SZTUKA GRECKA - PERIODYZACJA

W sztuce greckiej możemy wyróżnić trzy okresy:

  1. archaiczny, który podzielić możemy na następujące podokresy:
    • wczesnoarchaiczny (geometryczny) - czas trwania:1050 - 700 r. p.n.e.
    • dojrzałego archaizmu (orientalizujący) - czas trwania:700 - 620 r. p.n.e.
    • późnoarchaiczny - czas trwania: 620 - 480 r. .p.n.e.
  1. klasyczny, w którym wydzielamy podokresy:
    • wczesnoklasyczny - czas trwania: 480 - 445 r. p.n.e.
    • klasyczny - czas trwania: 445 - 404 r. p.n.e.
    • późnoklasyczny - czas trwania: 404 - 323 r. p.n.e.
  1. hellenistyczny, który dzielimy na:
    • wczesnohellenistyczny - czas trwania: 323 - 250 r. p.n.e.
    • średniohellenistyczny - czas trwania: 250 - 160 r. p.n.e.
    • późnohellenistyczny - czas trwania: 160 - 30 r. p.n.e.

SZTUKA RZYMSKA - PERIODYZACJA

Sztuka rzymska rozwijała się w granicach czasowych od połowy wieku VII przed naszą erą do V wieku naszej ery. Jako podstawę podziału sztuki rzymskiej jest uważana chronologia przemian ustrojowych. Wyróżniamy następujące okresy:

1. królów - czas trwania: VIII - VI w. p.n.e.

2. wczesnej republiki -czas trwania: V - IV w. p.n.e.

3. republiki - czas trwania: V - VI w. p.n.e.

4. późnej republiki - czas trwania: do 30 r. p.n.e.

5. cesarska - czas trwania: od 30 r. p.n.e. do poł. III w. n.e. Dodatkowo dzielimy go na następujące podokresy:

      • augustowski
      • julijsko-klaudyjski
      • flawijski
      • trajanowski
      • hadrianowski
      • antoniński
      • sewriański

6. późnego antyku - czas trwania: od poł. III do schyłku V w. n.e.

POCHODZENIE NAZWY "ANTYK":

Termin "historia antiqua" został wprowadzony do nauki w XVII wieku przez Gdańszczanina F. Klurera. Terminem tym objął on dzieje najstarszych państw od Egiptu (który wówczas był uznawany za najstarszy) do czasu, kiedy upadło cesarstwo rzymskie, czyli do umownej daty - roku 476. Z antykiem wiąże się również termin "classicus", oznaczający coś klasycznego, wzorowego, pierwszorzędnego. Za twórczość klasyczną uważa się twórczość epoki antyku; twórczość późniejszych epok, która naśladowała antyk, określana jest mianem klasycystycznej.

ODKRYCIA NAUKOWE ORAZ TECHNICZNE ANTYKU:

  • VIII w. p. n. e. (druga połowa)
    • Okres ten znamy z eposów Homera; pisze on o następujących odkryciach:

- przetapianie złota oraz brązu

- młotki i szczypce

- hartowanie stali

- koło garncarskie

    • Rozwinął się wówczas grecki alfabet, w którym litery pisane są od strony lewej do prawej.
    • Numa Pompiliusz - król rzymski wydzielił w roku księżycowym 355 dni, które podzielił na 12 miesięcy. Aby rok księżycowy był zgodny z rokiem słonecznym, co 2 lata przypada miesiąc13., nazwany Mercodoniusem.
  • VII w. p. n. e.
    • W Grecji wynaleziono metodę lutowania żelaza; została ona odkryta przez kowala - artystę.
    • Również w Grecji wynaleziono nową metodę pokrywania dachu - dach z dachówek; została ona wprowadzona w świątyni Hery.
    • W Rzymie wybudowano system kanalizacyjny - pierwszy.
  • VI w. p. n. e.
    • w Grecji zaczęto używać pras do uzyskiwania soków owocowych.
    • Ateńczyk Salon wprowadził nowy kalendarz, oparty na 12 miesiącach, mających naprzemiennie 29 oraz 30 dni.
    • Tales sformułował prawa geometryczne, które służyły do obliczania powierzchni trójkątów, kół oraz wysokości piramid; opisał również siły magnetyczne istniejące na Ziemi.
    • Filozof Anaksymenes uczył, że światło Księżyca pochodzi od Słońca.
  • V w. p. n. e.
    • Rzymianie zaczęli używać do oświetlania swych domów ropy naftowej, nazywanej wówczas "naftą sycylijską".
    • W Grecji wynaleziono:

- nożyce

- wiertła do marmuru

- azbestowe knoty

    • Również w Grecji wybudowano uliczny most, liczący 9,2 m długości oraz 9 m szerokości.
  • IV w. p. n. e.
    • W Grecji powstają:

- pierwsze windy linowe

- maszyny liczące

- pierwsze dwuosobowe, kryte pojazdy wojenne.

    • Również w Grecji rozpowszechniono używanie gazu ziemnego.
    • Powstała pierwsza bita droga, prowadząca z Rzymu do Capui.
  • III w. p. n. e.
    • Liczne odkrycia matematyczne, uczynione przez Greka Archimedesa: obliczenie liczby Pi, wprowadzenie pojęć: parabola i elipsa, obliczenie pierwiastka kwadratowego, stolarzenie podstaw rachunku całkowitego.
    • W Grecji rozpowszechniło się użycie strzykawek tłokowych.
  • II w. p. n. e.
    • W Rzymie wynaleziono zaprawę murarską.
    • Również w Rzymie zaczęła funkcjonować sieć telegrafu dymnego, który miał zasięg około 3000 mil rzymskich.
  • I w. p. n. e.
    • w Rzymie powstały:

- pierwsze urządzenia ogrzewające podłogi

- pierwsza rękopiśmienna gazeta

- pierwsze budowle, tworzone przy użyciu cementu.

  • I w. naszej ery
    • W Rzymie wynaleziono obrotowy zamek.
    • Również w Rzymie wprowadzono do powszechnego użytku lustra.
  • II w. naszej ery
    • Rzymianie po raz pierwszy używają szybkowaru.
    • W Rzymie wprowadzono do szerokiego użytku świece woskowe i łojowe.
    • Również w Rzymie zaczęto używać drewnianej beczki do przechowywania wina.

HISTORIA, LITERATURA I SZTUKA GRECJI.

1. epoka minojska

    • czas trwania: do ok. 1450 r. p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: w roku 1450 p.n.e. Kreta utraciła panowanie na morzu w wyniku najazdu Greków od strony lądu.
    • literatura i sztuka: ośrodkiem kultury kreteńskiej był Knossos, ale zamek w Knossos uległ zniszczeniu około roku 1380 p.n.e. Nie zachowały się więc żadne zabytki z tego okresu. Wiemy natomiast, że kultura kreteńska, zwana również minojską, była pierwszą wysoko rozwiniętą cywilizacją egejską - budowano wówczas pałace, takie jak w Knossos. Znano wówczas pismo, nazwane pismem linearnym A i B. Z pewnością powstawały liczne dzieła ustne, takie jak pieśni bohaterskie, nawiązujące do folkloru.

2. epoka mykeńska

    • czas trwania: lata 1700 - 1200 p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: głównym ośrodkiem w epoce mykeńskiej były Mykeny, o czym wiemy z piśmiennych zabytków. Władza sprawowana była z pałaców.
    • literatura i sztuka: Znane nam są pałace obronne m.in. z Myken oraz Teb, pochodzące z tamtego okresu. Rozwijała się również twórczość ustna, wzorowana na folklorze.

3. wieki ciemne

    • czas trwania: lata 1500 - 800 p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: nazwa wzięła się od ograniczenia stosunków politycznych oraz kulturalnych Grecji; zmniejszył się jej kontakt ze światem zewnętrznym. Około roku 1200 p.n.e. Grecja została podbita przez Dorów, którzy opanowali część wysp. Przed najazdem uchroniły się Ateny. W tym okresie miała również miejsce wojna trojańska, a jej zburzenie nastąpiło ok. roku 1184 p.n.e. Zmienił się również ustrój kraju, zaczęły powstawać miasta - państwa. Grecja rozszerzyła swoje terytorium o zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej, gdzie około roku 1000 p.n.e. powstała Jonia.
    • literatura i sztuka: w IX wieku Grecy przyjęli do dziś używany alfabet; stało się to za sprawą Fenicjan.

4. epoka archaiczna

    • czas trwania: lata 800 - 500 p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: W tym czasie miała miejsce wielka kolonizacja grecka, skierowana na północny wschód. Skolonizowano wówczas Półwysep Apeniński, gdzie założono Mesalię (obecnie: Marsylia) oraz sięgnięto do Półwyspu Iberyjskiego. Kolonizacja była efektem walki o władzę i potęgę, wzrasta bowiem wówczas siła Sparty. W Atenach do władzy doszła tyrania, która utrzymywała się przez 50 lat. Centrum kulturalnym w epoce archaicznej była Jonia.
    • literatura i sztuka: Sztuka w tej epoce bardzo się rozwinęła, na wszystkich trzech płaszczyznach: w malarstwie wazowym, architekturze i rzeźbie. Wyodrębniono trzy style architektoniczne (zauważalne przede wszystkim w słynnych kolumnach): dorycki, joński oraz koryncki. Architekci wykazywali swój talent najczęściej budując świątynie. Również literatura w epoce archaicznej rozkwitła, rozwinęły się liryka oraz epika. Najsłynniejszym twórcą epickim jest oczywiście Homer, autor Iliady oraz Odysei, tworzący w VIII wieku p.n.e. Obok Homera tworzy również Hezjod, autor Teogonii oraz Pracy i dni. Homer jest postacią kontrowersyjną, wielu uczonych podaje w wątpliwość jego istnienie. Hezjod zaś istniał na pewno. Obaj twórcy stworzyli podwaliny dla greckiej mitologii: Homer nadał bogom ich kompetencje, Hezjod zaś wszystko to uporządkował. Około stu lat później powstała liryka. Do najważniejszych twórców zaliczamy: Kallinosa (twórcę elegii), Alkmana (twórcę liryki chóralnej), Archilocha (twórcę poezji jambicznej), Safonę i Alkajosa (poetów z wyspy Lesbos). Oprócz nich tworzą również: w VI w. p.n.e. Ezop, (pierwszy autor bajek) Simonides z Keos (twórca pieśni chóralnych oraz epigramatów), Tyrtajos (twórca poezji zagrzewającej do walki) oraz Anakreont (autor anakreontyków, czyli poezji biesiadnej). Sporadycznie pojawiali się również poeci cykliczni, korzystający z wątków homeryckich. Warto również wspomnieć o igrzyskach olimpijskich, które po raz pierwszy zorganizowano w roku 776 p.n.e.

5. epoka klasyczna

    • czas trwania: V-IV w. p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: epoka klasyczna to czas wojen perskich. Pierwsza zakończyła się w roku 490 p.n.e. W roku 480 Persowie po raz drugi wyruszyli na podbój Grecji. Odbyły się wówczas słynne bitwy pod Termopilami oraz Salaminą. W 477 r. p.n.e. Grecy ostatecznie wygrali z Persami. Wzrosło wówczas znaczenie Aten, które musiały podjąć wyzwanie i stoczyć walkę również ze Spartą, wielką potęgą. Wojna między nimi trwała w latach 431 - 404 p.n.e. i zakończyła się wygraną Sparty. Oba kraje ucierpiały na tej wojnie. W tym czasie Macedonia wzrasta na wielką potęgę i wkrótce wypowiada wojnę Grecji. Bitwa pod Cheroneą w 338 r. p.n.e. kończy się przegraną Grecji i utratą niepodległości.
    • literatura i sztuka: rozwija się architektura, czego najwybitniejszym przykładem jest ateński Akropol. Ocalały również budowle w Delfach, Olimpii i Epidauros. W V w. p.n.e. rozwinęła się również rzeźba grecka, głównie za sprawą Fidiasza. Cechy jego dzieł to monumentalność oraz powaga wyrazu. W tym czasie powstają komediaoraz tragedia. W rozwoju komedii wyróżnić można trzy poziomy: komedię staroattycką, średnioattycką oraz nową. Najsłynniejszym twórcą komedii staroattyckiej był Arystofanes z Aten, zaś komedii nowej - Menander. Natomiast najsłynniejszymi tragikami byli: Ajschylos, Sofokles oraz Eurypides. Powstanie komedii oraz tragedii uwarunkowało również rozwój teatrów antycznych. W tym czasie pojawia się również pierwsze dzieło historyczne, stworzone przez Herodota. Były to Dzieje, których tematem był odwieczny konflikt między Europą i Azją. Wszystkie informacje Herodot podaje z krytycznym komentarzem. Kolejnym historiografem był Tukidydes, który dokumentował dzieje sobie współczesne, przede wszystkim ważne wydarzenia państwowe, zwłaszcza wojny. Napisał on Wojnę peloponeską. Rozwinęła się również proza, której autorami byli dwaj uczniowie Sokratesa: Ksenofont (zwolennik arystokracji; większość jego dzieł opisuje nauki Sokratesa) oraz Platon (autor wielu dzieł, związanych z Sokratesem i nie tylko; słynny filozof i założyciel Akademii Platońskiej). Natomiast uczeń Platona, Arystokles, założył własną szkołę, nazwaną Lykejonem (obecnie Liceum).

6. epoka hellenistyczna (aleksandryjska)

    • czas trwania: lata 300 - 30 p.n.e.
    • wydarzenia historyczne: Epoka hellenistyczna to okres podbojów Aleksandra Macedońskiego - od Egiptu po Indie. Imperium Aleksandra rozpadło się w roku 301, w bitwie pod Ipsos, po której państwo rozdzielono na trzy części. Każda z nich przypadła innej dynastii: Ptolomeuszów, Seleucydów bądź Antygondów. Niedługo potem Rzym rozpoczął ekspansję na te tereny; stopniowo zdobywając kolejne krainy: Królestwo Pergamonu, Syrię oraz Egipt.
    • literatura i sztuka: Za ośrodek kultury epoki hellenistycznej uznać można muzeum, wybudowane w III w. przez Ptolemeusza. W architekturze prym wiodło budownictwo użytkowe. Dziedziną, która bardzo się rozwinęła, była urbanistyka. Powstawało wówczas wiele ośrodków artystycznych. Nastąpił również rozwój wielu dziedzin naukowych, np. fizyki (przedstawicielem był Archimedes). Słynnym wynalazcą tego okresu jest Filon, twórca turbiny wodnej. Warto wspomnieć również o Polibiuszu, który był najwybitniejszych historiografem tej epoki.

HISTORIA, LITERATURA I SZTUKA RZYMU.

1. Dzieje przed postaniem Rzymu oraz panowanie Etrusków

    • Czas trwania: około XI - VI w. p.n.e.
    • Wydarzenia historyczne: około roku 1000 p.n.e. na Półwyspie Apenińskim pojawiają się dwa ludy: Etruskowie, rdzenni mieszkańcy Libii oraz Latynowie, uznawani za przodków Rzymian. Za datę powstania Rzymu przyjmuje się umownie rok 753 p.n.e., wówczas kilka osad połączyło się w jedną. W VII wieku p.n.e. trwa ekspansja Etrusków na tereny Półwyspu Apenińskiego, w VI wieku opanowali oni Lacjum. Pod koniec VI wieku p.n.e. zaczynają się jednak wycofywać, aż ostatecznie w roku 509 p.n.e. etruscy królowie zostają wypędzeni z Rzymu.
    • Literatura i sztuka: Brak informacji o twórczości tego okresu.

2. Rzym królewski

    • Czas trwania: lata 753 - 509 p.n.e.
    • Wydarzenia historyczne: w Rzymie panuje wówczas monarchia.
    • Literatura i sztuka: Brak informacji o twórczości tego okresu.

3. Rzym republikański

    • Czas trwania: V - I w. p.n.e.
    • Wydarzenia historyczne: Rzym zaczyna podbijać Półwysep Apeniński, dzięki czemu staje się coraz większą potęgą. W 390 r. p.n.e. W Rzymie pojawili się Galowie z zamiarem podbicia go, jednak odeszli po otrzymaniu okupu. W 449 r. p.n.e. powstało prawo dwunastu tablic, jednak szybko straciło ono aktualność. W drugiej połowie wieku IV p.n.e. Rzym porzucił gospodarkę naturalną na rzecz gospodarki pieniężnej. W latach 343 - 341 p.n.e. trwała pierwsza wojna samnicka, którą Rzymianie wygrali, dzięki czemu wzmocnili swoją opinię na półwyspie. Rok 327 to data oblężenia Neapolu i rozpoczęcia drugiej wojny samnickiej, trwającej do roku 304 p.n.e., znów zakończonej wygraną Rzymu. Trzecia wojna samincka (lata 298 - 290 p.n.e.) ostatecznie potwierdziły klęskę Samnitów, zawarli więc przymierze z Rzymem. W 264 r. p.n.e. Rzymianie opanowali Mesenię, co stało się przyczyną wybuchu wojny z Kartaginą, nazwanej wojną punicką. Pierwsza wojna punicka trwała do roku 241 p.n.e. Ostatecznie Rzymianie ją zwyciężyli, w wyniku czego Kartagina musiała opuścić Sycylię oraz zapłacić wojenną kontrybucję. Rzym stopniowo powiększał swoje terytoria, walcząc z Galami. Zdobyto np. Mediolan. Udali się również za Morze Adriatyckie, gdzie wezwani przez Greków toczyli walki z Korsarzami. Nie opuścili jednak tych terytoriów, co zaczęło niepokoić Macedonię. W roku 228 p.n.e. znów wybuchła wojna punicka. Kartagina wzmocniła swoje siły, łącząc się z Macedonią. W roku 218 p.n.e. jeden z dowódców, Hanibal, wyruszył na śmiałą wyprawę przez Alpy i Pireneje. Udało mu się zwyciężyć wojska rzymskie. W 216 r. p.n.e. Rzymianie po raz drugi zostali rozgromieni, tym razem w bitwie pod Kannami. Wszystkie podległe im ludy zbuntowały się i odmówiły posłuszeństwa. Od roku 211 p.n.e. Rzymianie zaczęli odbijać kolejne miasta z rąk Kartaginy. Scypionowi udało się zdobyć Nową Kartaginę w Hiszpanii, a w 204 r. p.n.e. wyruszył do Afryki. Tam w 202 r. p.n.e. w bitwie pod Zarną pokonał Kartagińczyków, którzy musieli się zrzec posiadłości w Europie oraz zaczęli płacić wielką kontrybucję Rzymowi. W roku 197 p.n.e. Hiszpania została ostatecznie podbita i stała się prowincją rzymską. W latach 215 - 167 p.n.e. trwały trzy wojny Rzymu i Macedonii, zakończone klęską Greków, którzy musieli rzec się swoich terytoriów i zmniejszyć armię do 5000 wojowników. Rzym nałożył na Macedonię ogromne kary pieniężne. Ostatecznie w roku 148 p.n.e. Macedonia stała się rzymską prowincją. W latach 149 - 146 p.n.e. trwała trzecia wojna punicka, nie zmieniła ona jednak sytuacji Kartaginy. W roku 146 p.n.e. Rzymianie zburzyli Korynt oraz Kartaginę; również Afryka staje się ich prowincją. W 133 roku p.n.e. powstała prowincja Azja. W roku 60 p.n.e. zawiązano pierwszy triumwirat: swoje siły połączyli Pompejusz, Cezar oraz Krassus. W roku 59 p.n.e. Cezara mianowano konsulem w Rzymie, w kolejnym dziesięcioleciu Cezar i Krassus opuszczają Rzym w wyniku wojen (Cezar wygrywa wojnę w Galii, natomiast Krassus ginie w Tracji), pod ich nieobecność Pompejusz "panoszy się" w Rzymie. Cezar w 49 r. p.n.e. przekracza rzekę Rubikon i rozpoczyna wojnę domową z Pompejuszem, którą wygrywa. Po zwycięstwie nazywa siebie tytułem króla, co nie znajduje aprobaty u Rzymian. W 44 r. p.n.e. Juliusz Cezar ginie w zamachu (jego ostatnie słowa to dziś słynne powiedzenie: "I ty, Brutusie, przeciwko mnie?"). Zamachowcy po pogrzebie Cezara musieli opuścić Rzym, zaś władzę objął Marek Antoniusz. W Rzymie pojawił się również Oktawian August, który był przybranym synem Juliusza Cezara. Liczył on na objęcie władzy po ojcu, zaczął więc walkę z Markiem Antoniuszem. Efektem walk było zawiązanie drugiego triumwiratu. Zawarli go: Oktawian August, Marek Antoniusz (objął on Egipt w posiadanie oraz poślubił Kleopatrę) oraz Lepidus, zwolennik Juliusza Cezara. Wszyscy trzej wypowiedzieli wojnę mordercom Cezara, których w roku 42 p.n.e. pokonali w bitwie pod Filipi. Wkrótce znów dochodzi do sporu pomiędzy Oktawianem Augustem i Markiem Antoniuszem. W bitwie po Akcjum Oktawian August pokonał przeciwnika i objął panowanie nad Egiptem, natomiast Marek Antoniusz i Kleopatra zabijają się.
    • Literatura i sztuka: Tytus Liwiusz, grecki niewolnik, tłumaczy tragedie dla Rzymian. Pierwsza z nich została wystawiona w roku 240 p.n.e. Od II w. p.n.e. greckie wpływy w Rzymie stały się bardzo zauważalne. W latach 106 - 43 p.n.e. żył Cyceron, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli rzymskiej retoryki. W oparciu o jego dzieła uczono retoryki aż do czasów nowożytnych. Również Cezar miał spory wpływ na literaturę, tworząc dzieła historyczne, m. In. Historię wojny galicyjskiej. Wybitnym przedstawicielem epiki i liryki rzymskiej stał się Wergiliusz (70 - 19 p.n.e.), autor przede wszystkim Eneidy, wzorowanej na eposach Homera. Jednym z najwybitniejszych liryków rzymskich był również Horacy (65 p.n.e. - 8 n.e.). W tamtym okresie tworzył również Owidiusz (43 p.n.e. - 18 n.e.) - autor sztuki kochania, przez którą został skazany na wygnanie. W roku 304 p.n.e. Gnejusz Flawiusz opublikował pierwszą książkę - kalendarz.

4. Rzym cesarski

    • Czas trwania: I w. - 476 r.
    • Wydarzenia historyczne: I w. naszej ery to dla Rzymu okres stabilizacji. Dopiero pod koniec wieku II Rzym cesarstwo rzymskie pada ofiarą najeźdźców, którymi są barbarzyńcy. Na przełomie II i III wieku w Rzymie pojawili się uzurpatorzy. Pod koniec wieku IV Teodezjusz Wielki podzielił cesarstwo na dwie części: zachodniorzymskie (Rzym) i wschodniorzymskie (Konstantynopol); w obu częściach objęli władanie synowie Teodezjusza. Wtedy po raz kolejny zjawiają się barbarzyńcy, jednak już nie w celu podbicia cesarstwa, ale by osiedlić się na jego terenie. Ulegają oni wpływom rzymskiej kultury. Cesarstwo stopniowo zmniejsza swoje terytoria, traci kolejne części. W roku 476 cesarstwo zachodniorzymskie ulega rozpadowi: z tronu zostaje usunięty ostatni władca, Romulus Augustulus.
    • Literatura i sztuka: Rzymianie wciąż pozostają pod wpływem kultury greckiej. W latach 5 p.n.e - 65 n.e. żyje i tworzy Seneka Młodszy, autor tragedii, natomiast w latach 55 - 120 żyje Tacyt, autor RocznikówDziejów, najwybitniejszy rzymski historyk.

Warto wspomnieć o tym, że to Rzymianie podbili Grecję i uczynili wielu Greków niewolnikami, jednak w kwestii kultury pozostali jedynie uczniami Greków. Zarówno filozofia, jak i literatura i sztuka rzymska były często zapożyczane z kultury greckiej. Większość artystów zdawała sobie z tego sprawę, a według Horacego: "zwyciężeni pokonali zwycięzców".

LITERATURA ANTYCZNA - GATUNKI, TWÓRCY, PRZYKŁADY, CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA

Literatura antyczna wykształciła następujące gatunki:

1. Oda

    • Twórcą ody jest Horacy, starożytny poeta rzymski. On sam nazwał ody pieśniami - "carmina".
    • Ody ukształtowały się pod wpływem chóralnej liryki greckiej
    • Utwory te mają charakter wzniosły, poruszają poważną tematykę
    • Ody są krótkie, mają formę stroficzną
    • Pierwotnieprzeznaczone były do śpiewania przy dźwięku liry bądź fletu
    • Ody poruszają różne tematy; możemy wśród nich wyróżnić np. ody biesiadne, miłosne, patriotyczne czy refleksyjne
    • Przykłady ód Horacego:
      • O co poeta prosi Apollina
      • Exegi monumentum aere perennius ("Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu…")
    • Motywy wykorzystane przez Horacego w odach (w późniejszych wiekach znajdują odzwierciedlenie przede wszystkim w poezji Jana Kochanowskiego):
      • exegi monumentum- pomnik pochwały poetyckiej
      • non omnis moriar- nie wszystek umrę (poezja zapewnia nieśmiertelność
      • carpe diem- chwytaj dzień (korzystaj z życia, ciesz się nim)

2. List poetycki

    • Jego twórcą jest Horacy
    • List poetycki to poemat w formie listu, często posiadający dydaktyczny lub satyryczny charakter

3. Satyra

    • Twórcą satyry jest Horacy
    • Satyra to utwór dydaktyczny, sytuowany na pograniczu epiki i liryki; jego celem jest wyśmianie i krytykowanie wad oraz słabości ludzkich
    • Satyry Horacego często oprócz krytyki postępowania ludzkiego zawierają wskazówki, jak poprawić charakter

4. Anakreontyk

    • Twórcą anakreontyków jest Anakreont, grecki poeta żyjący w VI w. p.n.e.
    • Anakreontyki to utwory biesiadne, opisujące życie dworskie, zawierającego pochwałę wina, śpiewu, uczty
    • Charakterystyczną cechą tego gatunku jest dystans wobec opisywanego świata, atmosfera flirtu i gry miłosnej
    • Przykłady: Słodki bój, Piosenka

5. Epigramat

    • Epigramat to krótki i zwięzły utwór poetycki
    • Epigramaty wywodzą się ze starogreckich napisów wierszowanych, umieszczanych na dziełach sztuki, przedmiotach użytkowych, budowlach i nagrobkach
    • Epigramaty składane były początkowo dystychem elegijnym i heksametrem, później metrum jambicznym i trocheicznym
    • W literaturze rzymskiejrozwinął się przede wszystkim epigramat satyryczny, zwięzły, zakończony pointą
    • Późniejszym nawiązaniem do epigramatu jest fraszka
    • Przykłady:
      • Simonides Napis
      • Antologia Palatyńska- zbiór starogreckich epigramatów o tematyce erotycznej, biesiadnej, okolicznościowej i in., ułożony w X w. naszej ery (gr. 'anthologia' oznacza zbiór kwiatów, bukiet)

6. Epopeja

    • Inna nazwa epopei to epos
    • Epos to opowieść o bogach, herosach i ludziach
    • Twórcą eposu jest Homer, żyjący w starożytnej Grecji; dzieła Homera to:
      • Iliada - historia ostatniego roku wojny trojańskiej
      • Odyseja - opis przygód Odyseusza, wracającego do domu
    • Epopeję stworzył również Wergiliusz, jest on autorem Eneidy, opisującej dzieje Eneasza, który ocalał w wojnie trojańskiej
    • Charakterystyczne cechy epopei to:
      • Epopeja przedstawia pewną społeczność w ważnym dla niej momencie
      • Często występuje bohater zbiorowy
      • Korzysta z różnych form podawczych; obok siebie współistnieją opowiadanie, opis, dialog, monolog.
      • Pojawia się inwokacja, czyli apostrofa skierowana do boga bądź muzy
      • Opisy ludzkiego wyglądu i charakteru są plastyczne i realistyczne
      • Opisy przedmiotów są bardzo dokładne, szczegółowe
      • Opisy mają charakter dynamiczny
      • Narrator to postać obiektywna i wszechwiedząca
      • Bohaterowie mają cechy idealne, są dokładnie opisani
      • Często pojawiają się retardacje, czyli opóźnienia; ich celem jest rozładowanie napięcia (taką funkcję ma np. opis przyrody wprowadzony w opis działań wojennych)
      • Współistnieją obok siebie dwa światy: świat ludzi i świat bogów
      • Człowiek jest bezsilny wobec sił wyższych, np. wobec bogów czy przeznaczenia; ludzie nie mają wpływu na swoje losy, kierują nimi najczęściej bogowie
      • W każdym eposie występuje co najmniej jeden heros
      • Istotną częścią dzieła są opisy walk, bitew
      • Są używane liczne środki stylistyczne, takie jak porównania homeryckie.
      • Tematyka eposów nawiązuje do tematów mitologicznych
      • Eposy pisane są heksametrem
      • Eposy pisane są z patosem, podniosłym stylem.

7. Bukolika (Sielanka)

    • Za ojca bukolik uznawany jest Teokryt¸ grecki poeta tworzący w pierwszej połowie III w. p.n.e. w Aleksandrii
    • Nazwa bukolika pochodzi od słowa 'bukolos', oznaczającego pasterza bydła, stąd bukolika to pieśń pasterzy bydła
    • Późniejszy greccy autorzy zaczęli stosować nazwę idylla, oznaczającą obrazek
    • Rzymskim twórcą bukolik jest Wergiliusz; jego dzieła nazwano ekologami
    • Polska nazwa bukolik to sielanka
    • Cechy sielanki to:
      • Skłonność do posługiwania się formą dialogową
      • Tłem jest krajobraz idealny (stąd wywodzi się topos Arkadii)
      • Wplatanie w tekst utworu pieśni
      • Bohaterami są pasterze bądź rolnicy
    • W późniejszym okresie sielanki tworzyli Szymon Szymonowic, Józef Bartłomiej Zimorowic.

STRUKTURA UTWORU LITERACKIEGO WEDŁUG HORACEGO I ARYSTOTELESA. POJĘCIA: KATHARSIS I MIMESIS.

  1. Horacy (List do Pizonów):
    • Jednym z najważniejszych założeń dzieła literackiego jest proporcja między formą i treścią (wyraża w ten sposób proporcje między talentem a pracą rzemieślnika)
    • Poezja jako dzieło rozumnego człowieka powinna być dobrze uporządkowana
    • Założeniem poezji jest przedstawienie świata realnego
    • Poezja zapewnia twórcy nieśmiertelność (pomimo fizycznej śmierci on sam żyje dzięki temu, że jest dzieła wciąż są czytane)
    • Horacy wprowadził zasadę decorum - odpowiedniość stylu do tematu i tematu do stylu; tragedia winna być pisana stylem podniosłym, natomiast komedia zbliżyć się może do stylu potocznego.
  1. Arystoteles:
    • Literatura to sztuka naśladowcza, czyli mimetyczna (gr. 'mimesis' - naśladowanie)
    • Poeta ma naśladować rzeczywistość nie tylko taką, jaką ona jest, ale też jaką być powinna lub o jakiej się mówi, że jest
    • Gatunki literackie różnią się między sobą sposobem naśladowania, na przykład epopeja naśladuje w sposób narracyjny, a tragedia przedstawia działania osób
    • Literatura osiąga wartość nie dzięki prawdzie, ale poprzez reakcję odbiorcy; największe wrażenie na widzu wywołuje tragedia, powodująca wstrząs, spowodowany litością i trwogą, czyli tzw. katharsis
    • Katharsis to wywołanie w odbiorcy oczyszczenia poprzez emocje. Spektakl ma również pouczyć widza, wpłynąć na jego moralność
    • Cele poezji i nauki są różne; nauka ukazuje prawdę, a w literaturze prawdopodobieństwo, a nie prawda, jest wartością nadrzędną
    • Poezja wpływa na odbiorcę nie poprzez przedmioty, które ukazuje, ale przez ich sposób oddziaływania na ludzkie emocje.

FILOZOFIA STAROŻYTNEJ GRECJI. PERIODYZACJA, WIADOMOŚCI OGÓLNE

W rozwoju starożytnej filozofii wyróżnić możemy następujące okresy:

  1. Powstanie filozofii - przyjmuje się, ze filozofia powstała ok. VI w. p.n.e. Jej charakter początkowo był wyłącznie kosmologiczny
  2. Oświecenie starożytne - przypada na V w. p.n.e. Jest to okres, kiedy przeważa filozofia humanistyczna
  3. Systemy starożytne - IV w. p.n.e. to okres klasyczny, szczyt rozwoju filozofii antycznej. Jest ściśle związany ze starożytnym oświeceniem.
  4. Szkoły - w okresie, kiedy rozwijały się szkoły filozoficzne, czyli od III do I w. p.n.e. najważniejsze miejsce miały zagadnienia etyczne
  5. Synkretyzm - okres ten obejmuje wieki I p.n.e. - V n.e. Miał on charakter ściśle religijny, próbowano wówczas połączyć własne poglądy na świat z poglądami innych.

Na przełomie VII i VI w. p.n.e. u wybrzeży Azji Mniejszej, w jońskich koloniach powstała i rozwinęła się grecka myśl filozoficzna. Tales z Miletu uznawany jest za jej pierwszego przedstawiciela. Jako pierwszy próbował on odpowiedzieć na pytanie: "Jak powstał świat" rozumowo, nie przez pryzmat religii.

FILOZOFIA STAROŻYTNEJ GRECJI. SZKOŁY ORAZ KIERUNKI FILOZOFICZNE

Jońska filozofia przyrody Tales z Miletu, Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit z Efezu Pitagoras i pitagorejczycy Eleaci Kseonofones z Kolofonu Atomiści Leukippos z Miletu, Demokryt z Abdery Sofiści Protagoras, Gorgiasz, Hippiasz z Elidy, Kalikles Sokrates Sokratycy Szkoła megarejska Euklides z Magary Cynicy Antystenes z Aten, Diogones z Synopy Cyrenaicy Arystyp z Kyrene Platon Akademia Platońska Seusippios, Arkesilaos z Pitane Arystoteles Perypatetycy Teofrast z Eresos Stoicyzm Stara Stoa Zenon z Kition Średnia Stoa Panajtiaios z Rodos Epikur i "ogród Epikura" (epikurejczycy)

ARYSTOTELES

Biografia.

Arystoteles ze Stagiry(384 - 322 p.n.e.) był synem Nikomacha, lekarza nadwornego macedońskiego króla Filipa II. W wieku lat 17 zawędrował do Aten, w których został na 20 lat w Akademii Platońskiej, początkowo jako uczeń, później już jako badacz oraz wykładowca. Kiedy Platon umarł, Arystoteles opuścił Ateny. W roku 343 p.n.e. został wychowawcą i opiekunem Aleksandra Wielkiego. W roku 335 p.n.e. Arystoteles powrócił do Aten i założył tam szkołę filozoficzną, która została nazwana Likejonem bądź szkołą perypatetycką. W szkole tej czyniono badania naukowe w dziedzinach humanistycznych i przyrodniczych. Niedługo potem Arystoteles znów opuścił Ateny. Stało się to w wyniku śmierci Aleksandra Wielkiego, a bezpośrednim powodem opuszczenia miasta był strach przed prześladowaniami ze strony stronnictw antymacedońskich. Zamieszkał w Chalkis na Eubeji i tam zmarł.

Filozofia.

Arystoteles oddzielił logikę od filozofii, ponieważ wierzył, że jest ona podstawą i narzędziem nauki. Jest autorem szczegółowych teorii pojęć, definicji oraz wnioskowania. Według Arystotelesa początkiem poznania jest spostrzeżenie, za pomocą którego umysł dochodzi do pojęć ogólnych drogą abstrakcji. Każda wiedza jest wynikiem doświadczenia. Człowiek poznaje prawdy ogólne dzięki indukcji, a z nich przez sylogistyczne wnioskowanie dochodzi do szczegółów.

Arystoteles podzielił filozofię na teoretyczną, w skład której wchodzą filozofia przyrody, matematyka i metafizyka, oraz praktyczną, do której zaliczamy etykę, politykę i teorię sztuki. Metafizyka, czyli teoria bytu, stanowi ośrodek filozofii. Arystoteles zakwestionował nauki Platona dotyczące idei. Stwierdził, że tylko jednostkowe rzeczy istnieją. Każda rzecz składa się z dwóch nierozłącznych elementów: materii i formy. Elementy te można wyodrębnić jedynie w drodze abstrakcji. Materia jest biernym tworzywem rzeczy, natomiast forma jest czynnikiem dynamicznym, kształtującym materię do osiągnięcia pełni gatunkowej, czyli w kierunku pełnego rozwinięcia cech gatunku. Poznawalnym elementem rzeczy jest forma, którą umysł ogarnia w ogólnych pojęciach. U żywych organizmów formę stanowi "dusza", będąca zasadą życia, ruchu i myślenia człowieka. Nie jest ona samodzielna i nie istnieje bez ciała. Wszechświat Arystoteles pojmował w sposób pragmatycznych, jako ciąg zjawisk połączonych łańcuchem przyczynowo - skutkowym. Początek świata stanowi arche, praprzyczyna, czyli niezmienny byt, niematerialny i absolutny, poruszający kolejne ogniwa. Świat został uznany przez Arystotelesa za wieczny, a jego ośrodkiem jest ziemia o płaskim kształcie. Wokół ziemi krążą gwiezdne sfery, napędzane przez boskie istoty. Ruch to dążenie ciał do wyznaczonych celów. Arystoteles przyczynił się do zahamowania rozwoju mechaniki oraz astronomii przez fakt, że odrzucił twierdzenie pitagorejczyków dotyczące kulistości ziemi, jej obrotu wokół własnej osi oraz ciała centralnego.

Arystoteles sformułował również prawa etyczne. Mianowicie najwyższym dobrem i celem jednostki miała być doskonałość, a jej osiągnięcie równało się szczęściu. Doskonałość według Arystotelesa oznaczała rozumne działanie w poznaniu i w praktyce. Poznaniem kierują cnoty umysłowe, takie jak mądrość czy rozsadek, natomiast działaniem - męstwo lub hojność. Każda czynność wykonywana przez człowieka ma swój odpowiednik w cnocie. Arystoteles wyznaczył zasadę złotego środka. Np. odwaga wyznacza się poprzez stosunek do lęku; ten, kto się boi tam, gdzie nie trzeba się bać, jest tchórzem, natomiast ten, kto się nie boi tam, gdzie to konieczne, jest zuchwalcem.

Arystoteles stworzył również teorię idealnego państwa i ustroju. Według niego każdy ustrój może być dobry, jeśli tylko jego celem będzie dobro obywateli, natomiast jest zły, jeśli służy jedynie warstwom rządzącym. Arystoteles wyróżnił trzy pozytywne formy rządu: monarchia, arystokracja oraz rządy ludu, które służą ogółowi. Ich negatywne odmiany to tyrania, oligarchia oraz zdeformowana demokracja, czyli ochlokracja. Arystoteles nie negował systemu niewolniczego, praca fizyczna stała według niego niżej niż praca umysłowa. Niektóre z jego uwag, dotyczących ekonomii oraz pieniądza do dziś nie tracą na aktualności.

Dzieła.

Logika: Organon Fizyka: Physike akroasis(wykłady na temat przyrody), O niebie, O zjawiskach meteorologicznych Biologia: Historia naturalna zwierząt, Anatomia zwierząt, O rozmnażaniu się zwierząt Psychologia: O duszy Filozofia bytu: Metafizyka (14 ksiąg) Etyka i nauki społeczne: Etyka Eudymejska, Etyka Nikomachejska, Etyka Wielka, Polityka, Ustrój polityczny Aten Teoria sztuki: Poetyka, Retoryka

Uczniowie Arystotelesa.

Teoftas Eudomos z Rodos Arystoksenos z Tarentu Dikajarach z Messeny Straton z Lampsakos

SOKRATES.

Biografia.

Sokrates (469 - 399 p.n.e.) - syn rzeźbiarza i położnej. Jako młody człowiek również był rzeźbiarzem. Jako patriota brał udział m. in. w wojnie peloponeskiej oraz w bitwach pod Potideą (429) i Amfipolis (422). W 406 roku p.n.e. był prytanem, czyli urzędnikiem rady ateńskiej. Jako członek rady przeciwstawił się ludowi, który żądał kary śmierci dla dowódców bitwy pod Arginuz za brak pochówku dla żołnierzy. Od pewnego momentu prowadził życie ubogiego nauczyciela, uczącego na ulicach lud. Różnił się jednak od sofistów w dwóch kwestiach: uczył czegoś innego, a za swoją naukę nie brał pieniędzy. Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism, a jego nauki zostały spisane przez uczniów: Platona i Ksenofonta. Kiedy miał 70 lat, oskarżono go o bezbożność i demoralizację młodzieży i skazano na śmierć. Po trzydziestu dniach więzienia wypił cykutę i zmarł. Jako praworządny człowiek nie skorzystał z możliwości ucieczki, którą zorganizowali mu jego uczniowie.

Poglądy.

Sokrates przeciwstawił się w swoich poglądach sofistom Twierdził, że powszechna prawda oraz dobro bezwzględne (cnota) istnieją, a można je osiągnąć poprzez tworzenie pojęć i definicji Cnota według Sokratesa jest wiedzą; wszelkie zło pochodzi z nieświadomości, a wiedza jest warunkiem dostatecznym cnoty. Ten, kto posiada prawdziwą i pełna wiedzę, dobrze czyni Ludzie dążą do szczęścia, a prawdziwe szczęście może dać tylko cnota. Osiągamy ją, zdobywając wiedzę, w życiu należy więc szukać wiedzy i uczyć jej innych. Wyróżnił dwie metody poszukiwania wiedzy: elenktyczną, polegającą na doprowadzaniu do absurdu. Fałszywą tezę przyjmował poważnie, a pytaniami zmuszał przeciwnika do stwierdzenia sprzecznego z tezą pierwotną. Druga metoda to maieutyczna. Sokrates zakładał, że każdy człowiek nosi w sobie wiedzę, ale jej sobie nie uświadamia. Metoda ta pomagała ludziom wydobywać tą wiedzę; Sokrates wprowadził pełne, wszędzie ważne pojęcia, jako pierwszy zajął się kwestią ich definiowania Wartości moralnych można się nauczyć

Podejście Sokratesa do demokracji ateńskiej:

Sokrates był przeciwnikiem demokracji. W Obronie Sokratesa możemy przeczytać: "Bo mnie się zdaje że "gorszy człowiek" nie ma prawa zaszkodzić lepszemu". Według niego wszyscy ludzie mają takie same prawa do decydowania w kwestiach społecznych. Wiedza i wartość człowieka nie mają wpływu na prawo do osądzania innych. Osądy mogą być niezgodne z rzeczywistością.

Pojęcia wprowadzone przez Sokratesa:

Daimonion - głos pochodzenia boskiego, który ostrzega człowieka przez popełnieniem zła; innymi słowy: sumienie

SOFIŚCI.

Sofiści działali głównie w V w. p.n.e. Ośrodkiem ich działania była Grecja. Byli oni zawodowymi nauczycielami mądrości, a za te nauki pobierali pieniądze. Przygotowywali oni młodzież do publicznego życia, chcieli ich wychować na mądrych, światłych obywateli, którzy będą potrafili rządzić mądrze nie tylko własnym życiem, ale i państwem. Sofiści uczyli różnych dziedzin, takich jak literatura, matematyka, astronomia, muzyka, nauki o społeczeństwie. Uwagę zwracali na dialektykę, czyli umiejętność przedstawienia i udowodnienia poglądów. Doprowadziło to do jej nadużywania w celu uzasadniania fałszywych twierdzeń (były to tak zwane sofizmaty). Ich zainteresowania skupiły się na życiu i działaniu ludzkim, czym zapoczątkowali badania humanistyczne.

Najwybitniejsi sofiści.

  • Protagoras - stwierdził, że "człowiek jest miarą wszechrzeczy" - rzeczywistość jest zmienna, ponieważ dla każdego człowieka jego poglądy są prawdziwe. Rzeczywistość więc ulega zmianie i jawi się w różnych postaciach. Jedna prawda, która by powszechnie wszystkich obowiązywała, nie istnieje. Ci, którzy wybierają prawdy lepsze, są mędrcami. Prawa, które powszechnie obowiązują, są określane przez różne prawa - społeczne, religijne i inne.
  • Gorgiasz
  • Hippiasz
  • Prodikos
  • Trazymach, Kallikles, Krytiasz - według nich prawo było wytworem słabych ludzi i dla takich zostało przeznaczone; głosili ideę powrotu do praw natury, czyli bezlitosnej, bezwzględnej walki o władzę i pierwszeństwa silniejszych
  • Polos

PLATON

Biografia.

Platon (427 - 347 r. p.n.e.) - jego właściwe imię to Arytokles; został nazwany Platonem ze względu na szerokie ramiona. Był synem Aristona, pochodzącego z rodu Kodrydów, królewskiej rodziny, natomiast jego matka wywodziła się od samego króla Salomona. Rodzina była bogata, młody Platon otrzymał więc staranne wychowanie oraz wykształcenie. Początkowo jego nauczycielem filozofii był Kratylos, lecz wkrótce swoimi poglądami zafascynował go Sofokles i stał się jego uczniem. Już w tym okresie zaczęły powstawać Dialogi - krótkie scenki dramatyczne, których bohaterem był zawsze Sokrates. Po pewnym czasie wypowiadał on już w Dialogach poglądy Platona, nie swoje. Kiedy nauczyciel umarł, Platon wyruszył w świat. Spędził kilka lat w Magerze, był na wybrzeżu Afryki Północnej, gdzie odwiedził innego ucznia Sokratesa, Teodora (matematyka), odwiedził Egipt, Sycylię, Syrakuzy i dwór Dionizyjski. W wieku 45 lat powrócił do Aten, gdzie założył Akademię Platonską - szkolę filozoficzną. Zmarł mając 81 lat.

Poglądy.

Platon nie zgadzał się z relatywizmem sofistów oraz materialistycznym atomizmem Pewne poglądy przejął od Sokratesa: tak jak on twierdził, że wiedza jest pewna i powszechna, a zawarta jest w ogólnych pojęciach. Wiedza dotyczy całości bytu, nie tylko etyki Przejął również pewne poglądy Heraklita: twierdził, że to, co da się dostrzec, daje tylko obraz materialnego świata o naturze zmiennej i zjawiskowej. Rzeczy zmieniają się, powstają i nikną, więc to, co o nich wiemy, nie jest wiedzą pewną Zmysłowe odczucia mają swoje odbicie w świecie fizycznym. Pojęciom ogólnym natomiast odpowiada świat idei - niezmienny, niezniszczalny. Tak jak istnieją piękne rzeczy, tak musi istnieć samo piękno. Idee tworzą niezmienną hierarchię, a na ich czele stoi idea dobra. Są ze sobą powiązane związkami logicznymi. Idee nie mają miejsca ani w świecie fizycznym, ani w psychicznym. Istnieją w innym wymiarze, są jednak realne bardziej, niż świat rzeczywisty. Jest on bowiem tylko odbiciem idei. Rzeczywistość jest więc dwoista (dualizm). Ważniejszą częścią rzeczywistości są jednak idee, ponieważ to na nich opiera się natura rzeczy. Ludzka natura również nie jest jednolita; człowiek oprócz ciała posiada również niezniszczalną i niematerialną duszę, będącą źródłem ruchu i życia. Dusza ludzka może poznawać pojęcia ogólne przez rozumowanie bądź intuicję, jest przecież częścią świata idei. Poznawanie zmysłowe stanowi jedynie okazję, a nie przyczynę poznania. Struktura materialnego świata jest celowa i rozumna, zaplanowana i wykonana przez Demiurga, boskiego budowniczego. Świat został stworzony z odwiecznej materii i jest odwzorowaniem świata idei. Dzięki temu świat jest jedyny i nosi znamiona doskonałości - świadczą o tym badania pitagorejczyków, którzy dowiedli, że ziemia ma kulisty kształt, a ciała niebieskie krążą po stałych szlakach w okrężnej drodze Platon stworzył również teorię cnót podstawowych. Wyróżnił ich cztery, a są to: mądrość, męstwo, umiarkowanie, sprawiedliwość. Każda z tych cnót kieruje inną częścią duszy. Mądrość odpowiada za część rozumną, męstwo - za impulsywną, umiarkowanie kontroluje część pożądliwą, natomiast sprawiedliwość sprawuje ogólną kontrolę nad całą duszą Nieodzownym warunkiem szczęścia jest radość, którą dają tylko ład i harmonijne życie Platon chciał sklasyfikować dobra, podzielił je więc na dobra konkretne, przemijające oraz dobra trwałe, czyli idee. Dobra nietrwałe są stopniem do poznania idei. Stworzył obraz idealnego państwa w dziele pt. Państwo. Według niego idealne państwo powinno: Realizować idee ładu oraz sprawiedliwości Mieć strukturę ograniczoną Każda warstwa społeczeństwa sprawuje określoną funkcję, która jest wyznaczona przez dobro wszystkich obywateli - w państwie więc jest miejsce tylko dla ludzi użytecznych Podstawowe funkcje spełniane przez państwo to: funkcja zarządzania, którą spełniają mędrcy, czyli filozofowie; funkcja obronna, którą sprawują strażnicy państwa. Potrzebna jest również warstwa rzemieślnicza - ludzie, którzy zajmują się wytwarzaniem dóbr materialnych Każda grupa stanowi odrębną warstwę społeczną i żyje w określonych warunkach Tylko w wyjątkowych sytuacjach członkowie grup mogą się ze sobą mieszać Filozofowie oraz strażnicy państwa mieli wieść wspólne życie oraz nie posiadać własności prywatnej

Twórczość Platona.

Dialogi Obrona Sokratesa Charmides (rozważa kwestie roztropności) Protagoras (pisze o cnocie) Gorgiasz (o retoryce i jej zgubnym wpływie na życie polityczne) Fedon (pismo o nieśmiertelności duszy) Uczta (dotycząca miłości) Teajtet (o poznaniu) Państwo i Prawa (opisujące idealne państwo oraz ustrój)

Jaskinia Platona.

Jaskinia Platona jest symbolem małości ludzkiej wiedzy oraz niemożliwości poznania. Oto, co możemy przeczytać w Republice: "Wyobraź sobie ludzi żyjących w [...] jaskini [...] od dzieciństwa przykutych do miejsca [...] nie mogących obejrzeć się za siebie [...] daleko za nimi płonie ogień, na którego tle poruszają się postacie [...] więźniowie widzą tylko ich cienie na ścianie przed sobą".

Pojęcia wprowadzone przez Platona:

  • Idea - to byt, który nie jest bezpośrednio dany
  • Idealizm obiektywny- kierunek filozoficzny, przeciwstawiony materializmowi. Według idealizmu obiektywnego duch absolutny i powszechny rozum są pierwotne, natomiast materia jest wtórna.

EPIKUREIZM.

Epikureizm to kierunek filozoficzny, którego założycielem był Epikur z Samos (341 - 270 p.n.e.). Około roku 307 p.n.e. założył on szkołę w Atenach. Epikurejczycy poszukiwali odpowiedzi na pytanie: "Jak żyć, by być szczęśliwym?" Według nich szczęście można odnaleźć w rozsądnym postępowaniu, spokoju, odrzuceniu przesądów i wiary w ponadnaturalne zjawiska. Jedynym dobrem według epikurejczyków jest przyjemność, polegająca na braku cierpień fizycznych oraz niepokojów ducha. Przyjemność płynie ze zgodności ciała i umysłu oraz sprawiedliwego, cnotliwego życia, którego nie zakłócają strach przed bogami, śmiercią czy cierpieniem.

STOICYZM.

Szkoła stoicka została założona w III w. p.n.e. Założycielem był Zenon z Kation. Szkoła ta opierała się na surowej cnocie, czyli zachowaniu równowagi duchowej, której nie zakłócają ani smutek, ani radość. Celem życia było wyzbycie się wszelkich namiętności oraz życie w zgodzie z naturą oraz ludzkim rozumem. Stoicy wierzyli w osiągnięcie szczęścia poprzez dyscyplinę moralną, czyli sumienne spełnianie obowiązków.

FILOZOFIA STAROŻYTNEGO RZYMU.

Informacje ogólne:

Od II w. p.n.e. Rzym był potęgą polityczną. Stał się również ośrodkiem życia kulturalnego. Rzymianie początkowo byli nastawieni nieprzyjaźnie w stosunku do kultury greckiej i na mocy ustaw prawnych wydalali filozofów oraz retorów greckich z Rzymu. Z czasem jednak sytuacja uległa zmianie - młodzi mieszkańcy Rzymu zaczęli pobierać nauki i uzupełniać swoje wykształcenie w ośrodkach nauki greckiej. W Rzymie rozwinęła się również filozofia - niemal każdy Rzymianin był członkiem jakiejś szkoły filozoficznej. Z reguły jednak ich przynależność była bierna - nikt nie przyczynił się do rozwinięcia filozofii, nie wykształciły się nowe kierunki bądź szkoły. Filozofia miała służyć jedynie jako oparcie i pomoc w odnalezieniu szczęścia.

MAREK AURELIUSZ.

Biografia.

Marek Aureliusz (121 - 180) był rzymskim cesarzem w latach 161 - 180. Był adoptowanym synem Antonina Piusa, którego córkę Faustynę poślubił. Pomocnikiem Marka Aureliusza w rządach był Lucjusz Werus. W czasach panowania Aureliusza zagrożeniem dla Rzymu byli Partowie, zwłaszcza niektóre plemiona: germańskie oraz sarmackie. Zajęły one bałkańskie prowincje i po wtargnięciu do Galii Przedalpejskiej obległy Akwileę. Markowi Aureliuszowi udało się ich pokonać i usunąć poza granice państwa. Stało się to w roku 169, kiedy to Aureliusz rozpoczął dalszy podbój ziem. W roku 171 udało mu się pokonać Kwadrów, a w 173 - Markomanów. Rozpoczął również walki z Jazygami, przerwały je jednak rozruchy w Syrii. Tam Owidiusz Kasjusz, będący dowódcą wojsk wystawionych do walki z Partami, obwołał się cesarzem. Marek Aureliusz szybko stłumił te rozruchy. Śmierć zastała go podczas przygotowań do kolejnej wyprawy przeciwko Markomanom. Zmarł w Vindobonie (obecnie: Wiedeń). Z powodu zainteresowania filozofią nazywano go "filozofem na tronie".

Poglądy :

W poglądach etycznych pozostał wierny stoicyzmowi Był wyznawcą spirytualizmu - poglądu głoszącego, że istotą rzeczywistości jest duch, a świat materialny jest jedynie wyrazem jego aktywności Sensem życia była dla niego służba innym ludziom; w stosunku do innych ludzi był bardzo wyrozumiały, posunął się aż do miłości nieprzyjaciół Każdy człowiek ma sumiennie wypełniać rolę, którą wyznaczył mu los Stanowisko cesarza było dla niego odpowiedzialną służbą państwową

Twórczość:

Rozmyślania - napisane w ciągu dziesięciu ostatnich lat życia

SENEKA ZWANY MŁODSZYM

Biografia.

Seneka zwany młodszym (4 p.n.e. - 65 n.e.) to syn Seneki starszego, słynnego retora. Miejscem jego narodził była Kordoba. Ukończył studia w Rzymie, stało się to za rządów cesarza Tyberiusza. W roku 41 udał się na wygnanie na Kostarykę. Powodem tego wygnania były intrygi żony Klaudiusza (cesarza), Messaliny. Po siedmiu latach powrócił do Rzymu za sprawą Agryppiny, która zleciła mu opiekę na Neronem. Kiedy ten został cesarzem, Seneka Młodszy stał się jego najbliższym doradcą. Wkrótce jednak popadł w stan niełaski i, podejrzany o nastawanie na życie Nerona, został zmuszony do zabicia się.

Poglądy :

Największą uwagę zwracał na zagadnienia etyczne: pisał o postępowaniu według zasad rozumu, opanowaniu namiętności oraz uniezależnieniu się od spraw zewnętrznych dla uzyskania spokoju wewnętrznego i równowagi duchowej - były one celem życia. Filozofia to dla Seneki mądrość życiowa. Jest ona szkołą wewnętrznego doskonalenia się i pomaga w przeciwnościach losu. Seneka głosił równość wszystkich ludzi, nawet niewolników; według niego o człowieku decyduje jego moralna wartość, a nie zewnętrzne uwarunkowania.

Twórczość.

Pisma filozoficzne: Rozważania o przyrodzie, Listy do Lucyliusza, O dobrodziejstwach, O gniewie, O szczęściu Tragedie: Medea, Agamemnon, Fedra, Herakles na górze Otta

MIT

Pojęcie.

Mit (gr. 'mythos' - słowo) jest opowieścią o bogach, herosach i ludziach; celem takiej opowieści jest wyjaśnienie tajemnic początków kosmosu i człowieka oraz wytłumaczenie zjawisk przyrody i ludzkich uczuć. Mity posługiwały się symbolami.

Funkcje mitu:

  • Poznawcza - interpretowanie i wyjaśnianie zjawisk przyrodniczych
  • Światopoglądowa - mit jest podstawą religijnych wierzeń
  • Sakralna - związana z kultem bogów oraz rytualnymi obrzędami

Topos.

Topos to powtarzający się motyw literacki bądź obraz.

Archetyp.

Archetyp to prastary wzorzec, ukryty w podświadomości człowieka, kształtujący jego postawy i zachowania. Przykładem archetypu może być miłość matki (np. Demeter i Kora)

Motyw wędrowny.

Motyw wędrowny to topos, który powtarza się w mitach i baśniach (jabłko, olbrzym itp.)

Mitologia.

Mitologia to zbiór mitów. Utrwalają one postawy ludzkie, mające służyć za wzorcowe. Przykładem może być postawa Prometeusza - wykradzenie bogom ognia i podarowanie go ludziom jest wyrazem miłości jednostki do całej ludzkości.

MIT A LITERATURA

Mit w formie pierwotnej był ustną opowieścią, posiadającą wątki fabularne. Ponieważ istniał w obiegu ustnym, wykształciły się jego różne odmiany, wersje, różniące się szczegółami. Mit jednak jest ważny jako całość, szczegóły są nieistotne. Nie można nazwać mitu gatunkiem literackim, bo nim nie jest. Warto jednak pamiętać, że przyczynił się do rozwoju różnych gatunków (np.. eposu).

MIT A SPOŁECZEŃSTWO:

  • społeczeństwie pierwotnym mit był nieodłącznym składnikiem kultury, określał obyczaje i wierzenia danej społeczności, tłumaczył i objaśniał zjawiska niezrozumiałe
  • społeczeństwie współczesnym mity utrwaliły się jako ponadczasowe opowieści, które kształtują wzorce postępowania i ukazują pewne charakterystyczne typy zachowań
  • Warto tutaj wspomnieć również i mitach socjopolitycznych, które silnie oddziałują na świadomość całego społeczeństwa, kształtują jego zachowania i wyobrażenia. Przykładem takiego mitu może być nadczłowiek.

STRESZCZENIE "MITOLOGII" J. PARANDOWSKIEGO

Bogowie.

Zeus Najwyższy spośród bogów Syn Kronosa i Rei Matka ocaliła go od śmierci z rąk Kronosa, który połykał swoje dzieci Wychowywał się w grocie, wykarmiła go koza Amalteja Jako dorosły bóg pozbawił ojca władzy i uwolnił swoje rodzeństwo Jest nazywany ojcem bogów oraz ludzi Jego atrybuty to piorun, dąb oraz orzeł Opiekuje się prawami Jest królem Olimpu, u jego boku jest Hera - małżonka Miał wiele romansów, nie tylko z boginiami, ale również z nimfami i kobietami śmiertelnymi. Dzieci z tych związków były często prześladowane przez Herę. Hera Była najstarszą córką Kronosa i Rei, siostrą Zeusa Panowała na Olimpie u boku Zeusa Najpotężniejsza wśród bogiń Patronka małżeństw, wierności małżeńskiej oraz kobiet Skłonna do wybuchów zazdrości i gniewu: kiedy Parys nie przyznał jej złotego jabłka i tytułu najpiękniejszej, stanęła w wojnie trojańskiej po stronie Greków Jej atrybuty to: paw, owoce granatu, lilia oraz nieśmiertelnik. Posejdon Był synem Kronosa i Rei, bratem Zeusa Władca mórz i wód Potrafił wzniecić i uspokoić burzę, pomóc statkom osiadłym na mieliźnie, podnosząc je trójzębem Wyspy, nadbrzeża i przystanie również były w jego władzy Stworzył pierwszego konia podczas walki z Ateną o władzę w jej mieście; drzewo oliwne stworzone przez boginię okazało się być cenniejsze, więc władzy nie zdobył; rozgniewany zatopił Eleusis Miał liczne potomstwo, a wszyscy oni odziedziczyli po nim gwałtowność i okrucieństwo. Jego dziećmi byli: Polifem, Pegaz, Skiron, Orion Hades Był synem Kronosa i Rei, bratem Zeusa i Posejdona; w wyniku podziału władzy otrzymał we władanie podziemia Jego żoną była Persefona, którą porwał z ziemi Miejscem jego zamieszkania jest Ereb Nazywany jest również Plutonem Jest patronem bogactwa naturalnego ziemi Demeter Córka Kronosa i Rei, siostra Zeusa Była boginią pól, urodzaju, opiekunką rolników i ich dóbr To ona nauczyła ludzi, jak uprawia się rolę Miała z Zeusem córkę, Persefonę (nazywaną również Korą); po jej porwaniu przez Hadesa opuściła Olimp i skryła się w najdalszym zakątku świata; spowodowało to zanik przyrody i urodzaju, Zeus więc rozkazał Hadesowi oddać Persefonę matce; teraz Persefona spędza część roku na ziemi, pozostałą część - w podziemiach Dionizos Był synem Zeusa oraz Semele Bóg winnej latorośli oraz wina Uważany jest również za boga płodności Semele, matka Dionizosa, spłonęła, kiedy zobaczyła Zeusa jako boga; był to wynik intryg Hery Zeus jednak uratował syna z płomieni i donosił go w swoim udzie Dzięki Dionizosowi ludzie nauczyli się uprawiać latorośl i tworzyć wino Dionizos potrafił stworzyć mleko oraz miód z niczego Tam, gdzie Dionizos uderzył laską o ziemię, tryskała woda Afrodyta Jest boginią miłości i piękności Opiekuje się żeglarzami Powstała z piany morskiej, blisko Cypru Była dana za żonę Hefajstosowi, jednak zdradzała go z Aresem; kiedy Hefajstos się o tym dowiedział, wpadł w szał i uwięził oboje w metalowej sieci. Miała z Aresem dwoje dzieci: Harmonię oraz Erosa Również Adonis był jej kochankiem; kiedy został on zabity przez dzika, zrozpaczona Afrodyta poprosiła Zeusa o przywrócenie mu życia; od tej chwili Adonis spędza połowę roku na ziemi Matka Eneasza Parys ją właśnie uznał za najpiękniejszą i jej przypadło złote jabłko; stało się to przyczyną wojny trojańskiej, ponieważ w nagrodę Afrodyta podarowała Parysowi Helenę, najpiękniejszą śmiertelniczkę Jej atrybuty to mitr, róża, jabłko, łabędź, jaskółka, gołąb i zając. Eros Syn Afrodyty i Aresa Bóg miłości Jego ukochaną była Psyche, ziemska królewna; odwiedzał ją nocami i nie ukazywał swojej prawdziwej postaci Psyche jednak nie zniosła niepewności i pewnego dnia spojrzała na Erosa; cierpiała za to wielkie męki, które zsyłała na nią Afrodyta Zeus zlitował się nad kochankami i pozwolił Psyche zamieszkać na Olimpie; tam odbyły się ich uroczyste zaślubiny Tanatos Był synem Nocy Bóg śmierci o czarnych skrzydłach Kiedy ktoś umierał, Tanatos zlatywał do niego i odcinał mu pukiel włosów za pomocą złotego noża Kiedy umierał król tesalski Admet, okazało się, że może żyć - jeśli tylko ktoś inny poświęci się i umrze za niego. Nikt nie chciał tego zrobić, w końcu poświęciła się Alkestis - żona umierającego Kiedy Tanatos przyszedł po Alkestis, spotkał Heraklesa; ten złapał go i nie chciał puścić, dopóki nie uwolnił Alkestis.. Ares Był synem Zeusa i Hery Bóg wojny Nie cieszył się przyjaźnią ani innych bogów, ani ludzi Był bogiem okrutnym i tego nauczył ludzi; wykorzystywali i wykorzystują oni okrucieństwo podczas wojen Uczestniczył w wieku wojnach; a u jego boku zawsze pojawiały się bóstwa o imionach: Bojaźń, Strach, Niezgoda i Mord. Był kochankiem Afrodyty Artemida Była córką Zeusa i Latony Siostra Apollina Bogini lasów, gór, łowów oraz dzikich zwierząt Bogini dziewicza, nie chciała mieć nic wspólnego z mężczyznami i nie pozwalała im nawet patrzeć na siebie Kiedy Akteon, młody myśliwy, pewnego dnia podejrzał kąpiącą się, nagą Artemidę, został zamieniony w jelenia; jego własne psy wytropiły go i zagryzły. Apollo Był synem Zeusa i Latony Brat Artemidy Uznawany za boga słońca i światła Opiekun wieszczów, poetów i śpiewaków Był przewodnikiem muz Posiadał dar proroczy, który wykorzystywał w wyroczni delfickiej Był najpiękniejszym z bogów, wiecznie młody Grał na cytrze Kiedy Marsjasz przechwalał się, że jest lepszy od Apollina w grze na flecie, ten wyzwał go na pojedynek; wygrał bóg, a zwyciężonego obdarł ze skóry i powiesił na drzewie Król Midas, sędzia tego pojedynku, otrzymał ośle uszy jako karę za to, że chciał głosować za Marsjaszem Świetny łucznik, uważał się za lepszego od Erosa; za karę został zraniony strzałą miłości do nimfy Dafne, a ją Eros zranił nienawiścią do Apollina. Nimfa uciekała przed Apollonem tak długo, aż zamieniła się w drzewo laurowe. Hermes Był synem Zeusa i Mai Patron mówców, kupców, pasterzy oraz złodziei Jako maleńkie dziecko ukradł Apollinowi stado bydła; aby go ułagodzić, dał mu cytrę wykonaną z żółwiej skorupy, w zamian za co otrzymał leszczynową gałąź, która potrafiła uśmierzyć kłótnie i pogodzić nieprzyjaciół; Hermes umieścił laskę pomiędzy dwoma wężami, a te ją oplotły - tak powstał kaduceusz Posłaniec bogów, znany ze skrzydlatych butów Hefajstos Był synem Zeusa i Hery Bóg ognia Patron kowali i złotników Rozgniewany Zeus wyrzucił go w dzieciństwie z Olimpu, w wyniku czego kulał Zapoznał ludzi ze sztuką obrabiania metalu oraz tworzenia dzieł sztuki Wykuwał dla Zeusa pioruny Stworzył sławną zbroję dla Achillesa, berło oraz tarczę Zeusa Uznawany za najbrzydszego z bogów Mąż Afrodyty Atena Była ukochaną córką Zeusa, narodziła się z głowy boga Narodziła się w zbroi Uosobienie mądrości i rozumu Patronka wojowników Bogini dziewicza, nie chciała małżeństwa Jej atrybuty to: hełm, tarcza, dzida, sowa oraz drzewo oliwne.

Bóstwa.

Muzy Córki Zeusa i Mnemosyne (Pamięci) Było ich dziewięć Każda z nich opiekowała się jakąś sztuką Podlegały Apollinowi Nimfy Istoty pośrednie, miedzy bogami a ludźmi Były długowieczne, bardzo powoli się starzały Uosobienie delikatnej, wrażliwej części przyrody Pilnowały czystości wody i tego, by jej nie brakło Mogły dawać ludziom dar jasnowidzenia Przepowiadały przyszłość Mieszkały w lasach, uwielbiały źródła i groty Zakochane były w Narcyzie, który jednak kochał tylko siebie; umarł, przeglądając się w stawie, a z jego grobu wyłonił się kwiat - narcyz.

Postaci.

  • Odyseusz
  • Był synem Leartesa
    • Miał żonę - Penelopę oraz syna Telemacha
    • Sprawował władzę na Itace
    • Brał udział w wojnie trojańskiej
    • Słynął przede wszystkim ze sprytu oraz umiejętności pięknego mówienia, często więc brał udział w poselstwach
    • Jego męstwo oraz liczne zasługi sprawiły, że otrzymał zbroję Achillesa
    • Kiedy powracał z wojny trojańskiej, burza zmieniła tor jego statków; dotarcie do Itaki zajęło mu 10 lat, po drodze przebywał w różnych krainach
    • Po powrocie do domu zabił wszystkich zalotników swojej żony
  • Jazon
    • Był synem Ajzona
    • Wychowywał go centaur Chejron
    • Był pomysłodawcą wyprawy Argonautów po złote runo; w zamian za nie miał otrzymać tron, należny mu po ojcu, a zagarnięty przez stryja Peliasa
    • Kiedy dopłynął do Kolchidu, z pomocą przyszła mu czarodziejka Medea; dzięki niej zdobył złote runo. Musiał jednak sprostać wielu zadaniom, takim jak: zaoranie pole spiżowymi bykami, ziejącymi ogniem, zasianie smoczych zębów i zabicie wojowników, którzy z nich wyrośli i zabicie smoka, strzegącego złotego runa
    • Powrócił do ojczyzny razem z Medeą; ona odmłodziła jego ojca i zabiła Pelisa, używając podstępu; musieli jednak przez to uciekać z Jolkos
    • Schronienie znaleźli u Kreona, króla Koryntu; tutaj Jazon zakochał się w Kreuzie, córce Kreona, i porzucił Medeę
    • Medea w akcie zemsty zabiła dzieci, które miała z Jazonem, a jego nowej małżonce podarowała szatę, która spaliła jej ciało
  • Herakles
    • Był synem Zeusa oraz Alkmeny, śmiertelniczki
    • Był ulubieńcem Zeusa oraz Ateny, cierpiał natomiast prześladowania ze strony Hery
    • Jako heros był obdarzony ogromną siłą, już jako osiemnastolatek zabił lwa
    • Bogowie traktowali go po przyjacielsku i obdarowywali; od Ateny dostał pancerz, Apollo podarował mu strzały, Hermes miecz, a Hefajstos dał mu kołczan.
    • Był mężem Megary, córki króla Teb; otrzymał ją jako podziękowanie za udział w wojnie
    • Pewnego dnia Hera tchnęła w niego szaleństwo i zabił swoją żonę oraz dzieci
    • Bogowie ukarali go służbą u Eurysteusa, gdzie musiał wykonać słynnych 12 prac. Były to: zabicie lwa nemejskiego, uduszenie hydry lernejskiej, schwytanie łani ceryntyjskiej i dzika erymantejskiego, oczyszczenie stajni Augiasza, wytępienie ptaków stymfalijskich, odżywiających się ludzkim mięsem, pokonanie byka kreteńskiego, uprowadzenie klaczy króla Diomedesa, zdobycie pasa królowej Amazonek, Hipolity, uprowadzenie wołów Geryona z Europy do Afryki i ustawienie przy tym słupów Heraklesa, przyniesienie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd oraz wyprowadzenie cerbera z Hadesu
    • Po odbyciu służby u Eurysteusa Herakles ożenił się po raz drugi; jego małżonką została królewna Dejanira
    • Kiedy szukali miejsca, gdzie mogliby zamieszkać, Dejanira została porwana przez Nessosa. Herakles zabił go, ale ten prze śmiercią dał królewnie swą krew. Miała ona być środkiem, który utrzymałby Heraklesa przy Dejanirze
    • Dejanira nasączyła szaty Heraklesa krwią Nessosa, a po jej założeniu Herakles zaczął bardzo cierpieć, co doprowadziło do jego śmierci
    • Dejanira zabiła się
    • Herakles ze stosu żałobnego został przeniesiony na Olimp, gdzie zyskał nieśmiertelność oraz żonę - Hebe, bogini młodości.
  • Tezeusz
    • Był synem Egeusza i Astry. Egeusz był królem Aten
    • Egeusz opuścił Ajtrę, wcześniej jednak schował miecz i sandały pod ogromnym głazem, który był w stanie podnieść jedynie jego syn
    • Dorosły Tezeusz podniósł głaz, zabrał sandały oraz miecz i powędrował do Aten
    • Ojciec rozpoznał Tezeusza i uczynił go następcą tronu
    • Ateńczycy w tamtym czasie co roku składali ofiarę dla Krety. Ofiarą było 7 chłopców i 7 dziewcząt, którzy byli pożerani przez Minotaura. Pewnego razu Tezeusz wybrał się z nimi i zabił Minotaura, a dzięki pomocy królewny Ariadny wydostał się z labiryntu. Podarowała mu ona kłębek wełny, którą przywiązał przy wejściu do labiryntu - dzięki temu odnalazł drogę powrotną
    • Tezeusz postanowił wrócić do domu, Ariadnę zostawił na wyspie Naksos
    • Przed wyjazdem Tezeasz obiecał Egeuszowi, że jeśli pokona Minotaura, to żagiel przy jego statku będzie miał kolor czerwony, a jeśli mu się nie uda - czarny. Zapomniał o tej obietnicy i pozostawił żagiel czarny. Kiedy Egeasz to zobaczył, rzucił się w morze
    • W późniejszym czasie walczył z Amazonkami; pokonał je i wziął w niewolę Antiope, królową. Ta urodziła mu syna Hipolita
    • W wieku pięćdziesięciu lat Tezeusz porwał Helenę, córkę Tyndareosa, króla Sparty. Atenom zagroziła wojna ze Spartą, zgromadzenie ludowe podjęło więc decyzję o oddaniu Heleny i wygnaniu Tezeusza
    • Tezeusz zmarł na wyspie Skyros - upadł w przepaść
  • Achilles
    • Był synem Peleusa i bogini morskiej Tetydy
    • Wychowywał go centaur Chiron
    • Tetyda chciała zapewnić mu odporność na wszelkie ciosy, zanurzyła go więc w rzece Styks, trzymając za piętę. Od tamtej pory pięta stała się jedynym miejscem, w jakie można było ugodzić Achillesa
    • Tetyda chciała oszczędzić syna przed wojną trojańską, ukryła go więc wśród dziewcząt - córek króla Likomedesa; Agamemnon wiedział jednak, że bez Achillesa wojna się nie powiedzie - wysłał więc słynącego ze sprytu Odyseusza, aby odnalazł Achillesa; temu dzięki podstępowi udało się zwabić Achillesa do wojska
    • Hefajstos podarował Achillesowi wykutą przez siebie zbroję, a od Posejdona dostał konie
    • Jako wojownik słynął z odwagi i dzielności, miał sławę niepokonanego, czym budził wśród wrogów ogromny strach
    • W dziesiątym, ostatnim roku wojny trojańskiej Agamemnon zabrał Achillesowi jego brankę; ten, obrażony, zrezygnował z walki i podjął ją dopiero wówczas, gdy z rąk Hektora zginął Patroklos, jego najlepszy przyjaciel
    • Achilles postanowił pomścić przyjaciela, nie zważając na to, że śmierć Patroklosa była wynikiem pomyłki - ubrał on zbroję Achillesa i jako takiego zabił go Hektor
    • Achilles wyzwał na pojedynek Hektora; podczas walki ich losy ostały zważone przez Zeusa i los Hektora upadł do Hadesu; zwyciężył więc Achilles
    • Aby pomścić śmierć przyjaciela, Achilles przywiązał ciało zabitego Hektora do rydwanu i wlókł za sobą
    • Potrafił jednak okazać współczucie Priamowi, ojcu Hektora - gdy ten poprosił, oddał jego ciało
    • Achilles zginął, zabity przez Parysa, który trafił go strzałą w piętę
  • Hektor
    • Syn króla Priama i Hekabe
    • Brat Parysa
    • Brał udział w wojnie trojańskiej
    • Zginął w walce z Achillesem (patrz: Achilles)
  • Parys
    • Był młodszym synem króla Troi, Priama oraz Hekabe
    • Przed narodzinami Parysa przepowiednie głosiły, że stanie się on przyczyną upadku Troi, został więc porzucony przez rodziców
    • Wychowali go pasterze
    • Po latach na igrzyskach trojańskich, które Parys wygrał, odkryto jego pochodzenie
    • Miał rozsądzić spór między Herą, Ateną i Afrodytą. Spór dotyczył tego, której z nich przyznać złote jabłko i tytuł najpiękniejszej. Każda z bogiń obiecała coś Parysowi: Atena - mądrość, Hera - władzę, Afrodyta - najpiękniejszą kobietę świata, Helenę, żonę króla Sparty, Menelaosa. Parys wybrał Afrodytę
    • Parys udał się do Sparty, skąd uprowadził Helenę; stało się to główną przyczyną wojny trojańskiej
    • Podczas oblężenia Troi ugodził Achillesa w piętę, co go zabiło; niedługo potem zginął on sam
  • Eneasz
    • Był synem Anchizesa i Afrodyty
    • Pochodził z Troi
    • Udało mu się uciec z Troi dzięki pomocy bogów; razem z nim uciekli jego ojciec Anchizes oraz syn Askaniusz
    • Razem z innymi uciekinierami z Troi wybudował okręty i wyruszył na poszukiwanie miejsca, gdzie mogliby założyć nową ojczyznę
    • Długo wędrował, aż w końcu dotarł do brzegów Italii
    • Poślubił tam Lawinię, córkę Latynosa, tamtejszego króla
    • Założył miasto Lawinium, którego nazwa pochodzi od imienia Lawinii
    • Zginął w walce z Rotulami, wrogim ludem
  • Dedal
    • Dedal był sławnym ateńskim artystą i rzeźbiarzem, również wynalazcą (wynalazł np. świder)
    • Miał syna Ikara
    • Jeden z jego uczniów był słynniejszy od niego, więc Dedal miotany zazdrością zabił go
    • Bał się ogromnej kary i zbiegł na Kretę
    • Został przyjęty w gościnę przez króla Minosa
    • Na Krecie, a dokładnie w Knossos, Dedal wybudował sławny labirynt dla Minotaura
    • Ogarnięty miłością do ojczyzny, chciał wracać do Aten, jednak Minos nie dał Dedalowi okrętu i zatrzymał go na wyspie
    • Aby więc uciec z wyspy, Dedal połączył ptasie pióra za pomocą wosku i liny i w taki sposób przygotował skrzydła dla siebie i swojego syna
    • Dzięki tym skrzydłom udało im się wzlecieć; podróżowali na Sycylię, jednak Ikar w drodze zginął
    • Na Sycylii Dedal został mianowany nadwornym budowniczym tamtejszego króla
  • Ikar
    • Był synem Dedala
    • Razem z ojcem powędrował na Kretę (patrz: Dedal)
    • Podczas ucieczki z Krety nie słuchał ojca i nadmiernie zbliżył się do słońca, które roztopiło wosk ze skrzydeł
    • Spadł na ziemię; wyspę, na której wylądował, nazwano Ikarią, a morze wokół niej - Ikaryjskim
    • Dedal odnalazł ciało syna i pochował je
  • Prometeusz
    • Był synem tytana, bratem Epimeteusza i Atlasa
    • Prometeusz jest stworzycielem człowieka; materiałem, którego użył do stworzenia ciała ludzkiego, była glina pomieszana ze łzami, natomiast dusza powstała z ognia niebieskiego, ukradzionego z rydwanu słońca
    • Człowiek, którego stworzył Prometeusz, był bezradny, słaby, nieświadomy
    • Aby pomóc ludziom odnaleźć się w świecie, Prometeusz udał się na Olimp i skradł z niego ogień, który podarował ludziom; następnie nauczył ich, jak się nim posługiwać, nauczył ich również różnych sztuk i rzemiosł
    • Niezadowolony z postępku Prometeusza Zeus kazał Hefajstosowi stworzyć Pandorę, pierwszą kobietę i zesłać ją na ziemię; Prometeusz jednak odkrył podstęp Zeusa i nie przyjął Pandory do swego domu, co poradził też innym
    • Jednak jego brat, Epimeteusz, nie posłuchał jego rady; stało się to przyczyną wielu nieszczęść (patrz: Pandora)
    • Prometeusz w akcie zemsty na Zeusie zabił wołu i podzielił jego ciało na dwie części: mięso owinął skórą, kości zaś - tłuszczem; kazał Zeusowi wybrać, która część ma być odtąd składana bogom w ofierze; władca wskazał na tłuszcz, spodziewając się, że pod nim znajduje się mięso
    • Gdy Zeus odkrył prawdę, rozgniewał się i kazał przykuć Prometeusza do skał Kaukazu, gdzie codziennie nadlatuje orzeł i wyżera Prometeuszowi wciąż odrastającą wątrobę
    • Prometeusz dał ludziom nie tylko życie, ale również nauczył ich liczb, pisma, pokazał, jak oswajać zwierzęta i nauczył robić leki.
  • Orfeusz
    • Był synem Apollina i Kaliope, muzy
    • Cudownie śpiewał i grał na lutni tak pięknie, że potrafił tym obłaskawić nawet dzikie zwierzęta
    • Jego żoną byłe Eurydyka, nimfa drzewna
    • Pewnego dnia Eurydykę dostrzegł Aristajos (syn Apollina i Syreny, nimfy) i zakochał się w niej, nie zdając sobie sprawy z tego, że ma męża
    • Kiedy Aristajos zaczął gonić Eurydykę po lesie, ona nadepnęła na żmiję i umarła od jej ukąszenia
    • Orfeusz tak bardzo kochał żonę, że postanowił zejść po nią do podziemi; zabrał ze sobą zaczarowaną lutnię
    • Grając i śpiewając wzruszył podziemny świat, nawet HAdesa, który oddał mu Eurydykę, ale pod pewnymi warunkami: miała ona iść za Orfeuszem, ale jemu nie wolno było się oglądać aż do momentu, w którym wyjdzie z podziemi
    • Orfeusz nie wytrzymał presji i obejrzał się; w ten sposób ostatecznie utracił Eurydykę
    • Chociaż próbował, nie wpuszczono go ponownie do Hadesu
    • Zrozpaczony błąkał się po świecie, a w pewnym momencie natknął się na orszak bakchiczny - pogrążone w szale bachanki rozerwały go.
  • Edyp
    • Był synem Lajosa i Jokasty, królewskiej pary z Teb
    • Przed narodzinami Edypa wyrocznia delficka ogłosiła królowi, że zginie z rąk własnego syna; dziecko więc zostało porzucone w górach
    • Porzucone niemowlę odnaleźli pasterze z Koryntu i oddali je królewskiej parze, która nie miała własnych dzieci; oni przyjęli go i wychowali jak syna
    • Jako młodzieniec Edyp często był nazywany podrzutkiem; rodzice nie zdradzili mu tajemnicy, pojechał więc do Delf, aby zapytać wyrocznię o swoje pochodzenie
    • Wyrocznia nie zdradziła jednak Edypowi jego pochodzenia, ale przepowiedziała mu, że zabije swojego ojca, a potem poślubi matkę
    • Przerażony przepowiednią Edyp postanowił nie wracać na Korynt - wciąż myślał, że para królewska to jego prawdziwi rodzice
    • Kiedy wędrował, spotkał Lajosa; pokłócił się z nim o pierwszeństwo na drodze, po czym, miotany wściekłością, zabił go
    • Władzę po Laosie objął Kreon, brat Jokasty; w tym czasie na Teby spadła klęska: w bramie miasta zatrzymał się Sfinks i zabijał każdego, kto nie odpowiedział na jego zagadkę; postanowiono więc ogłosić, że ten, kto zabije Sfinksa, otrzyma władzę oraz rękę Jokasty
    • Edypowi udało się rozwiązać zagadkę Sfinksa, który słysząc to rzucił się w przepaść
    • Edyp poślubił Jokastę i objął władzę w Tebach
    • Niedługo potem na Teby zaczęły spadać różne klęski; wezwano więc Terezjasza, wróżbitę, który zdradził straszną prawdę
    • Zhańbiona Jokasta powiesiła się, a Edyp wykuł sobie oczy i udał się na dobrowolne wygnanie
    • Edyp zmarł w Kolonos
  • Medea
    • Była córką Ajetesa, króla Kolchidy
    • Czarodziejka
    • Poślubiła Jazona
    • Pomogła Jazonowi zdobyć złote runo (patrz: Jazon)
    • Kiedy Jazon ją porzucił, zabiła dzieci, które z nim miała, a jego nowej wybrance wysłała szatę, która ją zabiła
    • Po tym wydarzeniu zbiegła do Aten w powozie, do którego zaprzężone były smoki
  • Ariadna
    • Była córką Pasifae i króla Krety, Minosa
    • Dzięki niej Tezeusz szczęśliwie wydostał się z labiryntu, w którym więziony był Minotaur (patrz: Tezeusz)
    • W drodze do domu Tezeusz porzucił ją na wyspie Naksos, kiedy spała
    • Gdy się obudziła, krzyczała i płakała tak długo, aż zemdlała
    • Niedługo potem przybył do niej pochód Dionizosa
    • Została żoną Dionizosa
  • Penelopa
    • Była żoną Odyseusza i matką Telemacha
    • Czekała na powrót Odyseusza z wojny trojańskiej przez dwadzieścia lat
    • Jednemu ze swoich zalotników przyrzekła oddać rękę, gdy skończy robić szatę; aby go zwieść, pruła ją nocą
    • Po powrocie Odyseusz zabił jej zalotników
  • Klitajmestra
    • Była córką Tyndareosa, króla Sparty oraz Ledy
    • Była również żoną Agamemnona
    • Kiedy Agamemnon brał udział w wojnie trojańskiej, Klitajmestra zaczęła żyć z Ajgistosem
    • Po powrocie Agamemnona Kiltajmestra i jej kochanek zabili króla siekierami
    • Po latach dorósł syn Agamemnona i Klitajmestry, Orestes; powrócił on do Myken, aby pomścić śmierć ojca - zabił Ajgistosa i matkę.
  • Helena
    • Była córką Ledy i Zeusa
    • Wychowywała się na dworze króla Sparty, Tyndareosa, którego żoną była Leda
    • Afrodyta obiecała ją Parysowi jako nagrodę, kiedy przyznał jej tytuł najpiękniejszej z bogiń (patrz: Parys)
    • Jej porwanie stało się bezpośrednią przyczyną wojny trojańskiej
  • Hekoba (Hekabe)
    • Była żoną króla Troi, Priama
    • Matka Hektora, Parysa, Polidorosa i Kasandry
  • Dydona
    • Była królewną fenicką
    • Władała Kartaginą
    • Chciała oddać Kartaginę we władanie Eneaszowi i poślubić go, ten jednak się nie zgodził
    • Kiedy Eneasz opuścił Kartaginę, Dydona popełniła samobójstwo
  • Dejanira
    • Była żoną Heraklesa, królewną
    • Nieumyślnie przyczyniła się do śmierci męża (patrz: Herakles)
    • Po śmierci Heraklesa popełniła samobójstwo
  • Pandora
    • Była pierwszą śmiertelną kobietą
    • Bogowie zesłali ją na ziemię, aby zgubić ludzkość
    • Stworzył ją Hefajstos, Atena nauczyła ją kobiecych robót, Afrodyta podarowała jej urok i wdzięk, natomiast Hermes obdarował ją pochlebczym charakterem oraz darem pięknej wymowy
    • Kiedy miała poślubić Epimeteusza, otrzymała posag: glinianą, szczelnie zamkniętą beczkę
    • Pandora nakłoniła męża do otwarcia tej beczki; kiedy to zrobił, wydobyły się z niej wszelkie nieszczęścia, choroby, troski - zaczęły gnębić ludzkość
  • Antygona
    • Była córką Edypa i Jokasty
    • Miała troje rodzeństwa: siostrę Ismenę oraz braci: Eteoklesa i Polinejkesa
    • Kiedy Edyp opuszczał Teby, towarzyszyła mu
    • Kiedy Kreon zakazał pogrzebać ciało jej brata, Polinejkesa, sprzeciwiła się mu
    • Za karę Kreon zamurował ją żywcem w piwnicy

Motywy.

Labirynt - został zbudowany przez Dedala na polecenie Minosa, króla Krety. Wybudowano go w Knossos. W labiryncie tym zamknięto Minotaura - syna Pasifae, żony Minosa oraz byka, którego zesłał Posejdon Kaduceusz - leszczynowa laska, opleciona przez dwa węże; był to przedmiot należący do Hermesa (patrz: Hermes) Nektar - był to napój olimpijskich bogów, który zapewniał im nieśmiertelność i młodość Ambrozja - był to pokarm olimpijskich bogów, dzięki któremu uzyskiwali oni nieśmiertelność Egida - była tarczą Zeusa, stworzoną przez Hefajstosa; pokryta była skórą Amaltei, kozy, która wykarmiła Zeusa (patrz: Zeus) Azyl - azylem były świątynie bogów i gaje święte; były to miejsca, w których prześladowani mogli odnaleźć schronienie i nikt nie miał prawa robić im krzywdy Złoty wiek- czasy, kiedy na świecie panował Kronos; w rzekach nie było wówczas wody, ale mleko, a z drzew kapał miód; ludzie nie uprawiali ziemi, ale wciąż obfitowała ona w plony; panowała wieczna wiosna i radość; ludzie nie starzeli się i nie mieli żadnych trosk ani trudów Arkadia - kraina półwyspu Peloponeskiego, kraina wiecznego szczęścia i młodości

Frazeologizmy.

nić Ariadny - pomoc w trudnej sytuacji męki Tantala - ogromne cierpienie, niemożność spełnienia marzeń marsowa mina - czujne, podejrzliwe spojrzenie Ikarowe loty - zuchwałe plany, które nie mogą się spełnić węzeł gordyjski - problem, który bardzo trudno rozwiązać praca syzyfowa - trudna praca, która nie ma żadnego sensu i nie daje efektów

Konkretne mity.

stworzenie świata, narodziny bogów - początkiem był Chaos. Z niego wyłonili się Uranos i Gaja - Niebo i Ziemia. Mieli oni liczne potomstwo: tytanów, cyklopów, sturękich. Uranom jednak nie był z nich zadowolony i stracił wszystkich do Tartaru, za co znienawidziła go Gaja. Na wolności pozostał najmłodszy tytan, Kronos - matka więc namówiła go, aby okaleczył ojca i odebrał mu władzę. Tak się stało, na świecie zaczął rządzić Kronos razem z małżonką, Reją. Od Uranosa i Gai otrzymał przepowiednię, że jego własny syn pozbawi go władzy, połykał więc wszystkie dzieci, które urodziła mu Reja. Kiedy urodziło się już szóste, matka zbuntowała się i podała Kronosowi do połknięcia kamień, a dziecko ukryła na ziemi. Małego Zeusa wykarmiła koza Amalteja. Kiedyś złamała róg, a Zeus wtedy wziął go, pobłogosławił i od tej chwili róg wypełniał się wszelkimi dobrami. Stał się rogiem obfitości. Dorosły już Zeus uwolnił swoje rodzeństwo, czyli Hadesa, Posejdona, Herę, Demeter i Hestię. Rozpoczął walkę z Kronosem, która trwała dziesięć lat. Zeus uwolnił do pomocy cyklopów oraz sturakich i dzięki nim udało mu się obalić Kronosa. Światem zaczęli rządzić młodzi bogowie. Wkrótce jednak wystąpił przeciw nim ród gigantów, a pokonać mógł ich tylko śmiertelnik. Zeus poprosił więc pomoc Heraklesa.

narodziny człowieka - istnieją dwie wersje powstania człowieka:

1. Czasy, kiedy na świecie panował Kronos, to złoty wiek. Ludzie żyli bez trosk i trudów, nie starzeli się i cały czas trawili na zabawę. Kiedy Zeus strącił Kronosa z tronu, ludzie zamienili się w dobre demony. Nastąpił wiek srebrny. Ludzie starzeli się, choć bardzo wolno (np. dzieciństwo trwało sto lat). Ludzie ci jednak nie czcili bogów w odpowiedni sposób, więc Zeus pozbył się ich. I nastał wiek brązowy, kiedy ludzie byli gwałtowni, kochali wojny, byli bardzo silni, ale nieczuli. Wszystkie przedmioty tworzyli z brązu. Był to również okres heroiczny - to wtedy żyli Herakles czy Tezeusz. Następny wiek to wiek żelazny, w którym nie ma herosów. Wiek ten trwa do dziś.

2. Człowiek został stworzony przez Prometeusza (patrz: Prometeusz)

pojawienie się zła - kiedy bogowie stworzyli pierwszą kobietę, Pandorę, dali jej w posagu beczkę z gliny, zawierającą w sobie wszelkie nieszczęścia i smutki (patrz: Pandora).

potop - bogowie zapragnęli zniszczyć ludzi, których stworzył Prometeusz, zesłali więc na ziemię ogromny potop. Zaczął padać straszny deszcz, wody naziemne wystąpiły z brzegów. Nad wody wystawał jedynie szczyt Parnasu. Potop przeżyło jedynie dwoje ludzi: Deukalion, syn Prometeusza oraz Pyrra, córka Pandory i Epimeteusza. Myśleli, że zginą, ale ich łódka utknęła na szczycie góry, zaś woda zaczęła opadać. Staruszkowie nie wiedzieli, co czynić, udali się więc do wyroczni delfickiej. Ona nakazała im, by zakryli swe twarze i wyrzucali do tyłu "kości matki", czyli głazy. Z kamieni rzucanych przez Pyrrę rodziły się kobiety, natomiast z tych rzucanych przez Deukaliona - mężczyźni. Życie odrodziło się na całej ziemi, a Deukalion uczył nowych ludzi wiary w bogów oraz zasad życia.

świat zmarłych - świat zmarłych to Hades. Jego wrót pilnował Cerber, pies z trzema głowami. Hades otaczały rzeki Lete (Zapomnienia), Acheront (Boleści), Kokytos (Lamentu) oraz Styks. Dusza, która miała dostać się do podziemi, musiała przejść te rzeki. Te dusze, które miały czym zapłacić, przepływały na barce Charona, syna Nocy. Dusze zmarłych, czekając na sąd, wędrują po ogromnej, ciemnej równinie. Sąd dokonują Minos, Ajaks oraz Radamantys - sprawiedliwi ziemscy królowie, których po śmierci obrano sędziami podziemia. Ich zadaniem było ważenie dobrych oraz złych uczynków dusz. Pałac Hadesa ogrodzony jest trzema kręgami murów obronnych, a pod nim jest Tartar - miejsce, w którym cierpią najwięksi zbrodniarze. Pilnują ich Erynie, trzy straszne siostry. Ci, którzy żyli mądrze i sprawiedliwie, udają się na Wyspę Błogosławionych i tam żyją w złotym mieście, gdzie stale panuje wiosna, a życie upływa na zabawie.

pory roku - kiedy Hades zabrał do podziemi Persefonę, jej matka, Demeter, bardzo rozpaczała. Oddaliła się z Olimpu i schowała w ciemnej jaskini. Wówczas przyroda zamarła, a pola nie dawały zbiorów. Wtedy Zeus kazał Hadesowi oddać Persefonę matce. Przed jej wyjściem podarował jej do zjedzenia pestkę granatu - od tamtej pory Persefona musi spędzać pór roku w podziemiach, a resztę czasu z matką. Kiedy dziewczyna jest w podziemiach, przyroda razem z Demeter opłakuje ją - nadchodzą jesień i zima. Natomiast kiedy Persefona wychodzi, na ziemi panują wiosna i lato.

wojna trojańska - przyczyną wybuchu wojny trojańskiej było porwanie Helen przez Parysa (patrz: Parys, Helena). Do walki wyruszyło wielu sławnych wojowników: Agamemnon, który został przywódcą wojsk greckich, Ajaks, Diomedes, Nestor, Odyseusz, Idomeneus, Menelaos, Achilles. Kiedy przybyli do Troi, posłali poselstwo - Grecy żądali wydania Heleny, tym sposobem chcieli uniknąć wojny. Troja jednak odmówiła i zaczęła się wojna, która trwała dziesięć lat. Obóz Grecy rozbili tuż przed bramą Troi. Strony walczyły zawzięcie, a ich siły były wyrównane. W dziewiątym roku wojny w greckim obozie wybuchła zaraza. Sprowadził ją Apollo, jako karę za porwanie przez Agamemnona córki jego kapłana. Agamemnon był zmuszony oddać brankę, zabrał jednak w zamian brankę Achillesa, przez co wybuchł między nimi konflikt. Achilles zaprzestał walki (patrz: Achilles), a kiedy powrócił, zabił Hektora (patrz: Hektor). Achilles zginął, później zginął Parys (patrz: Parys). Odyseusz, przy pomocy Diomedesa i Heleny, wykradł palladion, posąg Ateny, który chronił miasto przed zdobyciem. Grecy upozorowali odjazd, ale zostawili przy brzegu dużego, drewnianego konia. Mieszkańcy Troi wciągnęli go do miasta omimo silnych sprzeciwów Laokoona (razem z synami został za to pożarty przez ogromne węże). Również Kasandra, wieszczka, sprzeciwiała się, jej jednak nikt nie słuchał. Trojanie hucznie uczcili swoje zwycięstwo, a w nocy z konia wyszli greccy wojownicy i otworzyli dla Greków bramy miasta. Zniszczyli Troję.

wędrówka Odyseusza - podczas powrotu z wojny trojańskiej wiatry zniosły statki Odyseusza z drogi i zawędrował on do dziwnych krain. Były to:

  • Kraj Lotofagów - miejsce, gdzie nie było zboża ale łany lotosów. Każdy, kto choć raz ich spróbował, nie chciał odejść
  • Kraj Polifema - Polipem był strasznym cyklopem; kiedy dostrzegł Odyseusza i jego towarzyszy w swojej jaskini, zaczął ich jeden po drugim zjadać. Odyseusz miał być ostatni. Jednak Odyseusz wpadł na podstęp i upił Polifema, a potem wypalił mu jego jedyne oko. Ślepy cyklop nie mógł ich dostrzec w jaskini, strzegł więc wejścia do niej. Odyseusza i jego towarzyszy uratował kolejny podstęp: przywiązali się do brzuchów baranów i tak udało im się uciec
  • Wyspa Eolia - Eol, król ten wyspy, był władcą wiatrów i miał w posiadaniu miech, w którym zostały zamknięte wszystkie wiatry. Eol podarował ten miech Odyseuszowi, który miał wypuścić wiatry pomyślne, aby spokojnie wrócić do domu. Jednak jego towarzysze otworzyli miech, myśląc, że są w nim schowane jakieś skarby. Wypuścili więc srogie wiatry, które nie pozwoliły im wrócić do domu
  • Kraj Lajstrgonów - tutaj ocalał w walce jeden tylko okręt Odyseusza, w dodatku wymagający naprawy
  • Wyspa czarodziejki Kirke - tutaj Odyseusz wylądował, aby naprawić swój statek. Kirke zamieniła kilku towarzyszy Odyseusza w świnie. Bohater bardzo się rozgniewał, więc Kirke przywróciła im ludzką postać. Odyseusz został w gościnie u czarodziejki przez rok. Kiedy wyruszał w dalszą drogę, Kirke poleciła mu udać się do bram Hadesu, aby wywołać duszę Terezjasza, który przepowie mu jego dalsze losy. Terezjasz zdradził Odyseuszowi, że będzie wędrował dotąd, aż spotka lud, który nie widział nigdy morza i nie zna wioseł. Odyseusz popłynął dalej
  • Wyspa syren - udało się ją ominąć, ponieważ Odyseusz wiedział, że syreny wabią swoimi głosami żeglarzy dotąd, aż ich okręty rozbiją się o skaliste wybrzeże. Odyseusz wpadł na pomysł: zalepił uszy swoich towarzyszy woskiem, a siebie kazał przywiązać do masztu
  • Scylla i Charybda - to dwa potwory, między którymi udało się przepłynąć Odyseuszowi
  • Wyspa boga Słońca - towarzysze Odyseusza zagrabili kilka wołów ze stada. Kara, jaka ich za to spotkała, była straszna: z kilku statków ocalał jedynie Odyseusz.
  • Ogigia - wyspa nimfy Kalipso. Odyseusz spędził z nią osiem lat, żyjąc w niewoli miłosnej
  • Scheria - kraj Feaków; na królewskim dworze wysłuchano opowieści Odyseusza o jego dotychczasowych losach i kilku znakomitych żeglarzy zawiozło go na Itakę; tam śpiącego pozostawiono z jego skarbami na brzegu

Kiedy Odyseusz obudził się, Atena sprawiła, by nikt go nie rozpoznał - przemieniła go w żebraka. Kiedy Odyseusza nie było, zalotnicy skupiali się wokół jego żony (patrz: Penelopa). W końcu zarządzono turniej o jej rękę. Odyseusz, wciąż w przebraniu żebraka, zabił wszystkich zalotników i odzyskał żonę.

wędrówka Eneasza - Eneaszowi udało się zbiec z Troi w czasie wojny trojańskiej (patrz: Eneasz). Kiedy szukano nowej ojczyzny, wędrowano przez wiele ziem:

  • Wyspa Strfoadów - zamieszkiwały ją Harpie. Przepowiedziały one Trojanom, że miejsce, w którym będą mogli zamieszkać, znajdą dopiero wtedy, gdy będą tak głodni, że zjedzą stoły.
  • Sycylia - tu Eneasz pochował ojca, Anchizesa
  • Kartagina - w tym kraju panowała Dydona (patrz: Eneasz, Dydona)
  • Okolice wejścia do podziemia - dusza ojca prowadziła Eneasza, który zobaczył tam dusze władców państwa, które on sam założy, dusze władców jeszcze nienarodzonych
  • Italia - tutaj podróżujący zjedli owoce, położone wcześniej na plackach pszennych. Niektórzy nie zaspokoili swojego głodu, zaczęli więc jeść placki. Syn Eneasza, Julus (Askaniusz) spostrzegł, że jedzą stoły. Stało się jasne, że Italia jest końcem ich wędrówki. Następnie Trojanie walczyli u boku króla Italii, Latynosa z rodem Rutulów. Po zwycięstwie nad Turnusem, wodzem Rutulów, Eneasz otrzymał rękę Lawinii, królewskiej córki.

założenie Rzymu ­- Askaniusz, syn Eneasza, zawędrował do miasta Alba Longa. Miło ono być siedzibą jego dynastii. Prokaz, jego król, miał dwóch synów. Straszy z nich miał na imię Numitor i to on miał objąć po ojcu władzę. Młodszy jednak, Amulius, był zazdrosny. Pozbawił więc brata tronu, a jego córkę uczynił westalką. Ta wkrótce potem urodziła Marsowi, bogu wojny, bliźnięta, które nazwano: Remus i Remulus. Dzieci włożono do koszyka, który został wrzucony do Tybru. Fala jednak wyniosła go na brzeg. Dzięcioł, będący ptakiem Marsa, oraz wilczyca wykarmiły bliźnięta. Już jako dorośli trafili do Alba Longa, gdzie spotkali Numitora, który poznał swoje wnuczęta. Bracia obalili władzę Famulusa i przywrócili swego dziadka na tron. Sami założyli miasto tam, gdzie karmiła ich wilczyca. Nie umieli rozstrzygnąć, który z nich nazwie miasto, poddali się więc woli bogów. Wygrał Romulus, wyznaczył więc przestrzeń miasta, które miało powstać, Romy. Kiedy Remus ośmielił się przekroczyć tę granicę, brat zabił go.

WYKORZYSTANIE MOTYWÓW, WĄTKÓW I POSTACI MITOLOGII GRECKIEJ I RZYMSKIEJ W POLSKIEJ LITERATURZE - PRZYKŁADY.

  • A. Mickiewicz, Dziady cz. III (Wielka improwizacja) - motyw Prometeusza pojawia się w momencie, kiedy Konrad żąda władzy od Boga
  • A. Mickiewicz, Oda do młodości - pojawia się motyw Heraklesa, kiedy podmiot liryczny wspomina o Heraklesie, który zabił hydrę i centaury
  • J. Słowacki, Kordian - tytułowy bohater porównuje się z Edypem (porównanie wychodzi na jego niekorzyść)
  • J. Słowacki, Grób Agamemnona - w tym utworze pojawiają się motywy Styksu i koszuli Dejaniry
  • E. Orzeszkowa, Gloria Victis - jeden z bohaterów, Jagmi, jest porównany do Herkulesa
  • S. Żeromski, Syzyfowe prace - autor już w tytule wykorzystuje motyw Syzyfa; syzyfową pracą nazwana jest w tym utworze rusyfikacja
  • S. Żeromski, Ludzie bezdomni - utwór wykorzystuje motyw Prometeusza; główny bohater, doktor Judym, wykazuje się postawą prometejską
  • L. Staff, Odys - w wierszu tym podmiot liryczny wypowiada się następująco: "Każdy z nas jest Odysem, co wraca do swej Itaki"
  • J. Iwaszkiewicz, Ikar - w tym utworze pojawia się motyw Ikara; chłopiec jest do niego podobny i tak jak on zostaje zgubiony przez marzycielstwo
  • B. Schultz, Sklepy cynamonowe - w utworze pojawia się Pan, czyli bożek żądzy; odnaleźć można również nawiązania mitologiczne w postaciach kobiet i ich dominującej roli

NAWIĄZANIA DO HISTORII I KULTURY ANTYCZNEJ W LITERATURZE - PRZYKŁADY.

  • E. Orzeszkowa Gloria Victis - Termopile (miejsce) oraz Leonidas (postać)
  • J. Słowacki Grób Agamemnona - Agamemnon (postać) i Termopile (miejsce)
  • S. Żeromski Ludzie bezdomni - Wenus z Milo (posąg)
  • M. Pawlikowska - Jasnorzewska Nike - Nike (bogini)

ANAKREONTYK, POEZJA TYRTEJSKA, HORACJANIZM - POJĘCIA.

Anakreontyk - to utwór poetycki o lekkim, łagodnym charakterze; porusza tematykę miłosną bądź biesiadną (nazwa pochodzi od imienia Anakreonta, który pisał takie właśnie utwory)

Poezja tyrtejska - to poezja patriotyczna, której celem jest nawoływanie do walki (nazwa pochodzi od imienia Tyrtajosa, który takie utwory pisał)

Horacjanizm - to pogląd filozoficzny, którego cechami są:

  • apoteoza bytu i wszelkiego istnienia
  • afirmacja życia
  • zachowanie umiaru (aura mediocritas, czyli złoty środek)
  • połączenie epikureizmu oraz stoicyzmu

HOMER JAKO AUTOR, CECHY EPOSU NA PODSTAWIE "ILIADY" I "ODYSEI".

Homer.

Homer był amidem, czyli wędrownym śpiewakiem. Jego życie przypada na VIII w. p.n.e. Legendy przekazują, że Homer był ślepcem, stąd jego imię. W wiekach późniejszych uczeni spierali się, czy Homer jest postacią autentyczną, jednak starożytni nie wątpili w jego istnienie - Homer był dla nich największym autorytetem. Od Homera rozpoczyna swoje dzieje literatura europejska. Homer jest autorem dwóch wielkich dzieł:

  • Iliada - temat: wojna trojańska (a dokładnie: ostatni jej rok)

- główny bohater: Achilles

  • Odyseja - temat: droga powrotna Odyseusza do Itaki

Główny bohater: Odyseusz

Kwestia homerycka.

Przez wieki toczył się spór, czy Homer istniał i był autorem IliadyOdysei. W wieku XVIII francuscy uczeni skłaniali się ku twierdzeniu, że eposy nie są dziełem jednego człowieka, ale wielu wędrownych pieśniarzy. Ostatecznie jednak ustalono, że autorem tych dzieł jest jeden człowiek, nazwany Homerem.

Cechy eposu na podstawie Iliadyi Odysei:

  • bohater zbiorowy - z reguły epos przedstawia społeczeństwo w jakimś ważnym dla niego momencie
  • mnogość form podawczych - w eposie pojawiają się opis, narracja, opowiadanie, dialog i monolog
  • inwokacja­ - czyli wstępna apostrofa do bogów bądź muz, czyli jakiejś siły wyższej; z reguły zawiera prośbę poety o natchnienie oraz krótką informację, o czym będzie traktował epos (może jednak być inaczej). W Iliadzie: "Tak Dzeusa dokonywała się wola, / Zwłaszcza od dnia, gdy w niezgodzie przeciwko sobie stanęli / Władca narodów Atryda (Agamemmnon) i bogom równy Achilles."
  • szczegółowe opisy - autor opisuje przedmioty, ludzi, sytuacje, walki, pojedynki, narady, uczty itd. Opisy te są bardzo plastyczne, realnie oddają rzeczywistość i mają charakter dynamiczny
  • retardacje - opóźnienia; służą rozładowaniu napięcia i chwilowemu zawieszeniu akcji
  • idealizacja bohaterów, ich dokładna charakterystyka
  • paralelizm płaszczyzn fabularnych - świat ludzki i nadprzyrodzony współistnieją i przenikają się między sobą. W Iliadzie bogowie ingerują w losy ludzi i mają wpływ na bieg wojny: "a na to patrzyli wszyscy bogowie..." czy "Który to z bogów do waśni wzajemnej obu podburzył?"
  • tragizm, pesymizm - wynikają z przekonania człowieka o jego małości i niemożliwości zmiany losów, które są zaplanowane przez bogów. Tutaj pojawia się pojęcie fatum, czyli losu, przeznaczenia, który jest nieodwracalną koniecznością i którego nie można zmienić. To, co zapowiada wyrocznia, jest nieodwracalne, człowiek nie może tego zmienić. Zwykle przepowiednie wyroczni zwiastują nieszczęścia
  • bohaterami są herosi, czyli dzieci bogów i ludzi. Są oni bardzo silni i potężni (w Iliadzie Achilles)
  • pojawiają się mowy bohaterów, wplecione w tekst symetrycznie, regularnie się powtarzające; mają one formy monologów
  • heksametr - miara wierszowa, jaką pisano eposy; heksametr opiera się na akcentach w poszczególnych słowach, które rozmieszczane są regularnie; to powoduje rytmizację tekstu
  • porównania homeryckie - polegają na tym, że element porównywany jest bardzo rozbudowany, przedstawiony w szczegółowy sposób; w większości przypadków element ten odwołuje się do świata przyrody bądź rolnictwa i stanowi samodzielny poetycki obraz, np.:

"I tak jak orzeł, ptak górski, najszybszy wśród uskrzydlonych,

Spada i lekko dopędza z chmur gołębicę spłoszoną -

Ona wymyka się, pierzcha, lecz orzeł z wrzaskiem straszliwym

Z bliska uderza, w drapieżnej duszy zdobyczy spragniony -

Tak z zawziętością Achilles pędził, a Hektor uciekał

Pod trojańskimi murami, unosząc rącze kolana."

  • epizodyczność - w utworze pojawia się wiele epizodów, każdy z nich stanowi zamkniętą całość (np. konflikt Agamemnona i Achillesa dotyczący branki)
  • obiektywny, wszechwiedzący narrator
  • patos - podniosły styl opowiadania

REALIZM, IDEALIZACJA I CUDOWNOŚĆ W EPOSACH HOMERA

Realizm.

Homer łączy w jedną całość czasy, które opisuje z czasami sobie współczesnymi, czyli z Jonią w VIII w. p.n.e. Oto przykłady:

  • bohaterowie eposów walczą bronią spiżową, znają jednak Fenicjan (w rzeczywistości ludzie żyjący w czasach wojny trojańskiej nie mieli z nimi kontaktu)
  • naczynia, które opisuje Homer, są odpowiednikiem naczyń fenickich z VIII w. p.n.e.
  • tarcze Achillesa czy Agamemnona, tak dokładnie opisywane, są odpowiednikami tarcz brązowych, wykonanych w orientalizującym stylu, pochodzących z czasów Homera (takie tarcze znalezione zostały na Krecie)
  • stosunki społeczne i opisane obyczaje odpowiadają tym z VIII w. p.n.e.
    • dominujące stanowisko arystokracji istniało w świecie, w którym żył Homer, nie w czasach achajskich
    • społeczeństwo przedstawione jest na etapie przechodzenia od wspólnoty pierwotnej do niewolnictwa i tworzenia się klas
    • w eposach na rydwanach walczą arystokraci, a obok nich walczy tłum pieszych, o których Homer wypowiada się następująco: "ginęły ludy"
    • istnieją właściciele wielkich pałaców i ziem, ale obok nich istnieją również drobni gospodarze i najemni robotnicy rolni, których los jest bardzo kiepski, do tego stopnia, że można go porównać z życiem w podziemiach. Achilles w Odysei mówi: "Wolałbym za parobka służyć (...) u biednego chłopa, który ledwo się może utrzymać, niż tu panować nad wszystkimi, co znikli ze świata".
    • pojawiają się pierwsze wzmianki o podziale pracy; dopatrzyć się można kowali, kamieniarzy, stolarzy, cieśli i budowniczych.
    • istnieje nie tylko ludność wolna, ale również niewolnicy, zatrudniani przede wszystkim do pomocy w gospodarstwie domowym.
    • panuje naturalna gospodarka, która wymierzona jest przede wszystkim w zaspokajanie własnych potrzeb; niewolnictwo więc nie odgrywało wówczas większej roli.
    • sami arystokraci nie uciekają od pracy fizycznej i umieją zaspokajać swoje potrzeby; Laertes, ojciec Odyseusza, pracuje sam na roli, jego żona Penelopa przędzie, a sam Odyseusz buduje tratwę.
    • ilość posiadanych niewolników świadczy o bogactwie; im więcej ktoś ich posiada, tym więcej ma pieniędzy (w gospodarstwie Odyseusza pracuje 50 niewolnic)

Dużą rolę w życiu starożytnych Greków miała religia i obrzędy z nią związane.

modlitwa była najprostszą formą kultu. Istniały różne jej rodzaje: modlitwy dziękczynne, błagalne, pochwalne. Otrzymanie czegoś od boga było uwarunkowane darami - tłusty dym z ofiar palonych był bardzo miły bogom olimpijskim. Zwierzęta, które składano jako ofiary, były zabijane na odpowiednich obrzędach. Składano również wino, kadzidła oraz przedmioty o dużej wartości materialnej. Zwykle ofiary składane były na ołtarzu pod gołym niebem, ale zdarzało się to też w świątyniach (Homer wspomina, że dary składano w świątyni w Troi)

Idealizacja.

Homer wprowadził antropomorficzny obraz bogów, czyli ich postacie stworzył na podobieństwo ludzi. Bogowie ucztują razem, odbywają wspólnie narady. Ich świat jest pełen harmonii, choć zdarzają się między bogami kłótnie czy sprzeczki. Zawsze jednak wszystko powraca do porządku. Wszelkie demony czy złe bóstwa Homer świadomie usuwa w cień, budując obraz świata bogów. Światem rządzi Dzeus i bogowie mu podlegli; nie są oni wszechmocni ani wszystkowiedzący, ale są piękni i budzą podziw.

Również bohaterowie eposów, czyli wojownicy i władcy, objęci są idealizacją. Homer ujawnia ich nadzwyczajne cnoty, a ich zachowanie kształtuje na wzór postępowania. Najwyższą wartość ma dla wszystkich bohaterów sława, szczególnie sława po śmierci. Bohaterom przyświeca hasło "Zawsze być najlepszym i wybijać się ponad innych" i starają się dostosować do niej wszystkie swoje poczynania. Często bohaterowie zamiast wybierać życie udane, długie i spokojne, wybierają życie krótkie, ale przynoszące sławę (przykładem może być tutaj postać Achillesa)

Homer tworzy bogów na kształt człowieka, ale w niektórych momentach to ludzie nabierają cech boskich. Diomedes i Ajaks nazywani są "boskimi", a Agamemnon podobny jest z jednej strony do Dzeusa, a z drugiej do Posejdona.

Homer tworzy świat lepszy, niż jest w rzeczywistości, wszystko idealizuje. Bohaterowie są piękni, młodzi, silni, konie "pięknowłose", wszyscy żyją w dostatku, a na biesiadach nie brakuje nigdy jedzenia i picia.

Cudowność.

Każde zjawisko zachodzące w świecie ziemskim ma swoją przyczynę w świecie nadprzyrodzonym. Bogowie ingerują we wszystkie sfery życia ludzkiego. Pojawiają się liczne wątki, w których bohaterowie swobodnie przechodzą od świata ludzkiego do boskiego. Światy te są ze sobą nierozerwalnie złączone. W IliadzieOdysei odnaleźć możemy wiele baśniowych wątków, których korzenie tkwią w folklorze. Zaliczyć można do nich: walki ludzi z dzikimi zwierzętami, cudowne odmłodzenia, urodziny otoczone niezwykłością, przemiany ludzie w rośliny bądź zwierzęta. Obecne są również wędrówki po świecie, wzbogacone licznymi przygodami.

RECEPCJA HOMERA I ANTYKU W CZASACH NOWOŻYTNYCH

Elementy obecne w eposach Homera, takie jak paralelizm akcji, styl, porównania, kompozycja epizodyczna, technika opowiadania, realizm, drobiazgowość szczegółów są stale obecne w literaturze nowożytnej.

Średniowieczne epopeje europejskie.

Najpopularniejsze europejskie epopeje powstałe w średniowieczu to:

      • Boska komedia Dantego Alighieri
      • O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu (dzieło angielskie)

Recepcja antyku w Polsce.

W Polsce do antyku sięgano najczęściej w dwóch epokach:

  • renesans
    • motyw "złotego wieku" w twórczości Jana Kochanowskiego i Szymona Szymonowica
  • romantyzm
    • Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, twórczość Cypriana Kamila Norwida

Elementy antyczne wykorzystuje również w swoich dziełach Stanisław Wyspiański, autor Powrotu OdysaAchillesa. Również Sienkiewicz sięga do motywów antycznych, tworząc Ogniem i mieczem. Tzw. epopeję chłopską stworzył Władysław Stanisław Reymont, autor Chłopów. W tym utworze bogów zastępuje natura, istnieją równie częste opisy obyczajów i tradycji, fragmenty batalistyczne (walka o las). Jedynie narrator ulega większej przemianie.

TEATR ANTYCZNY - ROZWÓJ I FUNKCJONOWANIE

Powstanie teatru antycznego.

Powstanie teatru wiąże się z publicznymi obrzędami kultowymi na cześć Dionizosa. W obrzędach uczestniczył chór pod przewodnictwem koryfeusza, a w VI w. p.n.e. wyłonili się z niego aktorzy (pierwszego z nich wprowadził na scenę Tespis). W tym samym wieku ukształtowała się forma dramatu oraz budowa teatru.

Pierwotnie teatr grecki składał się z orchestry, czyli przestrzeni, w której znajdował się ołtarz (thymele). Ostatecznie orchestra ustabilizowała się w formę koła. Usytuowana była w pobliżu świątyni, na stoku wzgórza, które stanowiło theatron, czyli naturalną widownię. Kiedy pojawili się pierwsi aktorzy, przy orchestrze postawiono skene, mały budyneczek stanowiący rodzaj garderoby i jednocześnie nieodłączny element tła przedstawienia. Do IV - III w. p.n.e. skene rozbudowała się do tego stopnia, że miała długą frontową ścianę, boczne skrzydła (paraskenia) oraz pomost (proskenion), przeznaczony do występów aktorów. Orchestra stopniowo ulegała zmniejszeniu, widownia natomiast przybrała kształt półkola złożonego z kamiennych ław. Był to tzw. amfiteatr i otaczał on orchestrę. Teatr wyposażono w maszynerię, która umożliwiała zastosowanie różnych widowiskowych efektów (takich jak podnoszenie i opuszczanie bóstw za pomocą specjalnej dźwigni). Dekoracje malowano na płaszczyznach płóciennych, zwanych pinakes oraz na trójściennych graniastosłupach, czyli periaktori.

Teatr klasyczny (przypadający na V w. p.n.e.)wystawiał widowiska dwa razy na rok. Terminy te wyznaczały daty świąt religijnych. Widowiska łączono z konkursami dramatycznymi. Wprowadzono wówczas funkcję chorega: miał on za zadanie sfinansować i zorganizować przedstawienie. Za konkursy dramatyczne odpowiadało z reguły trzech choregów, a byli oni wyznaczani spośród pełnoprawnych obywateli państwa przez archonta.

Autor wystawianego dramatu zajmował się przede wszystkim opracowaniem scenicznym, od czasów Sofoklesa był głównym aktorem przedstawienia. Z czasem liczba aktorów zwiększyła się do dwóch (Ajschylos), a później trzech (Sofokles).

Kostiumy, w których występowali aktorzy, miały symboliczny krój i kolor. Używano obuwie podwyższające postać (koturny) oraz peruki (onkos). Aktorzy nie pokazywali swoich twarzy - o charakterze, wieku i wyglądzie postaci informowały widzów maski, które noszono. Miały one również wzmacniać głosy aktorów. Recytacja przybierała często formy melorecytacji, zbliżała się w niektórych momentach do śpiewu. Muzyka instrumentalna była nieodłącznym elementem przedstawień.

Widowiska miały początkowo charakter czysto kultowy, religijny - miały zjednoczyć widzów i aktorów we wspólnym przeżyciu religijnym. Stopniowo jednak zaczęły tracić taki charakter.

Teatr stopniowo przekształcano, często zmiany były zasadnicze.

Główne etapy rozwoju teatru:

teatr objazdowy (wprowadzony przez Tespisa w VI w. p.n.e.) klasyczny teatr ateński (V - IV w. p.n.e.) teatr hellenistyczny (III w. p.n.e., rozwijał się głównie poza terenami Grecji) teatr grecko - rzymski

Poza teatrem dramatycznym rozwijały się również widowiska farsowe, przeznaczone dla ludu, a wykonywane przez wędrowne zespoły.

Formy i zasady greckiego teatru antycznego do dziś są podstawą tradycji teatralnej w Europie i stanowią źródło inspiracji twórców teatralnych.

Powstanie tragedii i komedii antycznej.

Tragedia antycznawykształciła się z dytyrambu. Za miejsce jej powstania przyjmuje się starożytną Grecję. Klasyczna forma antycznej tragedii wykształciła się i ustaliła ok. V w. p.n.e., przede wszystkim w twórczości trzech największych dramaturgów greckiego antyku: Ajschylosa, Sofoklesa oraz Eurypidesa. Tragedia stopniowo ewoluowała: ograniczano rolę chóru na rzecz akcji oraz wypowiedzi postaci działających.

Komedia antyczna wykształciła się w antycznej Grecji. Jej pierwowzorami były pieśni obrzędowe, śpiewane przez pochód (czyli komos) w czasie święta na cześć Dionizosa, przeznaczone wychwalaniu płodności. Szczególny rozkwit komedii antycznej przypadł na okres od V do III w. p.n.e. Wyróżniamy trzy fazy rozwoju komedii antycznej:

  • komedia staroattyckamiała charakter czysto satyryczny, wymierzony przeciw społeczeństwu i polityce. Można było odnaleźć wiele aluzji do wydarzeń aktualnych oraz do znanych osób. Dużą rolę odgrywały parabazy, czyli wystąpienia chóru niezwiązane z akcją komedii, skierowane do publiczności. Pojawiały się również agony, czyli zetknięcie dwóch bohaterów o odmiennych poglądach
  • komedia średnia rozwinęła się w IV w. p.n.e. Odrzucono koncepcję satyryczną na rzecz realistycznych obrazków o żartobliwym charakterze. Nawiązywały one z reguły do życia codziennego, często też parodiowały i ośmieszały mity. Udział chóru został znacznie zredukowany, zostały jedynie wypowiedzi - przerywniki pomiędzy aktami
  • komedia nowa - ukształtowała się pod koniec wieku IV i w III w. p.n.e. Zwróciła się ku obyczajowości, realizmowi. Odrzucono całkowicie satyrę polityczną, brak odwołań do tematyki aktualnej. Wykorzystywano przede wszystkim komizm postaci i sytuacji. Stworzyła podstawę do stworzenia komedii charakterów i intrygi.

Dytyramb to pieśń pochwalna, sławiąca greckiego boga Dionizosa. Śpiewały ją w antycznej Grecji chóry. Na przełomie VI i V w. p.n.e. dytyramb przekształcił się w gatunek poetycki. Od dytyrambu najprawdopodobniej wywodzą się tragedia i komedia antyczna.

Agon to część antycznej komedii; polegał na zetknięciu dwóch postaci o sprzecznych poglądach, wyrażających idee utworu.

Dramaturdzy greccy i ich osiągnięcia.

Arion.

  • Żył w VII w. p.n.e.
  • Jest postacią częściowo legendarną.
  • Pochodził z Metymny na wyspie Lesbos.
  • Był poetą lirycznym, tworzył dytyramby, pieśni i hymny.
  • Nic nie ocalało z jego twórczości

Tespis.

  • Pochodził z Aten.
  • Był twórcą objazdowego teatru (w wozie)
  • Jako pierwszy wprowadził na scenę aktora.

Ajschylos.

  • jest autorem 90 utworów: tragedii oraz dramatów satyrowych
  • jest pierwszym dramaturgiem, którego dzieło zachowało się
  • między 499 a 496 r. p.n.e. współuczestniczył w agonie tragików w Wielkie Dionizje. Były to igrzyska o sakralnym charakterze. Ich uczestnicy brali udział w konkurencjach sportowych, muzyce bądź dramacie. Po raz pierwszy wygrał w roku 484 p.n.e., potem wygrywał kolejne 12 razy.
  • ze wszystkich jego utworów zachowało się w całości siedem tragedii: Błagalnice, Persowie, Siedmiu przeciw Tebom, Prometeusz skowany, Agamemnon, Ofiarnice, Eumenidy
  • przyczynił się do reformy teatru w kilku kwestiach, m.in. wprowadził drugiego aktora na scenę, ograniczył funkcje chóru, wprowadził nowe efekty sceniczne. Stworzył również kompozycję tetralogiczną: połączenie trzech tragedii i dramatu satyrowego, tematycznie ze sobą powiązanych.

Sofokles.

  • jest autorem około 120 dramatów
  • brał udział w agonach tragicznych, zwyciężył po raz pierwszy w roku 468 p.n.e., później wielokrotnie wygrywał
  • do czasów współczesnych zachowało się 7 jego tragedii, m. In. Antygona, Elektra oraz spory fragment dramatu satyrowego pt. Tropiciele.
  • również wprowadził reformy przedstawienia teatralnego: jego kompozycje tetralogiczne nie są już powiązane tematycznie, wprowadził trzeciego aktora na scenę, używał malowanych scenicznych dekoracji.

Eurypides.

  • jest autorem ponad 90 dramatów
  • zachowało się 17 jego utworów, są to np. Medea, Alkestis, Cyklop (jedyny zachowany w całości dramat satyrowy)
  • Eurypides krytykuje tradycyjne wyobrażenia o bóstwach, rezygnuje z powszechnej interpretacji mitów oraz pojęć
  • uważa się go za znawcę ludzkiej psychiki, zwłaszcza psychiki kobiecej; doskonale tworzy postaci
  • zawikłaną intrygę rozwiązywał jedynie dzięki interwencji bóstwa

Arystofanes.

  • jest głównym przedstawicielem komedii staroattyckiej
  • ma na swoim koncie 44 sztuki, zachowało się 11 z nich, np. Osy, Sejm kobiet, Zaby, Chmury, Ptaki
  • jego komedie są pełne śmiałych pomysłów i zaskakujących rozwiązań
  • tworzy zabawne sytuacje i wykorzystuje humor słowny
  • nawiązuje do tematyki społecznej i politycznej

Menander.

  • jest twórcą komedii nowej, stworzył komedię charakterów
  • jest autorem ponad stu sztuk, które znany są jedynie z fragmentów; są to np. Sąd rozjemczy, Kobieta z Samos, Tarcza, Heros
  • w całości zachowała się jedynie sztuka Mizantrop (Odludek)
  • wywarł spory wpływ na ukształtowanie komedii obyczajowej czasów nowożytnych

Plaut.

  • autor rzymski
  • komediopisarz
  • przerabiał na łacinę utwory komedii nowej na potrzeby sceny rzymskiej, sięgał głównie do utworów z IV i III w. p.n.e., cenił twórczość Menandra.
  • do utworów, które tłumaczył wprowadzał liczne zmiany
  • wpłynął w dużym stopniu na rozwój komedii nowożytnej; wątki i motywy zaczerpnęli z Plauta m. in. Molier i Szekspir (żołnierz - samochwał, postać typowa w komedii Plauta, stał się jedną z głównych postaci comedia dell'arte
  • wprowadził intrygę oraz wątek miłosny do komedii obyczajowej
  • głównymi postaciami występującymi w utworach Plauta są ojciec, syn - rozrzutnik, niewolnik - zwolennik syna, hetera)
  • zachowało się 20 utworów, których autorstwo przypisuje się Plautowi

Pojęcia.

  • koryfeusz to przewodnik chóru
  • orchestra oznacza przestrzeń teatralną
  • skene - był to mały budynek, w którym mieściła się garderoba aktorów. Stał się równocześnie jednym z najważniejszych elementów tła przedstawienia
  • koturn - to obuwie, które podwyższa postać
  • onkos - peruka

TEATR ANTYCZNY A TEATR WSPÓŁCZESNY

Teatr antyczny.

  • w teatrze antycznym obowiązuje zasada trzech jedności: czasu (akcja musi rozgrywać się jednego dnia), miejsca (akcja rozgrywa się w jednym miejscu), akcji (jeden wątek)
  • liczba aktorów występujących na scenie jest ograniczona do trzech
  • aktorami w teatrze antycznym są wyłącznie mężczyźni
  • najważniejszą rolę w teatrze antycznym pełni słowo
  • obok bohaterów występuje również chór
  • sztuka podzielona jest na epeisodiony i stasimony
  • uwaga zwrócona jest przede wszystkim na jednego aktora
  • przedstawienie pełni przede wszystkim funkcje społeczne, jest sposobem wyrażenia religijnych emocji
  • celem przedstawienia jest oczyszczenie (katharsis)

Teatr współczesny.

  • zasada trzech jedności zostaje odrzucona
  • liczba aktorów jest dowolna
  • aktorami są zarówno mężczyźni, jak i kobiety
  • słowo może nadal pełnić najważniejszą rolę, z reguły jednak forma ma równą słowu wartość
  • nie ma chóru
  • sztuka może być podzielona na akty i sceny bądź nie
  • uwaga może spoczywać na jednym aktorze bądź na grupie
  • celem przedstawienia jest przede wszystkim rozrywka
  • udział w życiu teatralnym może być tylko sposobem spędzania wolnego czasu

CECHY I STRUKTURA TRAGEDII ANTYCZNEJ (NA PODSTAWIE "ANTYGONY")

Tragedia jest gatunkiem literackim, odmianą dramatu. Prezentuje wydarzenia tragiczne, kończące się najczęściej śmiercią bohaterów.

Cechy dramatu antycznego (na podstawie Antygony).

Budowa:

  • epejsodiony - są to sceny zawierające wypowiedzi bohaterów, których dialogi składają się na akcję
  • stasimony - wypowiedzi chóru

Antygona podzielona jest na 5 epejsodionów i 5 stasimonów. Z reguły epejsodion czwarty zawiera punkt kulminacyjny tragedii.

Charakterystyczne cechy dramatu antycznego to:

  • budowa (jak wyżej)
  • przeplatanie się dialogów i pieśni chóru - jest to zasada "pojawiania się"
  • akcję tworzą dialogi
  • wyróżniamy przede wszystkim dwie pieśni, które tworzą ramę utworu:
    • parodos - pierwsza pieśń chóru, śpiewana na wejście; zawierała wstępne informacje
    • exodos - to pieśń zamykająca tragedię, po niej następuje zejście chóru
  • równie ważny jest prolog - wstęp, zarysowujący tragedię
  • pojawia się również kosmos, czyli scena lamentu oraz żalu bohatera
  • trójdzielna kompozycja:
  • prolog - zawiera wstępne informacje, wprowadza w akcję i przedstawia główny problem utworu
  • rozwinięcie akcji, na które składają się:
    • perypetia, czyli punkt kulminacyjny, będący zwrotem akcji (w Antygonie jest to aresztowanie bohaterki)
    • katastrofa, czyli klęska głównego bohatera. Jest to z reguły śmierć
  • epilog - pojawia się na końcu utworu, jest podsumowaniem dzieła
  • obecność chóru pełniącego następujące funkcje:
    • komentowanie wydarzeń zachodzących w epejsodionach, wyrażenie opinii na temat treści akcji
    • wypowiedzenie refleksji ogólnych (np. na temat rozumu)
    • zapowiedź pojawienia się aktora na scenie
    • podsumowanie dramatu
  • liczba aktorów jest ograniczona
    • Sofokles wprowadził trzeciego aktora i tak pozostało
    • brak scen zbiorowych
    • sceny, w których musiałaby brać udział większa liczba bohaterów, były relacjonowane przez bohatera, specjalnie do tego powołanego
  • zasada trzech jedności
    • czasu - akcja musi się zmieścić w czasie doby - między wschodem a zachodem słońca
    • miejsca - akcja rozgrywa się w jednym miejscu
    • akcji - akcja jest jednowątkowa
  • zasada czystości estetyk
    • wzniosłe sceny nie sąsiadują ze scenami komediowymi
    • wiąże się z tym również zasada decorum
  • zasada decorum
    • należy zadbać o czystość języka
    • styl musi odpowiadać tematowi
    • tragedia musi być pisana stylem wzniosłym, wysokim
    • komedia pisana jest językiem zbliżonym do potocznego
    • zasada decorum określa również postaci: w tragedii występują postacie szlachetnie urodzone, natomiast w komedii - plebejusze
  • składa się z:
    • tekstu głównego, czyli wypowiedzi postaci i pieśni chóru
    • tekstu pobocznego, czyli didaskaliów
  • brak scen drastycznych, krwawych - opowiadano o nich dialogach i monologach
  • niezmienność charakteru postaci
    • bohaterowie tragedii nie zmieniają się, nie przedstawia się ich w skrajnych stanach emocjonalnych
    • obojętność postaci ułatwiało noszenie masek, od początku do końca przedstawienia

Pojęcia związane z teatrem.

Tragizm - jest kategorią estetyczną, wynika z konfliktu wartości. Wolna jednostka musi dokonać wyboru pomiędzy wartościami przeciwstawnymi, choć równie ważnymi. Akt wyboru, niezależnie od tego, którą opcję wybierze bohater, prowadzi do katastrofy. Nie ma wyjścia, które byłoby dobre (na tym polega konflikt tragiczny).

Bohater tragiczny to bohater, który musi dokonać wyboru między wartościami równorzędnymi. Oba rozwiązania przyspieszają katastrofę, która często równa się śmierci

Ironia tragiczna (ironia dramatyczna) - bohater często nie zdaje sobie sprawy z tego, że popełnił zbrodnię bądź jakiś niegodny czyn, świat widziany jego oczyma jest całkiem inna niż realny świat

Perypetia to przełom, który następuje w życiu bohatera. Zmienia on kierunek akcji i prowadzi do katastrofy

Katastrofa to ostateczne wydarzenie, które decyduje o klęsce bohatera. Wynika z całego biegu wypadków. Jest to rozwiązanie dramatu

Stychomytia - jest to dialog sceniczny dwóch postaci. Składają się na niego krótkie, jednowersowe wypowiedzi.

"ANTYGONA" - CHARAKTERYSTYKA POSTACI.

Antygona.

Antygona jest córką Edypa i Jokasty. Jej siostrą jest Ismena. Wychowywał ją Kreon, a jego syn, Hajmomn jest jej narzeczonym. Antygona jest postacią aktywną, dynamiczną. Mocno wierzy w bogów (mówi do Ismeny: "A ty znieważaj bogów świętą wolę"). Kocha brata tak bardzo, że jest zdolna poświęcić dla niego swoje życie. Nie waha się sprzeciwić woli króla, ponieważ silniejsze dla niej jest prawo ustanowione przez bogów. Jest uparta i konsekwentnie dąży do wypełnienia postawionego sobie celu. Wierzy w słuszność swojego postępowania, nie działa jednak pod wpływem chwili: głęboko przemyślała swoje postępowanie. Nie waha się zginąć (mówi: "a ja brata pogrzebię sama, potem zginę z chlubą").

Ismena.

Ismena jest siostrą Antygony. W przeciwieństwie do Antygony boi się działać wbrew woli króla (mówi: "zginiemy marnie jeśli wbrew prawu złamiemy wolę i rozkaz tyrana"). Jest osobą uległą - choć wie, jak powinna postępować, nie może się zdecydować na sprzeciw wobec króla. Łatwo ją wystraszyć. Nie umie i nie chce poświęcić swojego życia w imię brata (wyraża to, mówiąc: "Posłuszna będę władcom tego świata bo próżny opór urąga rozwadze").

Kreon.

Kreon jest władcą Teb. Opiekuje się dziećmi swojej siostry. Jest władcą sprawiedliwym i stara się postępować mądrze. Jest wytrwały i z uporem przestrzega swoich postanowień. Państwo jest dla niego wartością priorytetową i dla jego dobra jest w stanie złamać nakazy tradycji. Ustępuje dopiero wtedy, gdy zostaje ostrzeżony przed klęskami, które jego upór ściąga na państwo. Nie chce jego zguby, mówi: "nieszczęście ściągnąć na kraj jeszcze gorzej". Z drugiej jednak strony jest despotą i dąży do tego, by osiągnąć posłuch wszystkich. Mówi: "Państwo - to jestem ja, nie słucham tłuszczy". Jest władcą porywczym i skorym do gniewu, nie umie przyznać się do tego, że popełnił błąd. Nie potrafi i nie chce słuchać nawet dobrych rad. Nawet dla dobra swojego syna nie jest w stanie wybaczyć Antygonie, co doprowadza Hajmona do samobójstwa.

Hajmon.

Hajmon jest synem Kreona. Myśli rozsądniej niż jego ojciec; uważa, że władca powinien liczyć się ze swoim ludem i podejmować decyzje, które będą zgodne z jego wolą. Mówi do Kreona: "(...) Sam chcesz mówić, a nie słuchasz ludzi". Popiera twarde, ale rozważne rządy.

NAWIĄZANIA DO GATUNKU TRAGEDII W LITERATURZE NOWOŻYTNEJ:

  • tragedia humanistyczna (renesansowa) - J. Kochanowski, Odprawa posłów greckich (konflikt w Odprawie… polega na sprzeczności interesów jednostki i ogółu; chór jest obecny)
  • tragedia klasycystyczna- pojawiła się w XVII wieku we Francji; przykładem może być Cyd P. Corneille'a
  • tragedia narodowa- pojawiła się w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku; przykładem może być Barbara Radziwiłłówna A. Felińskiego.

ISTOTA KONFLIKTU TRAGICZNEGO W ANTYGONIE. ASPEKTY KONFLIKTU.

Konflikt tragiczny w Antygonie polega na dramatyzmie wyborów, jakich dokonują bohaterowie tragedii Sofoklesa. Najważniejszym z tych wyborów jest ten, którego dokonała Antygona. Miała dwie możliwości: opowiedzieć się po stronie Kreona bądź posłuchać serca i wybrać prawo boskie, sprzeciwiając się królowi. Antygona chce pochować swojego brata, Polinejkesa, którego Kreon uznał za zdrajcę narodu i odmówił mu pochówku. W walce o Teby zginął również Eteokles, ten jednak został pochowany z należytym szacunkiem. Kiedy Antygona łamie prawo, ustanowione przez Kreona, skazuje się na śmierć. Zdaje sobie z tego doskonale sprawę. Z drugiej strony złamanie prawa boskiego sprawi, że Polinejkes będzie błądził po świecie, zaś na nią spadnie gniew bogów. Żaden z tych wyborów nie był więc do końca dobry - każdy przynosił zło. Antygona poszła za głosem serca i pochowała brata. Jednak sytuacja, w jakiej się znalazła, była przysłowiową sytuacja bez wyjścia. Każda decyzja, jaką mogła podjąć, wiązała się z negatywnymi konsekwencjami.

Kreon, król Teb, również jest bohaterem tragicznym. Twierdzi, że jest królem, więc ma zawsze rację. Uważał, że państwo, którym włada, należy do niego w całości - razem z mieszkańcami. Dlatego uzurpował sobie tak wielką władzę. Choć podświadomie wiedział, że popełnia błąd, nie chciał się do tego przyznać - bo przyznanie do błędu jest równoznaczne z utratą autorytetu, co może prowadzić do anarchii. Zakaz pochowania ciała Polinejkesa, czyli zdrajcy kraju, był zgodny z prawem, ustanowionym przez ludzi. Według Kreona było to działanie dla dobra kraju. Złamał jednak w tej sposób odwieczne boskie prawo, nakazujące grzebanie ludzi. Przez to zgubił swojego syna. Mógł przyznać się do pomyłki i stracić tym samym autorytet, co mogło doprowadzić do zguby Teb. Była to więc również sytuacja bez wyjścia.

ŚWIAT WARTOŚCI W "ANTYGONIE": WIARA, ROZUM, PRAWO. OBYWATELE I WŁADCA, PROBLEM WŁADZY. PORTRETY LUDZI, OBRAZ RODZINY.

Kreon, król Teb, chciał mieć całkowite panowanie nad swoim państwem. Wierzył, że razem z terytorium kraju należą do niego obywatele Teb. Kreona nie obchodziła wcale opinia ludności, nie chciał słuchać swoich obywateli, a za jedyną słuszną rację uznawał swoją. Obywatele Teb czuli się zastraszani, ponieważ Kreon bezwzględnie wymagał spełniania jego rozkazów. Podejrzewał wszystkich o interesowność. Władca bardzo bał się utraty autorytetu. Nie potrafił być dobrym królem - zamiast wzbudzać w swoich poddanych zaufanie, budził paniczny lęk.

W Antygonie najważniejszą wartością jest wiara i to ona jest przyczyną konfliktów, które przeżywają bohaterowie. Antygona wierzy tak mocno, że w imię wiary jest w stanie poświęcić swoje życie - tak bardzo dba o to, by nie ściągnąć gniewu na siebie i siostrę. Kreon ustalił swoje prawo: zabronił grzebać ciała zdrajców. Wiara nie pozwoliła jednak Antygonie pozostawić ciała brata bez pogrzebu. Prawo ludzkie, czyli ustanowione przez człowieka, nie jest doskonałe, bo sam człowiek nie jest doskonały. Najmniej doceniony w Antygonie jest rozum. Dopiero pod koniec utworu rozum zostaje nobilitowany. Kreon składa mu hołd - dopiero po stracie najbliższych zrozumiał, jak ważny jest rozum. Wtedy Kreon stwierdził też, że to wola bogów powinna być priorytetem, a ten, kto dopiero na starość rozumie, czym jest rozum, zostanie ukarany za pychę, którą wykazywał w ciągu całego życia.

Antygony z pewnością nie można nazwać egoistką - poświęciła się przecież i imię brata. Jej najważniejsze cechy to odwaga i dążenie za głosem serca.

Siostra Antygony, Ismena, była jej przeciwieństwem. Nie znaczy to, że nie chciała pogrzebać brata. Nie była jednak na tyle odważna, by sprzeciwić się zakazowi króla. Broniąc się, powiedziała: "Trzeba pamiętać, żeśmy kobietami | Nie naszą sprawą bój z mężczyznami toczyć…".

Kreon nie był dobrym władcą. Zaślepiony dążył do posiadania władzy absolutnej. Nie potrafił również przyznać, że się pomylił.

Hajmon, ukochany syn Kreona, również jest postacią tragiczną. Stracił ukochaną, która miała zostać jego żoną. W wyniku tego popełnił samobójstwo.

Eurydyka była żoną Kreona i matką Hajmona. Ją również dotknęła ta tragedia: gdy dowiedziała się o śmierci ukochanego syna, odebrała sobie życie.

Tejrezjasz to niewidomy wieszcz z Teb. Ostrzegał on Kreona przed realizacją ustalonego prawa. Wiedział, że ześle tym na siebie karę bogów. Jednak zaślepiony władca nie słuchał dobrych rad i posądził Tejrezjasza o przekupność i chciwość.

UNIWERSALNOŚĆ "ANTYGONY".

Uniwersalna wymowa Antygony ujawnia się w treściach i motywach, które przez stulecia były aktualne i takie pozostały do dziś. Prawdy zawarte w Antygonie podawane są zawsze w formie wyważonej, nie mogą więc być odbierane jako moralizatorstwo. Prawdy te mówią o różnych dziedzinach życia człowieka, a nawet jego uczuć i sfery kontaktów międzyludzkich.

Konflikt między dobrem społeczeństwa a dobrem jednostki jest wciąż aktualny, tak samo jak próby utrzymania władzy czy zdrada i dochodzenie praw. Równie często występuje konflikt pomiędzy uczuciami a poczuciem obowiązku. Pojęcie sprawiedliwości jest nadal palącą kwestią. Wciąż pojawia się pytanie, czy ten, kto rządzi jakąś grupą społeczną, może kierować się przede wszystkim swoimi interesami, czy też liczyć się powinno dla niego głownie dobro grupy, nad którą sprawuje władzę. Ważny jest również fakt, że zmarłemu należy się szacunek. Można by również zastanowić się nad prawem boskim - czy we współczesnym świecie jest ono przestrzegane? Równie istotna jest kwestia wpływu pieniędzy na ludzi.

Najważniejsze myśli.

  • władza

(...) Jeśli wśród rodziny

Nie będzie ładu, jak obcych poskromić?

Bo kto w swym domu potrafi rządzić

Ten sterem państwa pokieruje dobrze.

Wybrańcom ludu posłusznym być trzeba

W dobrych i słusznych - nawet innych sprawach

Nie ma zaś większej klęski od nierządu:

On gubi miasto, on domy rozburza,

On wśród szeregów roznieca ucieczkę.

Marne to państwo co li panu służy.

  • zgubny wpływ pieniędzy na ludzkie zachowanie

Tak, śmierć go czeka! Lecz wileu do zguby

Popchnęła żąża i zysku rachuby.

Bo nie ma gorszej dla ludzi potęgi,

Jak pieniądz: on to i miasta rozburza,

On to wypiera ze zagród i domu,

On prawe dusze krzywi i popycha

Do szpetnych kroków i nieprawych czynów.

Zbrodni on wszelkiej ludzkości jest mistrzem

I drogowskazem we wszelkiej sromocie

Bo to jest pewne, że brudne dorobki

Częściej prowadzą do zguby, niż szczęścia.

  • prawda

Cóż bo ukrywać, by potem na kłamcę

Wjść? Przecie prawda zawsze fałsz przemoże.

  • mądrość

Ojcze, najwyższym darem łaski bogów

Jest niewątpliwie u człowieka rozum.

Choćby był mądry, przystoi mężowi

Ciągle się uczyć, a niezbyt upierać.

Widzisz przy rwących strumieniach, jak drzewo,

Które się nagnie, zachowa konary,

A zbyt oporne z korzeniami runie

Rozważ to, synu; bo wszystkich jest ludzi

Błądzić udziałem i z prostej zejść drogi;

Lecz mąż, co zzbłądził nie jest pozbawiony

Czci i rozwagi, jeżeli wśród nieszczęść

Szuka lekarstwa i nie trwa w uporze.

Upór jest zawsze nierozumu znakiem.

  • człowiek - jego uczucia, życie, przeznaczenie.

Wpółkochać przyszłam, nie współnienawidzić.

Słowami świadczyć miłość - to nie miłość;

Uniesion gniewem wypadł on, o władco,

A w młodej głowie rozpacz złym doradcą.

(...) Życia człowieka nie śmiałbym

Ani wysławiać, ni ganić przenigdy:

Bo los podnosi i los znów pogrąża

Bez przerwy w szczęście ludzi i w nieszczęścia,

A nikt przyszłości wywróżć nie zdolny.

WSPÓŁCZESNE REALIZACJE "ANTYGONY".

W Polsce wystawiono Antygonę w roku 1945. Przekład był autorstwa L. H. Morstina. Premiera odbyła się w Krakowie, rok później sztukę wystawiono w Katowicach. Tuż po wojnie wiele teatrów wystawiało Antygonę - w Teatrze Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego wystawiono sztukę w roku 1964 (również w przekładzie Morstina). tego samego roku Antygonę można było obejrzeć w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie, gdzie wystawiono przekład M. Brożka. W roku 1968 tragedię wystawiono w języku prozaicznym (autorem przekładu był Stanisław Hebanowski). Najpierw podjął się tego Teatr Współczesny w Szczecinie, rok później Teatr Ziemi Mazowieckiej. W tym samym roku krakowski Teatr Rozmaitości wystawił Antygonę znów w przekładzie Morstina.

Wystawiano również Antygonę w przekładzie Józefa Jasielskiego. Uczynił AK np. Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie. Natomiast wrocławski Teatr Polski oraz Teatr Ziemi Pomorskiej i Grudziądzu wykorzystały parafrazę Helmuta Kajzera. Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi, Teatr im. J. Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim i Teatr Mały w Warszawie i Teatr Dramatyczny w Wałbrzychu skorzystały z przekładu Stanisława Hebanowskiego.

W początkach lat siedemdziesiątych wystawiono w Teatrze Ziemi Opolskiej tryptyk tebański: Siedmiu przeciw Tebom Ajschylosa oraz Króla EdypaAntygonę Sofoklesa. Mniej więcej w tym samym okresie Jelenia Góra wystawiła Siedmiu przeciw Tebom oraz Antygonę. W Opolu wykorzystano Antygonę w przekładzie K. Morawskiego, w Jeleniej Górze wykorzystano przekład M. Brożka.

Antygona została kilka razy opracowana przez Teatr Telewizji - po raz pierwszy w 15 września 1962, później w roku 1966. Od 1957 roku Antygona zaczęła być realizowana w radiu (przekład L. H. Morstina).

23 marca 1981 roku wystawiono Antygonę w Teatrze Telewizji. Użyto przekładu Stanisława Hebanowskiego. Reżyserii podjął się Andrze Gruza, słowo wstępne było autorstwa Stefana Treugutta. Prozaiczny przekład był wówczas dosyć śmiałym eksperymentem. Jednak sposób, w jaki artyści wyrażają prozę, może być zbliżony do poezji. Przekład Hebanowskiego posada dwie zasadnicze cechy - prostotę i ekonomię słowa. Partie chóralne powierzono tylko jednej osobie, co również było innowacją. Zerwano z akcesoriami scenicznymi, porzucono je na rzecz współczesnych sprzętów domowych, które stanowiły dekorację. Akcja Antygony została przeniesiona w czasy współczesne.

Antygona pojawia się również w nowoczesnych dramatach, wystawianych na polskich scenach. Autorami przedstawień byli tacy wielcy twórcy, jak: Walter Hasenclever, Jean Cocteau, Jean Anouilh, Bertold Brecht, Aleksander Maliszewski czy Krystyna Berwińska.

Swobodną parafrazą Antygony jest utwór Cisza autorstwa Romana Brandstaettera. Również opowiadanie Jerzego Zawieyskiego pt. Brat Antygony wykorzystuje te motywy.

A. Maliszewski stworzył własną Antygonę, osnutą na kanwie utworu Sofoklesa. Antygona Maliszewskiego wykorzystuje szerszą fabułę, wprowadza osoby, które w tragedii Sofoklesa nie występują. Utwór ten podzielony jest na trzy akty, nazwane: Przed Południem, Po Południu i Wieczorem. Akcja u Maliszewskiego rozgrywa się więc jednego dnia. Antyczny mit uzyskał nową, współczesną szatę.

HORACY

Biografia.

Pełne imię Horacego brzmiQuintus Horatius Flaccus. Żył on w latach 65 - 8 p.n.e. Był sławnym rzymskim lirykiem, obracał się w kręgu wpływów Mecenasa. Jako syn zamożnego wyzwoleńca zdobył staranne wykształcenie w Rzymie oraz w Atenach. Tworzył, kiedy literatura rzymska przeżywała pełnię rozkwitu. Działo się to pod panowaniem cesarza Augusta Oktawiana (31 p.n.e. - 14 n.e.). Kiedy kształcił się w Atenach, zabójcy Juliusza Cezara szykowali siły zbrojne. Horacy, jako obrońca republikańskiej wolności, walczył w bitwie pod Fillippi. Stanął przeciwko Oktawianowi, wspierając Brutusa. Kiedy wrócił do kraju, zaczął pisać wiersze - jak sam stwierdził, pchnęła go do tego "zuchwała bieda".(wcześniej pozbawiono go majątku po ojcu). Kiedy udało mu się dostać pod opiekę Mecenasa, zaczął żyć spokojnie. Zajmował się wówczas wyłącznie pisaniem.

Twórczość, tematy.

W początkowym okresie twórczości Horacego, czyli w latach 41 - 30 p.n.e. dostrzec można silne wpływy Lucyliusza, Menipposa oraz stoicko-cynickiej diatryby. Horacy tworzy wówczas Satyry, które mają ośmieszać wady i słabości ludzi. Powstają również wówczas Epody - jest to księga jambów, które atakują przedstawicieli wybranych grup społecznych (początkowego. złośliwych krytyków bądź miernych poetów). Sławę jednak Horacy zyskał przede wszystkim dzięki Pieśniom (odom), wzorowanym na Alkajosie i Anakreoncie. Bogactwo miar wierszowych i treści sprawiły, że Horacy dzięki swej twórczości stał się nieśmiertelny. Ody są utworami różnorodnymi tematycznie. Wśród nich odnaleźć można na przykład tzw. ody rzymskie, które wyrażały aprobatę dla politycznego programu cesarza. W roku 17 p.n.e. Horacy napisał Pieśń stulecia. Okazją do jej napisania stały się uroczystości związane z rozpoczęciem nowego roku. Ostatni okres twórczości Horacego to lata 23 - 8 p.n.e. Powstają wówczas dwie księgi Listów. Są to listy skierowane do różnych ludzi. Mają one formę gawęd i poruszają różne tematy, z reguły filozofię i literaturę. Najbardziej znanym wśród listów Horacego jest List do Pizonów, znany również pod tytułem Sztuka poetycka. Jest to wierszowany esej, którego tematem jest poezja oraz dramat. Utwór ten został przetłumaczony na wiele języków i był podstawą europejskiej poetyki aż do początków wieku XIX, tak jak Pieśni były wzorem dla liryków.

Gatunki.

  • satyry - utwory liryczno - epickie. Miały charakter dydaktyczny, wyśmiewały słabości wady ludzi oraz pokazywały, jak ich unikać.
  • pieśni (ody) - utwory liryczne o rożnej tematyce, np. biesiadne, miłosne, patriotyczne czy refleksyjne
  • listy (np. List do Pizonów)

Filozofia Horacego.

Od imienia Horacego pochodzi horacjanizm, którego podstawowymi założeniami były:

  • apoteoza istnienia i afirmacja życia, które jako takie jest radością
  • złoty środek (aura mediocritas) - zachowanie umiaru we wszystkich sytuacjach życiowych , poprzestanie na niewielkiej ilości dóbr materialnych, powstrzymanie się od skrajnych stanów emocjonalnych
  • carpe diem - chwytaj dzień; jest to pochwała życia i zachęta do korzystania z niego w każdej chwili, według tej zasady człowiek powinien żyć optymistycznie i nie przejmować się zbytnio przyszłością
  • połączenie dwóch kierunków filozoficznych:
    • epikureizm - dążenie do szczęścia stało się głównym celem życia; człowiek powinien zaspokajać swoje potrzeby mądrze i rozważnie
    • stoicyzm - zalecał zachowanie spokoju niezależnie od sytuacji, uniezależnienie się od zjawisk świata zewnętrznego, osiągnięcie szczęścia poprzez cnotę

Gnomy.

Gnoma to lapidarne, zwięzłe zdanie, które zawiera jakąś ogólną myśl. Treść tej myśli jest moralno - dydaktyczna. Gnomy są gatunkiem pokrewnym przysłowiom i aforyzmom. Znane są z liryki orientalnej oraz poezji greckiej wczesnych wieków.

Przykłady gnomów.

Carpe diem, quam minimum credula postero. (Używaj dnia, jak najmniej ufając przyszłości). Życie nie daje śmiertelnym niczego bez wielkiej pracy. Pomnij zachować umysł niezachwiany pośród złych przygód. Śmiertelnikowi wszystko dostępne. Biedne ludy cierpią za swych królów błędy. Połowę dzieła wykonał, kto zaczął. Ośmiel się być mądrym. O naśladowcy, trzodo niewolników!
  • Ten zdobył uznanie wszystkich, kto połączył przyjemne z pożytecznym.

Charakterystyczne motywy.

Charakterystycznym motywem w twórczości Horacego jest rola poety w świecie Motyw ten wykorzystuje na przykład w pieśni Exegi monumentum aere perennius (wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu), gdzie stwierdza, że nie umrze nigdy - a to dzięki twórczości, którą po sobie pozostawił. Utwory te są cząstką niego samego i czytanie ich przez kolejne pokolenia zapewni mu nieśmiertelność.

Wzory.

Horacy ukazuje w swoich utworach liczne wzory osobowe. Są one z reguły związane z wyznawaną przez poetę filozofią życia.- stoicyzmem i epikureizmem. Jako stoik człowiek próbuje zachować równowagę ducha i nie zakłócać jej ani nadmierną radością, ani smutkiem. Musi wyzbyć się wszystkich poważniejszych uczuć i postarać się żyć w zgodzie z naturą. Jako epikurejczyk człowiek dąży do szczęścia i stara się je osiągnąć dzięki rozwadze i mądrości, które są dla niego najważniejszymi wartościami.

BIBLIA

Geneza.

Nazwa "Biblia" wywodzi się od greckich słów "biblios", "biblion", oznaczających łodygę papirusa.

W Starym Testamencie opisane zostały dzieje narodu żydowskiego od czasów najdawniejszych (czyli wieku XVIII p.n.e.) do roku 1500 p.n.e.

Nowy Testament opisuje życie Jezusa Chrystusa oraz przedchrześcijańskich gmin.

Czas powstania.

Biblia przed spisaniem z pewnością krążyła w obiegu ustnym.

Stary Testament tworzono w ciągu wieków; zwyczajowo przyjmuje się, że czas powstania Starego Testamentu to okres od XIII w. p.n.e. to wieku I n.e.

Powstanie Nowego Testamentu datuje się na lata 51 - 96 naszej ery.

Autorzy.

Żadna z ksiąg Starego Testamentu nie jest autorstwa jednego człowieka ani nie powstała od razu w całości. Przyjmuje się jednak dane autorstwo:

  • księgi prawne - Mojżesz (twórca izraelskiego prawa)
  • księgi mądrościowe - król Salomon
  • hymny, psalmy - król Dawid

Autorzy ksiąg Nowego Testamentu wskazani są w tytułach poszczególnych ksiąg (np. Ewangelia według św. Mateusza, Apokalipsa św. Jana). Autorzy Nowego Testamentu żyli w tych samych czasach, opisywali wydarzenia znane z autopsji. Nowy Testament opiera dzieje Chrystusa, ale nie pozostawił on po sobie żadnych pism - autorami ksiąg o nim są więc jego uczniowie.

Języki.

Pismo Święte zapisano w dwóch językach: greckim i hebrajskim. W I w. n.e. w Palestynie używano powszechnie języka aramejskiego, który był zbliżony do hebrajskiego. Hebrajski był wówczas językiem używanym w sferze sakralnej, jednak często w synagogach posługiwano się tzw. omówieniami aramejskimi (czyli parafrazami), które miały ułatwić zrozumienie czytanego tekstu.

Stary Testament

  • język hebrajski
  • język aramejski (księga Ezdrasza oraz księgi deuterokanoniczne, zaliczone później do Biblii. Są to na przykład: Księga Barucha, Księga Estery, Pierwsza Księga Machabejska, Księga Tobiasza czy Księga Judyty) - księgi w języku aramejskim przełożono na język grecki
  • język grecki (Księga Syracydesa)

Nowy Testament

  • język grecki
  • język aramejski (Ewangelia według św. Mateusza)

Podział i rodzaje ksiąg biblijnych.

Cechą Biblii jest niejednolitość. Treść Pisma Świętego tworzą pisma judaistyczne, czyli:

  • 46 ksiąg Starego Testamentu
  • 27 ksiąg Nowego Testamentu

Słowo "testament" oznacza "przymierze" - boskie przymierze zawarte z ludem Izraela, narodem wybranym.

Księgi biblijne możemy podzielić na trzy grupy:

  • historyczne
    • Stary Testament: Pięcioksiąg Mojżesza (Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb, Księga Powtórzonego Prawa), Księga Jozuego, Księga Sędziów, Księga Samuela, Księgi Królewskie
    • Nowy Testament: Ewangelie (według św. Marka, Mateusza, Łukasza, Jana), Dzieje Apostolskie
  • dydaktyczne (pouczające)
    • Stary Testament: Księga Przysłów, Księga Mądrości, Księga Syracydesa, Księga Koheleta, Księga Hioba, Księga Psalmów, Pieśń Nad Pieśniami
    • Nowy Testament: Listy św. Pawła (jest ich trzynaście), Listy innych apostołów (np. Jana, Judy, Piotra, Jakuba)
  • prorocze
    • Stary Testament: księgi proroków większych (czyli Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i Daniela) oraz księgi proroków mniejszych
    • Nowy Testament: Apokalipsa św. Jana

Każda księga Biblii jest podzielona na rozdziały, a na każdy z rozdziałów składają się wersety biblijne.

Gatunki.

Biblia jest zbiorem pism, nie może więc być jednolita gatunkowo. Odnaleźć w niej można:

  • opowiadania historyczne
  • sagi rodu
  • epos
  • poemat
  • nowela
  • kronika
  • dialogi filozoficzne
  • listy
  • pieśni
  • hymny
  • modlitwy
  • kazania
  • aforyzmy
  • sentencje
  • treny

Często terminy te nie odzwierciedlają właściwie gatunku, ponieważ wszystkie gatunki ewoluowały i zmieniały się w czasie. Termin określający gatunek może więc oznaczać coś innego w każdej epoce. Warto również zaznaczyć, że w określeniu gatunków biblijnych pojawiają się nazwy, które powstały znacznie później niż Biblia.

Przekłady greckie.

  • Septuaginta (czyli tzw. tłumaczenie "siedemdziesięciu") - pierwszy przekład Starego Testamentu z języka hebrajskiego na język grecki. Przekład ten został sporządzony w Aleksandrii przez Żydów, posługujących się wyłącznie językiem greckim. Przekład ten powstał w latach 250 - 150.

Przekłady łacińskie.

  • Wulgata (z łac. powszechnie używane) - przekłady dokonany przez świętego Hieronima, dokonany w latach 347 - 420. Pracę tę zlecił mu papież Damazy i miała ona polegać na poprawie tłumaczenia starołacińskiego w oparciu o najlepsze kodeksy greckie. Wulgatę przez długie wieki uznawano za najlepsze tłumaczenie Biblii. Sobór trydencki uznał Wulgatę za tekst autentyczny i oficjalny.

Obecnie w tłumaczeniu Biblii używa się języków oryginalnych, tj. hebrajskiego i greckiego.

Przekłady polskie.

  • Biblia królowej Zofii (inaczej Biblia szaroszpatacka, ta nazwa pochodzi od miejscowości Saros Patak na Węgrzech, gdzie przekład ten został odnaleziony) - przekład ten został sporządzony w XV w. - jeden z pisarzy, Andrzej z Jaroszyc, ukończył pracę w 1455 w Starym Kończynie. Przekład ten powstał na zamówienie królowej Zofii, czwartej żony Władysława Jagiełły. Tłumacze korzystali głównie z przekładów staroczeskich.
  • Biblia Leopolity - przekład katolicki sporządzony przez Jana Nicza zwanego Leopolitą w roku 1561;
  • Biblia pińczowska­ - przekład kalwiński z roku 1563
  • Biblia nieświeska - tłumaczenie dosłowne Biblii, sporządzone przez A. Budnego w roku 1572
  • Biblia Jakuba Wujka - powstawała stopniowo: Nowy Testament w roku 1593, Psałterz w 1594, natomiast Stary Testament w roku 1599)
  • Biblia gdańska - zbiorowy przekład stworzony w roku 1632
  • przekład Nowego Testamentu stworzony przez ks. Eugeniusza Dąbrowskiego
  • Biblia tysiąclecia - przekład stworzony przez około 40 biblistów; ukazał się dla uczczenia nowego tysiąclecia
  • Biblia poznańska stworzona w latach 1974 - 1975.

BIBLIJNE PSALMY

Psalmy.

Psalmy składają się na księgę Starego Testamentu. Nie są dziełem jednego autora, powstawały w różnym czasie. W tradycji jednak autorstwo zbioru psalmów przypisuje się królowi Dawidowi, który miał śpiewać psalmy z akompaniamentem harfy przy Arce Przymierza. W rzeczywistości autorami psalmów są:

  • Dawid
  • synowie Koracha (korachici)
  • Asaf
  • Salomon
  • Mojżesz

Za czas uformowania się hebrajskiego psałterza przyjmuje się wieki od IX do IV p.n.e.

Nowy Testament również chrześcijańskie pieśni, które miały być natchnione przez Ducha świętego, nazywa psalmami.

W literaturze psalm to utwór wzorowany na psalmach Starego Testamentu.

Pojęcia.

  • psalm jest to utwór poetycki wywodzący się z Biblii. Ma charakter modlitewny, poważny, przeznaczony jest do śpiewania przy akompaniamencie muzycznym. Może mieć charakter błagalny, dziękczynny, pokutny bądź pochwalny.
  • psalmista to autor psalmów, przede wszystkim biblijnych
  • psalmodia to zbiór utworów o charakterze religijno-dydaktycznym, ukształtowanych na wzór biblijnych psalmów (przykładem może być Psalmodia polska Wespazjana Kochowskiego)
  • psalterion to instrument muzyczny szarpany. Był bardzo popularny w Europie w okresie średniowiecza
  • Psałterz to zbiór 150 psalmów, jedna z ksiąg Starego Testamentu. Jest to księga najczęściej tłumaczona i parafrazowana, a jej popularność wynika z różnorodności uczuć w nim zawartych oraz z ich częstym używaniem
  • parafraza jest przeróbką dzieła literackiego bądź jego fragmentu, dokonaną w taki sposób, że oryginalne dzieło jest w tej przeróbce rozpoznawalne. Parafraza interpretuje i rozwija treści zawarte w utworze
    • parafrazować znaczy zmieniać formę utworu literackiego w taki sposób, że jest ono wciąż rozpoznawalne
  • werset jest podstawową jednostką wiersza i jednocześnie stanowi samoistną treściową całość. Jest graficznie wyodrębniony i często dzieli się na dwa bądź trzy człony, które rozdziela średniówka. Człony są paralelne - człon drugi może uzupełniać, powtarzać bądź przeciwstawiać się myśli zawartej w członie pierwszym. Spójrzmy na werset psalmu 33.:

"Niech się cała ziemia boi Pana

i niech się go lękają wszyscy mieszkańcy ziemi."

Treść członu drugiego jest tutaj taka sama jak pierwszego, jedyna różnica polega na użyciu różnych słów. Na tym polega tzw. paralelizm synonimiczny.

Polskie przekłady psałterza i psalmów.

  • średniowiecze
    • Psałterz św. Kingi - nie zachowany psałterz XIII wieczny; o jego istnieniu wiemy z żywotu św. Kingi, która codziennie śpiewała 10 psalmów w języku ojczystym
    • Psałterz floriański (nazwa pochodzi od opactwa Saint Florens w Austrii) - jest to przekład wykonany w XIV wieku. Tekst jest w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim, a przeplatane są one graficznymi wstawkami. Tekst polski korzysta z przekładu czeskiego (pojawiają się liczne bohemizmy). Psałterz ten powstał najprawdopodobniej na zamówienie królowej Jadwigi, a świadczy o tym herb Andegawenów. Przekładu dokonano na Śląsku i w Krakowie
    • Psałterz puławski i powstał w drugiej połowie XV wieku. Był on przeznaczony jako modlitewnik dla osób świeckich oraz duchownych niższego stanu
    • "Żołtarz Dawidów" Walentego Wróbla, powstały przed 1528 rokiem
    • Psałterz krakowski - wydanie Ołtarza Dawidów Wróbla
  • renesans
    • "Psałterz Dawidów, który snadź jest prawy fundament do wszystkiego życia krześcijańskiego" Mikołaja Reja (ok. 1546 roku)
    • "Psałterz Dawidów" Jana Kochanowskiego
    • Jana Kochanowskiego
      • wydany w roku 1579 w Krakowie
      • poeta tworzył go co najmniej kilka lat
      • nie używał wersetu, ale strofy rymowanej
      • podmiot mówiący kieruje swą wypowiedź prosto do Boga
      • ukazuje sytuację człowieka oraz obraz Boga
      • Bóg jest niepojęty, nieskończony, ale równocześnie jest miłosierny i dobrotliwy
      • cechą parafrazy Kochanowskiego jest synkretyzm religijny
      • uzupełnia tekst epitetami
      • wprowadził elizja
      • synonimika
      • głównym motywem jest stosunek człowieka do Boga
  • barok
    • Rytmy abo wiersze polskie Mikołaja Sępa Szarzyńskiego - zbiór ten zawiera parafrazę kilku psalmów
      • poeta główny nacisk kładzie na sytuację człowieka w świecie - jest on "w grzechach srogich poburzony" i musi prosić Boga, aby roztoczył nad nim opiekę i wyciągnął pomocną dłoń
    • Psalmodia polska Wespazjana Kochowskiego
      • wydana w roku 1695
      • zawiera 36 psalmów pisanych prozą
  • przełom XVIII i XIX wieku
    • hymny autorstwa Jana Pawła Woronicza
    • Boże coś Polskę - hymn Alojzego Felińskiego z roku 1816
    • Psalm wigilii Cypriana Kamila Norwida z roku 1848
    • Siedem psalmów pokutnych w duchu Dawidowym autorstwa Wincentego Pola z roku 1849
    • Skargi Jeremiego Kornela Ujejskiego
    • warto wyróżnić również utwory, które mają formę psalmów, ale poruszają inną tematykę: filozoficzną i społeczną. Najbardziej znanym utworem są Psalmy przyszłości Zygmunta Krasińskiego, w których poeta ogłasza swój program polityczny. Odpowiedzią na ten utwór była Odpowiedź na psalmy przyszłości Juliusza Słowackiego, który wytrwale bronił ustroju demokratycznego
  • współczesność
    • Tłumaczenia psalmów autorstwa:
      • Juliana Tuwima
      • Leopolda Staffa
      • Romana Brandstaettera
      • Czesława Miłosza (Księga psalmów z roku 1981 - zastosowanie wersetu biblijnego)

Uniwersalizm psalmów.

W psalmach każdy może wyczytać prawdę o sobie, obojętnie, czy jest wierzący, czy niewierzący. Nie tylko jednostka może odnaleźć się w psalmach, również naród. Warto przetoczyć cytat:

"... odnajdują tutaj przede wszystkim wielką poezję, a w niej także coś z siebie samych, podobne nieraz do swoich rozterek i cierpienia, podobną samotność, a często również poczucie niezawinionej krzywdy, gniew na tych, którzy według nas źle postępują, beznadziejność i lęk wobec tajemnicy śmierci...(...) W perspektywie historii jest Księga Psalmów wielkim dokumentem modlitwy, a dla tych z nas, co sami się modlą albo chcą się modlić, jest również elementarzem." (Anna Świerdkówna - Rozmowy o Biblii, PWN, W-wa 1994, s.291)

Przez wiele wieków powstawały przekłady oraz parafrazy psalmów na języki narodowe. Warto też wspomnieć o podwójnej numeracji psalmów: według hebrajskiego oryginału oraz Wulgaty.

TREŚĆ BIBLII.

Postacie.

  • Abraham (patrz też: prehistoria biblijna) - był protoplastą izraelskiego narodu i pierwszym wyznawcą Boga. Razem ze swoimi zwolennikami przywędrował do Kanaanu.
  • Izaak (patrz też: prehistoria biblijna) - był synem Abrahama i ojcem Jakuba
  • Jakub (patrz też: prehistoria biblijna) - był synem Izaaka; Bóg dał mu Kanaan w czasie snu
  • Józef (patrz też: prehistoria biblijna) - był synem Jakuba, jednym z wielu. Przez długi czas mieszkał u faraona Egiptu, na jego dworze
  • Mojżesz (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej) - był przywódcą Izraelitów, wyprowadził ich z egipskiej niewoli
  • Jozue (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej) - był następcą Mojżesza i to on zdobył Kannan
  • Samson - już jako dziecko był bardzo silny. Nie pił alkoholu i nie obcinał włosów. Kiedyś zapragnął poślubić piękną Filistynkę, wówczas powstał spór między nim a współplemieńcami ukochanej. Samson więc postanowił się zemścić i to zrobił, paląc miasto. Filistyni nie pozostali mu dłużni - zabili jego byłą żonę oraz teścia. Niedługo potem Samson pokochał Dalilę, piękną Filistynkę. Ona jednak nie była szczera - miała dowiedzieć się od Samsona, skąd czerpie tak wielką siłę. Po wielu namowach wyjawił jej, że jego moc bierze się z włosów. Dalia więc obcięła mu włosy podczas snu, a następnie wydała go Filistynom. Ci wyłupili jego oczy i zaprowadzili do świątyni, gdzie miał ich bawić swoim wyglądem. Samson znosił to cierpliwie, ale nikt nie spostrzegł, że włosy zdążyły mu odrosnąć. Wówczas pomodlił się o siłę i krzyknął: "Niech umrze dusza moja z Filistynami!". Następnie pchnął słupy podpierające dach świątyni. Budynek zawalił się, a wszyscy, łącznie z Samsonem, zginęli.
  • Saul - Samuel, prorok, miał wizję, w której Bóg ogłosił przyjście człowieka - wybawiciela Izraela z niewoli Filistynów. Dostrzegł Saula, który szukał swych osłów i zrozumiał, że to o nim mówił Bóg. Prorok zaprosił więc Saula do siebie w gościnę i niespodziewanie namaścił go, czyniąc z niego króla. Saul okazał się być wodzem odważnym, silnym, ale równocześnie bardzo skromnym. Kilka lat później udało mu się wygonić Amonitów z kraju, za co pokochały go tłumy. Wtedy też władza świecka przeszła oficjalnie w ręce Saula. Jednak podczas wojny z Filistynami narodził się konflikt pomiędzy Saulem i Samuelem. Powodem był fakt że Saul złożył Bogu ofiarę, a był to obowiązek Samuela. Wojna zakończyła się jednak dobrze dla króla. Wkrótce jednak wybuchł kolejny konflikt między nimi, w wyniku którego Samuel pozbawił króla tronu, a na jego następcę wybrał Dawida.
  • Dawid - zasłynął przede wszystkim z pokonania Goliata, filistyńskiego olbrzyma. Udało mu się tego dokonać dzięki zwyczajnej procy. Wybrano go wówczas na dowódcę wojsk, co wzbudziło wielką zazdrość w królu Saulu. Władca więc próbował kilka razy pozbawić życia Dawida, skutkiem czego młodzieniec musiał opuścić dwór królewski. Długie prześladowania sprawiły, że zaofiarował się służyć królowi filistyńskiemu. Kolejna wojna filistyńska pozbawił zabiła Saula oraz jego synów. Na nowego króla obrano wówczas Dawida, który przemieścił Arkę Przymierza do Jerozolimy. stworzył tutaj bardzo silne oraz potężne państwo, nazwane Izraelem. Jego następcą miał być syn Salomon, któremu powierzył wykonanie świątyni dla Boga.
  • Salomon - był synem Dawida. Zasłynął ze swej mądrości oraz umiejętności politycznych. Wprowadził w Izraelu szereg reform. Budowa świątyni, którą nakazał mu ojciec, zajęła siedem lat. W tym czasie król bogacił się coraz bardziej. Jako stary człowiek uległ pokuszeniu i wielbił innych bogów, za co Jahwe podzielił Izrael na dwie części.
  • Izajasz - był jednym z najwyższych proroków i autorów Starego Testament. Nazywano go "księciem proroków". Wprowadził wiele reform religijnych Kpił z bogaczy, którzy fałszywie przestrzegali nakazów Boga, poszcząc i składają ofiary, jednocześnie nękając biednych. Nauczał, że religijne obrzędy mają wartość jedynie wówczas, gdy odprawia je człowiek czysty i sprawiedliwy.
  • Daniel - był człowiekiem, który przebywał na dworze Nabuchodonozora. Znał astrologię i umiał tłumaczyć sny. Pewnego dnia wyjaśnił królowi, co znaczy jego sen - posąg o złotej głowie i reszcie ciała z gorszych materiałów. Sen ten był wizją losów królestwa, którym rządził Nabuchodonozor. Daniel wyjaśnił mu również następny sen. Pod wpływem słów Daniela król nawrócił się. Kolejny władca kraju zmarł, co przepowiedział mu Daniel. Jego następca skazał proroka na śmierć, jednak temu, dzięki bożej łasce udało się jej uniknąć. Miewał również wizje, w których widział przyjście na świat Mesjasza, odkupiciela ludzi, który zaprowadzi porządek oraz sprawiedliwość.
  • święty Piotr (patrz też: Jezus Chrystus) - Piotr był uczniem Jezusa. Kiedy ten zmarł, zaczął głosić Ewangelię razem z innymi uczniami. Dzięki niemu Palestyńczycy, Samarytanie i Etiopczycy nawrócili się na chrześcijaństwo. Również Paweł, rzymski urzędnik, nawrócił się.
  • Herod (patrz też: Jezus Chrystus) - był żydowskim królem, ale zależnym od Rzymu. Znany jest z rzezi niewiniątek, kiedy to zamordowano dzieci w wieku do lat dwóch.
  • Judasz (patrz też: Jezus Chrystus) - jeden z najsłynniejszych zdrajców w historii; wydał Jezusa żołnierzom za 30 srebrników. Potem zaczęły go dręczyć wyrzuty sumienia. W ich wyniku oddal pieniądze kapłanom i popełnił samobójstwo.
  • Piłat (patrz też: Jezus Chrystus i motywy: umywanie rąk) - był namiestnikiem rzymskim. Sądził on Chrystusa i chociaż nie znalazł żadnych dowodów na jego winę, skazał go na śmierć. Tak chciał tłum. Dokonał jednak symbolicznego obmycia rąk - chciał tym pokazać, że śmierć Jezusa nie jest jego winą.

Motywy.

    • przymierze (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej) - Bóg zawarł z Izraelitami przymierze, korzystając z pośrednictwa Mojżesza. Podarował im wówczas prawa, liturgiczne przepisy i Dekalog, czyli dziesięć przykazań
    • patriarcha - patriarchowie byli protoplastami izraelskiego narodu. Za patriarchów możemy uważać na przykład: Abrahama, Izaaka, Jakuba.
    • dekalog (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej) - Dekalogiem nazywamy dziesięć przykazań, które Bóg przekazał ludziom za pośrednictwem Mojżesza na górze Synaj. Przykazania te zapisane były na dwóch tabliczkach kamiennych, które zostały złożone Warce Przymierza
    • Arka Przymierza (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej) - nazywamy tak skrzynię, w której został złożony Dekalog. Arkę Przymierza wybudowali dwaj rzemieślnicy. Materiałem było drzewo akacjowe, które obito złotem. Na górze była tabliczka, informująca, że w Arce mieszka Jahwe oraz cherubiny.
    • ziemia obiecana - pierwszy raz motyw ziemi obiecanej pojawia się w historii Abrahama (patrz: prehistoria biblijna), a następnie w opowieści o Mojżeszu (patrz też: historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej). Abraham pragnął zamieszkać w Kanaanie, urodzajnej i bogatej krainie. Jakub, jego wnuk, miał proroczy sen - Bóg oddał mu ziemię Kanaan w wieczne władanie. Lud został zaprowadzony do Ziemi Obiecanej przez Mojżesza
    • naród wybrany - Żydzi, znajdujący się w babilońskiej niewoli zastanawiali się, jakie są tego przyczyny. Ustalili wówczas, że Bóg skazał ich na cierpienia, aby oczyścili się z grzechu. Wtedy, jako naród wybrany przez Boga, mogliby głosić na świecie boską chwałę. Ideę o narodzie wybranym propagował Ezechiel, prorok. Według niego gnębiciele narodu wybranego przez Jahwe mieli ponieść w ostateczności klęskę, a sam naród - triumf.
    • prorok - każdy prorok miał duży wpływ na życie religijne narodu, na przykład w czasie trwania babilońskiej niewoli mieli oni podtrzymywać na duchu naród i przypominać mu jego tożsamość. Proroków uważano za rzeczników Prawa oraz Przymierza z Jahwe. Według proroctw wrogowie Izraela mieli ponieść klęskę, a sprawiedliwym Bóg miał przynieść ocalenie. Prorocy swoje nauki wygłaszali ustnie. Za największego z proroków uznaje się Izajasza.
    • Mesjasz - w wizjach proroka Daniela pojawia się pomazaniec boży, który wyzwoli z wszelkich naród żydowski z cierpień, zmaże grzech panujący na ziemi i przywróci światu sprawiedliwość. Mesjasz miał zasiąść na tronie pośród płomieni mi władać tysiącami ludzi, którzy będą wypełniać jego rozkazy. Zbliżone wizje odnaleźć możemy w proroctwach Izajasza.
    • bunt aniołów - w pewnym momencie anioł Lucyfer i inne anioły zbuntowali się przeciw Bogu. Ten za karę zrzucił ich do piekieł. Tak pojawili się szatani.
    • grzech pierworodny- Bóg stworzył pierwszych ludzi i zabronił im spożywać owoce z "drzewa poznania dobra i zła". W raju pojawił się jednak wąż, który skusił Ewę. Ta zerwała owoc i podała go Adamowi. Kiedy oboje zjedli kawałek owocu, poznali, że są nadzy i poczuli wstyd. Zakryli więc swoje ciała. Bóg, kiedy to spostrzegł, rzucił na węża przekleństwo, nakazując mu do końca świata się czołgać. Ukarał również ludzi: Ewa miała odtąd pozostawać zawsze we władzy męża i rodzić swe dzieci w ogromnym bólu. Adam natomiast usłyszał, że będzie wśród trudów zdobywał jedzenie dla siebie i kobiety, którą miał się odtąd opiekować. Oboje mieli w końcu obrócić się w proch. Za karę musieli również opuścić raj.
    • zamordowanie Abla- Adam i Ewa mieli dwóch synów: Kaina i Abla. Abel zajmował się pasterstwem, natomiast Kain - rolnictwem. Obaj bracia pewnego dnia mieli złożyć ofiarę Bogu. I zrobili to, jednak Bogu spodobała się bardziej ofiara złożona przez Abla. Kiedy Kain rozgniewał się, Bóg wyjaśnił mu, że najważniejsze w składaniu ofiary jest postępowanie tego, kto ją składa. Kain jednak nie słuchał, podstępem zwabił Abla i zabił go. Kiedy Bóg to dostrzegł, zadał Kainowi pytanie: "Gdzie jest Abel, brat twój?". W odpowiedzi usłyszał: "Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?". Wszystkowiedzący Jahwe, słysząc to, przeklął Kaina, skazując go na wieczne wędrowanie. Nie mógł jednak zostać zabity, bo ktokolwiek by to zrobił, otrzymałby siedmiokrotną karę.
    • wieża Babel - wszyscy ludzie ziemi mówili na początku tym samym językiem. Z czasem nauczyli się coraz lepiej żyć, więc coraz lepiej im się powodziło. To wbiło ich w pychę. Postanowili więc wybudować wieżę, która sięgać będzie nieba. Wieża powstawała i była coraz wyższa. W pewnym momencie Bóg zaniepokoił się i przyjrzał się z bliska budowli. Widząc zuchwałość ludzi, zesłał na nich mnogość języków - przestali się rozumieć. Skutkiem tego zaprzestali budowy i rozeszli się w różne strony świata.
    • rzeź niewiniątek (patrz też: Jezus Chrystus) - Herod wydał rozkaz zabicia wszystkich dzieci w wieku do dwóch lat, ponieważ obawiał się Jezusa.
    • wesele w Kanie Galilejskiej (patrz też: Jezus Chrystus) - kiedy na weselu w Kanie Galilejskiej zabrakło wina, Jezus wysłuchał prośby matki i przemienił wodę w wino. Był to pierwszy uczyniony przez niego cud.
    • umywanie rąk (patrz też: Jezus Chrystus) - lud chciał śmierci Jezusa. Namiestnik rzymski, Piłat, miał wydać na niego wyrok. Nie mógł znaleźć dowodów, musiał jednak zgodzić się z wolą ludu. Obmył więc ręce i rzekł: "Nie winienem ja krwi tego sprawiedliwego". W ten sposób zdjął z siebie odpowiedzialność za śmierć Chrystusa.
    • niewierny Tomasz (patrz też: Jezus Chrystus) - Tomasz, jeden z uczniów Chrystusa, nie mógł uwierzyć w jego zmartwychwstanie. Ten pozwolił mu więc wsunąć palec w ranę tak, by mógł się przekonać, że jest to prawda. Wtedy Tomasz poznał, że to Chrystus. Ten odrzekł: "Uwierzyłeś dlatego żeś mię ujrzał, Tomaszu, błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli".

Opowieści.

  • prehistoria biblijna
    • Abram, syn Terach, był pasterzem. Wypasał stada swojego ojca. Kiedy to robił, wiele przemyśliwał. Doszedł do następującego wniosku: Bóg jest jeden, jest wszechmocny i wszechpotężny. Swoje poglądy Abram głosił wśród ludzi, nie odnalazł jednak zrozumienia.
    • Po śmierci ojca Abram wyruszył ze swymi zwolennikami do ziemi Kanaan, pełnej urodzaju. Podróżnicy zamieszkali blisko Betel, gdzie Abram wybudował ołtarz. Składano na nim ofiary dla Boga.
    • Pewnego dnia naturalne zasoby ziemi, w której mieszkali wędrowcy, wyczerpały się. Ruszyli więc oni dalej w drogę. Wkrótce dotarli do granicy Egiptu i poprosili o gościnę jego władcę, faraona. Doszło wówczas do wielu konfliktów pomiędzy zwolennikami Abrama i faraonem. Wędrowcom udało się jednak bez przeszkód opuścić Egipt i powrócić do ziemi Kanaan.
    • Wiele lat później Abram zobaczył Boga, który rozkazał mu stworzenie jednego narodu. Nakazał również obrzezywać wszystkich ośmiodniowych chłopców. Abram więc, chcąc porzucił przeszłość, zmienił imię na Abraham. Znaczyło ono "ojciec mnóstwa narodów".
    • Pewnego dnia w odwiedziny do Abrahama przybyło trzech wędrowców. Przepowiedzieli oni, że wkrótce urodzi mu się długo oczekiwany syn
    • Izaak, syn Abrahama, urodził się, kiedy ten skończył setny rok życia.
    • Pewnego dnia Bóg postanowił sprawdzić wiarę Abrahama. Rozkazał mu więc złożyć w ofierze długo oczekiwanego syna. Abraham, choć przerażony, postanowił poświęcić syna. Kiedy unosił nad nim nóż, by go zabić, Bóg zesłał na ziemię anioła, który powstrzymał go i podał na ofiarę baranka. Bóg pobłogosławił Abrahama.
    • Ojciec długo szukał dobrej żony dla Izaaka. Wkrótce odnalazł ją - była nią Rebeka.
    • Abraham zmarł w wieku 175 lat.
    • Rebeka urodziła Izaakowi dwóch synów: Ezawa i Jakuba. Bracia nie zaprzestawali kłótni. Ezaw jednak był naiwny i wykorzystał to jego brat, kupując od niego za miskę soczewicy prawo bycia pierworodnym. Natomiast później, kiedy już Izaak zestarzał się i jego wzrok osłabł, Jakub sprytnie sprawił, że ojciec pobłogosławił jego, a nie Łzawa jako pierworodnego syna.
    • Jakub jednak lękał się zemsty brata. Wyjechał więc w podróż. Pewnego dnia we śnie zobaczył drabinę, sięgającą od ziemi aż do nieba. Po tej drabinie wędrowali aniołowie, a na jej szczycie był oparty Bóg. Przekazał on Jakubowi i jego potomnym władzę nad ziemią, na której leżał.
    • Po pokonaniu szeregu przeciwności Jakubowi udało się. zostać mężem dwóch sióstr: Lei oraz Racheli. Obie starały się zyskać pierwszeństwo w oczach męża. Lea powiła Jakubowi wielu synów, Rachela natomiast pozostawała bezpłodna i dopiero po długich latach urodziła syna, którego nazwano Józefem.
    • Pomiędzy ojcem żon a Jakubem narastały liczne konflikty, które sprawiły, że Jakub musiał opuścić dom swego teścia. Powrócił wówczas do ziemi Kanaan. Tu nawiedził go niezwykły sen. Śnił mianowicie o zapasach z Bogiem, który błogosławi go i każe przybrać imię Izrael, znaczące "ten, który walczył z Bogiem".
    • Jakub wpadł w liczne konflikty z okolicznymi władcami, musiał więc znów ruszyć w drogę. Zatrzymał się w miejscu, gdzie nawiedził go Bóg. Wybudował tam ołtarz. Wkrótce potem Jakub wyruszył, by odwiedzić ojca.
    • Z wszystkich swoich dzieci Jakub najbardziej kochał Józefa, co powodowało zazdrość i niechęć jego braci. Sprzedali oni Józefa w niewolę do Egiptu, gdzie ten trafił wkrótce do więzienia. Jakubowi synowie powiedzieli, że Józef nie żyje.
    • Faraon egipski miał pewnej nocy sen, którego nie rozumiał. Widział we śnie siedem chudych krów, które pożerają krowy tłuste. Faraon nie wiedział, co ten sen może oznaczać, poprosił więc Józefa o wyjaśnienie. Ten wytłumaczył, że Egipt czeka teraz siedem lat tłustych, a później siedem chudych. W ramach wdzięczności Józef został mianowany namiestnikiem faraona.
    • Również w Kanaanie nastały lata chude. Jakub więc wysłał synów do faraona Egiptu z prośbą. Ci rozmawiali z Józefem, którego jednak nie poznali. Powiedzieli mu, że żałują swego czynu i że bardzo miłują ojca. Podarował im zboże, a kiedy odwiedzili go kolejny raz, wystawił ich na pewną próbę. Przeszli ją pozytywnie, więc wyjawił im, kim naprawdę jest i pozwolił swojemu ojcu i jego synom przeczekać trudne dla Kanaanu chwile w Egipcie. Jakub umarł wkrótce po zobaczeniu syna.
  • historia wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej
    • od czasów Józefa Izraelici zamieszkiwali Egipt. Jednak kolejny faraon uczynił ich niewolnikami i zmuszał do ciężkiej pracy. Wydał ponadto rozkaz zabicia wszystkich niemowląt - chłopców.
    • jedna z matek chciała ocalić życie syna, umieściła go więc w koszyku, który wypuściła do rzeki. Córka faraona odnalazła dziecko, uczyniła je swoim synem i nadała chłopcu imię Mojżesz.
    • Dorosły już Mojżesz podświadomie czuł związek z narodem Izraelitów. Chciał im pomóc, nie wiedział jednak, jak to zrobić. Wkrótce stanął w obronie człowieka z rodu Izraelitów, zabijając dozorcę egipskiego. Musiał więc uciekać z miasta.
    • Osiadł w krainie Madianitów i tam założył swoją rodzinę. Madianici opowiadali mu historie o Abrahamie i ziemi obiecanej - Kanaanie.
    • Kiedy Mojżesz pasł owce, ujrzał nagle płonący krzew, który jednak się nie spalał. Usłyszał wówczas głos Jahwe, który mówił mu, by wyzwolił Izraelitów z egipskiej niewoli. Bóg ujawnił mu, kim jest i uczynił zdolnym do czynienia cudów.
    • Mojżesza w jego działaniach poparł brat, Aaron. Namówił więc Izraelitów, by opuścili Egipt. Faraon nie chciał jednak wyrazić na to zgody. Bóg za karę zesłał na Egipt dziewięć plag. Jednak początkowo nie przeraziły one faraona. Uległ on prośbom Mojżesza dopiero wtedy, gdy Bóg zesłał śmierć na wszystkich pierworodnych synów Egipcjan.
    • Faraon nie poddał się jednak od razu; wysłał więc za Izraelitami pościg. Kiedy Ci doszli do Morza Czerwonego, Mojżesz użył mocy, którą dał mu Bóg i sprawił, że fale morza rozstąpiły się. Izraelici przeszli przez nie spokojnie, jednak kiedy Egipcjanie weszli za nimi, morze zamknęło się i wszyscy zginęli.
    • Powrót do Kanaanu trwał bardzo długo. Kiedy ludzie zaczęli głodować, Bóg zesłał na ziemię przepiórki i mannę, kiedy natomiast brakło im wody do picia, Mojżesz uderzył skałę kijem i trysnęło z niej źródło.
    • Izraelici dzięki wsparciu Boga przetrwali również napad wędrownego plemienia. Udało im się wygrać bitwę, którą poprowadził Jozue.
    • Pewnego razu dotarli do góry Synaj. Mojżesz wszedł na nią i odbył tu rozmowę z Bogiem. W imieniu narodu Izraela zawarł z nim przymierze. Po trzech dniach Bóg dał Mojżeszowi prawa i przepisy liturgiczne. Kolejna wizyta na górze Synaj trwała czterdzieści dni. Mojżesz otrzymał wówczas od Boga dwie tabliczki kamienne, na których wypisanych było dziesięć przykazań - Dekalog. Bóg kazał również wybudować Arkę Przymierza, w której Dekalog miał spocząć. Aaron otrzymał wówczas tytuł arcykapłana.
    • Ponieważ nieobecność Mojżesza przedłużała się, ludzie obawiali się jego zaginięcia. Zapanował wśród nich popłoch - odlali więc z całego złota, które posiadali, cielca i modlili się do niego o ocalenie. Jedynie Lewici nie robili tego.
    • Mojżesz po powrocie z góry Synaj wpadł we wściekłość z zniszczył tabliczki, na których zapisane były przykazania. Rozbił również cielca ze złota. Wszyscy Ci, którzy się do niego modlili, mieli zostać zabici przez Lewitów.
    • Mojżesz powędrował znów na górę Synaj i tam prosił Boga o przebaczenie. Otrzymał je, a ponadto mógł zobaczyć oblicze Boga.
    • W Arce Przymierza złożono nowe tabliczki. Wybudowano również ruchomą świątynię, która miała być miejscem przechowywania Arki.
    • Bóg karał ludzi, kiedy wspominali niewolę jako dobre czasy - zesłał im trujące przepiórki.
    • Po dotarciu do Kanaanu dostrzeżono, że to nie koniec kłopotów. Wejścia bowiem strzegły wielkoludy. Podróżnicy zaczęli rozpaczać, mówiąc: "Daj Boże, byśmy poginęli i by nie wprowadził nas Pan do tej ziemi", chcieli również wracać do Egiptu. Bóg rozgniewał się na nich i zesłał karę na niewdzięczników - wszyscy powyżej dwudziestego roku życia mieli iść na pustynię, błąkać się po niej przez czterdzieści lat i umrzeć. Młodsi natomiast mieli zdobyć Kanaan. Ich wodzem był Jozue.
    • Lata spędzone na pustyni były bardzo ciężkie dla Izraelitów. Mojżesz jednak bardzo się starał, by panował między nimi spokój.
    • Mojżesz również ruszył, by podbić Kanaan. Udało mu się wygrać kilka bitew. Pewnego dnia znów został zdradzony - Ci, którzy to zrobili, musieli zginąć. Było ich 24 tysiące.
    • Następcą Mojżesza miał być Jozue. Chciał jednak uniknąć konfliktów, więc każdemu plemieniu izraelskiemu przydzielił fragment kraju. W dniu, kiedy to zrobił, zmarł.
    • Jozue przejął przywództwo nad Izraelem. Kiedy przeszedł przez rzekę Jordan, usłyszał od Boga, że działa dobrze i On go popiera. Przystąpiono więc do oblężenia murów Jerycha. Miasto zdobyto w niezwykły sposób: Jozue rozkazał trębaczom zadąć w trąby w tym samym momencie. Kiedy to zrobili, mury Jerycha upadły.
    • Kanaan podbijano przez siedem lat. Śmierć poniosło 31 kananejskich królów i mnóstwo ich poddanych. Kraina jednak w całości dostała się Izraelitom.

Jezus Chrystus.

życie matką Jezusa była Maryja, której mężem był Józef. Maryja poczęła Jezusa z Ducha Świętego anioł Gabriel zwiastował Maryi, że urodzi Syna Bożego Jezus narodził się w Betlejem, w stajence tuż po narodzinach odwiedzili go mędrcy ze Wschodu, aby złożyć mu dary, oraz pasterze Jezus został ofiarowany w świątyni anioł nakazał Józefowi, by uciekł do Egiptu. W tym czasie odbyła się rzeź niewiniątek - Herod rozkazał swoim sługom zabić wszystkie dzieci w wieku do lat dwóch z obawy przed Chrystusem kiedy Herod zmarł, Józef i jego rodzina wrócili do kraju w wieku lat trzydziestu Jezusa ochrzcił Jan Chrzciciel, który poznał, że Jezus jest Mesjaszem w tym czasie Jezus udał się na pustynię, gdzie przez czterdzieści dni pościł. Kuił go wówczas szatan. działalność publiczna Pierwszymi uczniami Chrystusa byli rybacy - Szymon, nazwany Piotrem oraz jego brat Andrzej Jezus uczynił swój pierwszy cud w Kanie Galilejskiej Jezus wędrował po Galilei Chrystus wygłosił słynne kazanie na górze: powiedział, że błogosławieni są ludzie ubodzy, cisi, smutni, sprawiedliwi, miłosierni, o czystych sercach, czyniący pokój, prześladowani - to oni dostaną królestwo niebieskie. Przedstawiony również został zbiór praw i obowiązków dla tych ludzi, którzy pragną dostąpić bożej łaski. uzdrawiał wiele osób: trędowatego, sługę setnika, teściową Piotra uciszył burzę na morzu uzdrowił opętanych w Gerazie oraz paralityka powołał Mateusza jako swojego nowego ucznia dokonał dwóch kolejnych uzdrowień wybrał dwunastu spośród swoich uczniów i uczynił ich apostołami. Byli to: Szymon zwany Piotr, Andrzej, Jakub, Jan, Filip, Bartłomiej, Tomasz, Mateusz, Jakub, Tadeusz, Szymon, Judasz zapowiedział również swoje prześladowania, które nastąpią w przyszłości uzdrowił w szabat, co wywołało oburzenie wśród faryzeuszy podczas spotkania z wiernymi rozmnożył chleb i rybę potrafił chodzić po wodzie; sprawił, że również Piotr szedł po wodzie, jednak kiedy zaczął wątpić, wpadł do niej Jezus krytykował Faryzeuszy twierdząc, że postępują wbrew prawom zawartym w Dekalogu wskrzesił zmarłego Łazarza w obecności sześciu uczniów Jezus przemienia się - Jego oblicze promienieje, a szaty stały się białe niczym śnieg uzdrowił lunatyka i ślepych z Jerycha powtórnie zapowiedział swoją mękę męczeństwo Jezus otoczony chwałą wjeżdża do Jeruzalem na ośle, a ludzie rzucają pod jego nogi palmowe gałązki wypędził ze świątyni przekupniów Jezus pouczył faryzeuszy, zapowiedział również, że Jerozolima zostanie zburzona został zdradzony przez Judasza, który wydał go żołnierzom za trzydzieści srebrników przedtem jednak odbywa się Ostatnia Wieczerza: Jezus i jego uczniowie spożywają wieczerzę paschalną, podczas której ustanowił Komunię i przepowiedział, że zostanie zdradzony przez jednego z uczniów Jezus powiedział Piotrowi, że zaprze się go trzykrotnie Żołnierze aresztowali Jezusa w Ogrodzie Oliwnym Zostaje skazany na śmierć przez żydowski trybunał Piotr trzy razy zapiera się, że zna Chrystusa Judasz, dręczony wyrzutami sumienia, oddaje pieniądze kapłanom i wiesza się nad Jezusem odbywa się sąd przed trybunałem rzymskim - Piłat nie znajduje dowodów winy, ale ulega żądaniom tłumu i potwierdza wyrok śmierci na Chrystusie Piłat jednak chce zwolnienia Jezusa, ale tłum żąda wypuszczenia Barabasza Piłat umywa w symbolicznym geście ręce i mówi: "Nie winienem ja krwi tego sprawiedliwego". odbywa się ukrzyżowanie: Szymon Cyrenejczyk pomaga nieść krzyż Chrystusowi przybywają na Golgotę żołnierze każą Chrystusowi wypić napój, złożony z wina i żółci Jezus zostaje przybity do krzyża nad głową Chrystusa zostaje umieszczony napis: "Jezus Chrystus- król żydowski" Jezus przed samą śmiercią pyta Boga: "Boże mój, czemuś mię opuścił?" Jezus umiera i zostaje pogrzebany w grobowcu, który został wykuty w skale przy grobie stróżują ludzie Jezus zmartwychwstaje ukazuje się uczniom i każe im iść w świat i głosić dobrą nowinę Tomasz, jeden z uczniów, nie wierzy w to, że Chrystus zmartwychwstał. Dopiero, kiedy wkłada palec do jego rany, wierzy.

Biblijne związki frazeologiczne.

hiobowa wieść - tragiczna nowina zbrodnia kainowa - bratobójstwo zakazany owoc - niedostępna przyjemność samarytańska przysługa- bezinteresowne wsparcie syn marnotrawny - nawrócony człowiek apokalipsa - zagłada sodoma i gomora - rozpusta, chaos

STWORZENIE ŚWIATA W BIBLII I GRECKIEJ MITOLOGII.

Mitologia.

  • na początku był Chaos
  • z Chaosu wyłonili się Uranom i Gaja (Niebo i Ziemia), pierwsi bogowie
  • dzieci Gai i Uranosa, czyli sturacy, tytani i cyklopi, zostali strąceni przez Uranosa do Tartaru
  • Kronos, jeden z tytanów, z pomocą matki odbiera władzę ojcu
  • syn Kronosa, Dzeus, odbiera strąca z tronu ojca
  • człowieka stworzył Prometeusz

"Biblia".

  • na początku była pustka i bezład
  • Bóg, istniejący zawsze, stworzył niebo i ziemię
  • później oddzielił dzień i noc, czyli światło i ciemność
  • następnie powstały morza, lądy i rośliny
  • Bóg stworzył słońce i księżyc
  • potem powstały zwierzęta
  • na końcu Bóg stworzył człowieka
  • później Bóg odpoczywał

Różnice w kosmogonii mitologicznej i biblijnej.

  • Biblii Bóg jest jeden, w mitologii wielu
  • w mitologii bogowie powstali, tak jak cały świat, w Biblii natomiast Bóg istnieje od zawsze
  • mitologiczni bogowie nie mogą wszystkiego, tak jak Bóg biblijny
  • Adam, stworzony przez Boga według Biblii, jest istotą doskonałą; człowiek, którego według mitologii stworzył Prometeusz, jest słaby i delikatny
  • mitologiczne początki świata opierają się na kolejnych pokoleniach bogów, w Biblii natomiast Bóg tworzy świat stopniowo, sam

Podobieństwa w kosmogonii mitologicznej i biblijnej.

  • stworzycielem świata jest Bóg bądź bogowie
  • świat jest w obu przypadkach prezentowany bardzo podobnie; jest podzielony na ziemię i niebo
  • punkt wyjścia jest podobny: w mitologii jest to chaos, w Biblii - pustka
  • człowiek powstał jako ostatni

Prawdy, które można dostrzec w biblijnym opisie stworzenia świata:

Powstanie świata opisane jest w Biblii bardzo szczegółowo i z tego opisu możemy wywnioskować wiele prawd, dotyczących świata i człowieka. Na przykład:

  • początkiem była pustka
  • Bóg jest wszechmogący, istnieje od zawsze
  • Bóg stworzył świat
  • człowiek powstał jako ostatni, ale w hierarchii istot ziemskich jest najwyżej - podlegają mu ziemia i świat przyrody
  • Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo

Literackie nawiązania do motywu powstania świata.

Literatura wszystkich epok często nawiązuje do biblijnej księgi Genezis. Dostrzec to można było zwłaszcza w epoce staropolskiej. Nawiązania jednak mogą być różne: pośrednie bądź bezpośrednie, jawne bądź ukryte. Często nawiązania do tego motywu pojawiają się już w tytułach dzieł, bądź też w czytelnych symbolach i aluzjach. Do utworów, nawiązujących do księgi Genezis zaliczamy:

  • Mark Twain Pamiętniki Adama i Ewy (świat opisany oczyma pierwszych ludzi)
  • Jan Twardowski Nie wiedzieli (w utworze pojawiają się pytania miłość między Adamem i Ewą)
  • Wacław Oszajca O stworzeniu człowieka
  • Rudnicki Ofiara Izaaka
  • Kazimiera Iłłakiewiczówna Kain i Abel
  • Antoni Słonimski
  • Wisława Szymborska Wieża Babel
  • Anna Kamieńska Drugie szczęście Hioba

Wiele utworów bezpośrednio nie nawiązuje do Biblii, ale nawiązania do niej pojawiają się np. w warstwie symbolicznej.

OBRAZ POTOPU W BIBLII ORAZ EPOSIE SUMERYJSKIM GILGAMESZ.

Gilgamesz.

Gilgamesz to postać półlegendarna. Był on władcą sumeryjskiego miasta Uruk. Jest też tytułowy bohaterem babilońsko - asyryjskiego eposu, pochodzącego z pierwszej połowy drugiego tysiąclecia p.n.e. W eposie opisane są dzieje Gigamesza oraz Enkidu, jego przyjaciela. Na epos składa się dwanaście tablic, odnalezionych w Niniwie w roku 1853, w gruzach biblioteki króla Asurbanipala.

Obraz potopu w Gilgameszu.

Większość narodów zna klęskę potopu i wie, czym on może grozić. Narodem, który najbardziej cierpiał przez potopy i powodzie, byli Babilończycy, mieszkający między Tygrysem i Eufratem, dwiema gwałtownymi rzekami. Mieszkańcy tych terenów stworzyli więc własny mit o potopie, zawarty w eposie Gilgamesz. Bogowie chcieli zabić wszystkich ludzi, więc zesłali na nich potop. Bóg Ma ocalił jednak jednego człowieka, bowiem był on na tyle inteligentny, by pozwolił się pouczyć. Człowiek ten, zwany Utnapisztim (bądź Ziusudra) uratował się, ponieważ przeczekiwał potop razem z rodziną na wielkim statku. Potop trwał siedem dni. Podobnie jak Noe, Utnapisztim wypuszczał ptaki, aby zorientować się, czy wody opadły na tyle, że można wylądować bezpiecznie na ziemi.

Potop w Biblii.

Potop biblijny przedstawiony jest w innym wymiarze. Bóg jest sprawiedliwy nie może być obojętny wobec zła, które popełniają ludzie. Musi ich karać. Jednak jeden człowiek pozostał dobry, sprawiedliwy i pobożny. Był to Noe, który słuchał we wszystkim Boga i dzięki temu uratował ludzkość. Zbudował arkę i wprowadził na nią całą swą rodzinę oraz wszystkie gatunki zwierząt (po parze). Przetrwał w ten sposób czterdzieści dni potopu i uniknął śmierci.

REFLEKSJE DOTYCZĄCE LUDZKIEGO ŻYCIA ZAWARTE W BIBLIJNYCH KSIĘGACH HIOBA I KOHELETA

Obie księgi są jednymi z najpóźniej powstałych ksiąg Starego Testamentu. Księgi te łączy podobna tematyka: niezawinione cierpienie, szczęście człowieka, boską sprawiedliwością (dobrzy nagradzani, a źli karani w doczesnym życiu).

Hiob.

Hiob był człowiekiem niewinnym, pobożnym i sprawiedliwym. Mimo tego Bóg zesłał na niego, z nieznanego mu powodu, wiele nieszczęść. Nawet jego przyjaciele myślą, że Hiob jest ogromnym grzesznikiem i dlatego Bóg go karze. Hiob zdaje sobie sprawę z tego, że to nieprawda. Nie odwraca się jednak od Boga, w dalszym ciągu ufa w Jego wyroki i nie traci wiary w Nim pokładanej. Hiob wie, że Bóg ma nam nim władzę, a Jego wyroki są słuszne. W pewnym momencie Bóg ukazuje się Hiobowi, a ten mówi:

"Dotąd cię znałem ze słyszenia,

obecnie ujrzałem cię wzrokiem,

stąd odwołuję co powiedziałem,

kajam się w prochu i popiele."

Kohelet (kaznodzieja).

W księdze Koheleta przeczytać możemy, że wszystkie bogactwa świata doczesnego nie mogą dać szczęścia. Bogactwo czy rozkosz są nicością - człowiek przecież przemija, a to, co zdobył w ciągu życia, na świecie pozostaje. Kohelet jednak nie neguje życia, mówi: "Również to jest darem Bożym, że człowiek może jeść i pić i dogadzać sobie przy całym swym trudzie". Tak jak Hiob twierdzi, że "człowiek nie może dojść do sedna spraw pod słońcem". Z tej właśnie księgi pochodzi jeden z najpopularniejszych motywów w światowej literaturze: motyw vanitas, czyli marności. Możemy tu przeczytać:

"Marność nad marnościami

rzekł kaznodzieja,

marność nad marnościami,

wszystko marność,

Jaki pożytek ma człowiek

z całego trudu swego,

którym trudzi się pod słońcem?

Widziałem wszelkie dzieła

czynione pod słońcem,

A oto wszystko marność i gonienie za wiatrem".

(tł. Cz. Miłosz)

PROROCTWA BIBLIJNE NA PODSTAWIE KSIĘGI IZAJASZA - TYPOWE TREŚCI, NAWIĄZANIA W LITERATURZE POLSKIEJ.

Prorok.

Prorok to człowiek mówiący w imieniu Boga. Potrafi przepowiadać przyszłe wydarzenia i opowiada ludziom i grzechach.

Treść.

Izajasz przepowiada przyjście Zbawiciela. Przypomina Izraelowi, jakie obowiązki na nim spoczywają (podjęte podczas przymierza), mówi, jak Bóg karze grzechy i wspomina o Sądzie Bożym, na którym stawią się wszyscy ludzie. Izajasz przypomina również, że Bóg jest jeden, święty i nieśmiertelny. Inni bogowie nie istnieją. Ten właśnie jedyny Bóg wyzwoli naród od niewoli. Naród jednak powinien zmienić swoje postępowanie.

Nawiązania w literaturze polskiej.

  • Piotr Skarga

PRZYPOWIEŚĆ - TERMIN I TREŚĆ POSZCZEGÓLNYCH PRZYPOWIEŚCI.

Przypowieść.

Przypowieść jest alegoryczną opowieścią, która przekazuje pewne nauki religijne, moralne i ogólne. Bohaterowie oraz fabuła są tylko pretekstem dla przedstawienia istoty opowieści. Na przypowieść składają się dwie płaszczyzny: dosłowna, czyli wydarzenie prawdopodobne, oraz ukryta, wyłaniająca się spod tego wydarzenia. Druga warstwa ulega interpretacji w ludzkim umyśle. Inna nazwa przypowieści to parabola.

Treść poszczególnych przypowieści.

  • przypowieść o siewcy
    • treść: siewca siał ziarno, które upadało na różnym gruncie. Niektóre z nich upadły na drogę, tam zostały rozdziobane przez ptaki. Inne ziarna padły na skałę, na której było mało ziemi. Ziarna te wzeszły, ale słońce szybko je wypaliło. Trzecia część upadła między chwasty, które bujnie wyrosły i zadusiły ziarna. Ostatnia część ziaren spadła na glebę, która była żyzna. To ziarno dało plon obfity, dziesięciokrotny i stokrotny.
    • znaczenie: przypowieść tę możemy odczytać dwojako:
      • dosłownie: jeśli chcemy, by nasza praca miała widoczne efekty, musimy wykonywać ją dokładnie i w sposób rozsądny
      • na sposób religijny: serca ludzkie są różnym gruntem, na którym siane jest Słowo Boże
  • przypowieść o miłosiernym Samarytaninie
    • treść: pewnego razu człowiek szedł z Jerozolimy do Jerycha. Po drodze napadli go zbójcy, obrabowali go i poranili, a następnie pozostawili samego na drodze. Przechodził tamtędy kapłan i nie zatrzymał się. Przechodził również Lewita - i też spojrzał obojętnie. Dopiero Samarytanin tamtędy wędrujący opatrzył jego rany i dał pod opiekę gospodarzowi. Zapłacił za to wszystko.
    • znaczenie: przypowieść ta jest łatwa do odczytania. Żaden człowiek nie powinien być obojętny w obliczu cudzego nieszczęścia. Ponadto nie powinniśmy sądzić całego społeczeństwa po jednym człowieku (Samarytanie byli wówczas ludźmi negatywnie osądzanymi).

APOKALIPSA ŚWIĘTEGO JANA - TREŚĆ, MOTYWY, PRZESŁANIE, NAWIĄZANIA W LITERATURZE PŹNIEJSZYCH EPOK.

Treść.

Apokalipsa św. Jana zawiera treść objawienia, jakie Bóg zesłał na Jana na wyspie Patmos. Na treść Apokalipsy św. Jana składają się:

    • wstęp
      • wizja Mesjasza - Syna Człowieczego
      • listy skierowane do siedmiu Kościołów w Azji Małej
      • wizja Bożego tronu
      • otwarcie siedmiu pieczęci
    • proroctwa o Izraelu
      • siedem trąb
      • niewiasta i smok
      • dwie bestie
    • proroctwa o reszcie świata
      • godzina Sądu Ostatecznego
      • siedem plag
      • kara, która spadnie na Rzym
    • zakończenie
      • zwyciężenie bestii
      • radość męczenników
      • Nowe Jeruzalem

Motywy.

baranek opieczętowany zwój czterej jeźdźcy bestia smok nowa ziemia i nowe niebo Alfa i Omega

Nawiązania w literaturze późniejszych epok.

Z.KrasińskiNie-boska komedia

ODNIESIENIA BIBLIJNE W LITERATURZE POSZCZEGÓLNYCH EPOK.

Rodzaje odniesień biblijnych.

  • kontynuacja, rozwinięcie bądź polemika z myślą moralno - religijną oraz filozoficzną
  • wzorce osobowe
  • wątki fabularne
  • symbole, metafory, frazeologizmy
  • sposób rytmicznego ukształtowania tekstu
  • gatunkowa stylizacja

Średniowiecze.

W średniowieczu (jego później fazie, czyli XIV-XV wieku) najbardziej popularnym motywem twórczości literackiej było życie Jezusa i Maryi. Średniowieczni autorzy korzystali nie tylko z Biblii, ale również z apokryfów, czyli pism nawiązujących treściowo, gatunkowo i stylistycznie do Biblii, jednak pozostających poza kanonem Pisma Świętego. Utwory inspirowane Biblią to:

  • żywoty świętych
  • moralitety
  • kazania
  • historie biblijno-apokryficzne

Przykłady.

  • Bogurodzica - uznawana jest za najstarszą polską pieśń religijną. Pochodzi z wieku XIII, najprawdopodobniej z drugiej połowy. Jej autor pozostał anonimowy. Bogurodzica przez długi czas traktowała była jako hymn narodowy. Nawiązuje do motywu deesis, czyli jest prośbą skierowaną do Chrystusa za pośrednictwem Matki Boskiej i Jana Chrzciciela.
  • Posłuchajcie bracia miła (Lament świętokrzyski, Żale Matki Bożej pod krzyżem) - jest to fragment zaginionego misterium pasyjnego. Matka Boża, stojąca pod krzyżem, zwraca się do Syna, który ją opuszcza, do anioła, który zwiastował radość, a przyniósł cierpienie oraz do innych matek, aby unikały tego co dosięgło ją.
  • Legenda o świętym Aleksym - jest to utwór hagiograficzny. Legenda wywodzi się z Syrii, gdzie powstała już w V-VI wieku. Opowiada historię św. Aleksego, rezygnującego z wszelkich dóbr świata ziemskiego na rzecz całkowitej ascezy.
  • Pieśń o Rolandzie - należy do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach. Pochodzi z XII-XIV wieku. Rolad zwycięża słabość ciała, by świadomie, w chrześcijański sposób przeżyć swoją śmierć. Aniołowie zabierają bohatera do raju.
  • Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią - jest to utwór wierszowany z XV wieku, zawierający rozważania na temat życia po śmierci. Śmierć ukazana jest jako postać, która ma władzę nad wszystkimi ludźmi.
  • Boska komedia Dantego Alighieri - utwór pochodzi z XIV wieku. Jest to opowieść o człowieku, który zwiedza piekło, czyściec i niebo - przechodzi drogę od grzechu do oczyszczenia.

Renesans.

  • Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem… - spór między królem Salomonem, postacią biblijną a Marchołtem.
  • Psałterz Dawidów J. Kochanowskiego - parafraza biblijnego psałterza
  • Kazania sejmowe P. Skargi - opis sześciu "chorób" Rzeczypospolitej, zawierający liczne odwołania do Biblii
  • O wojnie naszej… M. Sępa Szarzyskiego - sonet dotyka problemu relacji bosko - ludzkich, trwania i wieczności. Odwołuje się do Księgi Hioba
  • parafrazy psalmów M. Sępa Szarzyńskiego

Barok.

  • Psalmodia polska W. Kochowskiego
  • Jerozolima wyzwolona T. Tasso - łączy dwa światy: ziemski i nadprzyrodzony, interpretowany w duchu chrześcijańskim
  • Marność, Krótkość żywota, Cnota grunt wszystkiemu D. Naborowskiego - nawiązanie do motywu vanitas - marności, zawartego w Starym Testamencie

Oświecenie.

  • Pieśń o narodzeniu Pańskim F. Karpińskiego - temat zaczerpnięty z Biblii - główny wątek to narodziny Bożego Syna
  • Boże coś Polskę A. Felińskiego - hymn
  • Katechizm o tajemnicach rządu polskiego F. S. Jegierskiego

Romantyzm.

  • Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego A. Mickiewicza
  • Faust J. W. Goethego
  • do Matki Polki A. Mickiewicza
  • Skład zasad A. Mickiewicza
  • Hymn J. Słowackiego
  • Kordian J. Słowackiego
  • Nie-boska komedia Z. Krasińskiego
  • Dziady A. Mickiewicza
    • część II - piekło, niebo i czyściec; grzechy ludzkie
    • część IV - nauka moralna: "Kto za życia choć raz był w niebie,
    • Ten po śmierci nie trafi od razu"
    • część III
      • bajka Goreckiego (forma biblijnej przypowieści)
      • wywóz dzieci na Sybir (rzeź niewiniątek)
      • porównanie ciała więźnia do ciała Chrystusa
      • Wielka Improwizacja (Konrad walczy z Bogiem)
      • widzenie księdza Piotra (diabły, symbolika liczbowa, mesjanizm)
      • Prolog (aniołowie i diabły)

Pozytywizm.

  • Rota M. Konopnicka
  • Historyczna nowa szkoła A. Asnyk

Młoda Polska.

  • Lord Jim J. Conrad (symbolika biblijna)
  • O miłości wroga J. Kasprowicz (motyw cierpienia)
  • Dies irae J. Kasprowicz (nawiązanie do Apokalipsy, wizja Chrystusa)
  • Chłopi W. S. Reymont (Jagna porównana do biblijnej grzesznicy)

Dwudziestolecie międzywojenne.

  • Proces F. Kafka (opowieść o charakterze paraboli)

BIBLIA JAKO FUNDAMENT KULTURY EUROPEJSKIEJ. BIBLIA JAKO NAUKOWY AUTORYTET

Nie sposób zaprzeczyć, że Pismo Święte stanowi fundament nowożytnej europejskiej kultury. Tradycja biblijna łączy nasz świat. Narody, których terytorium stało się polem oddziaływania chrześcijaństwa, musiały odnaleźć w treściach biblijnych jakąś prawdę. Dzieje kultury i literatury europejskiej są w bardzo dużym stopniu zależne od tradycji biblijnej.

Duża część ludzi traktuje Biblię jako naukowy autorytet, pozostali jednak widzą w niej tylko dzieło literackie. Większość ludzi zdaje się zapominać, w jakich warunkach Biblia powstawała i stąd biorą się liczne nieporozumienia, związane z jej treścią.

Nauki, które tak bardzo rozwinęły się od momentu powstania Biblii, nie przeciwstawiają się jej w żadnym miejscu. Jedyne, co kwestionują naukowcy, to powstanie świata - choć z pewnością w Biblii ma ono wymiar symboliczny.

Konflikty między biblijnymi treściami a nauką biorą się stąd, że ludzie czytają Biblię jako tekst naukowo-historyczny zapominając, że jest ona w głównej mierze tekstem religijnym.

WPŁYWY ANTYKU I BIBLII W RÓŻNYCH DZIEDZINACH ŻYCIA.

Kultura europejska ma dwa główne źródła: tradycję judeochrześcijańską (opartą w głównej mierze na Biblii) oraz tradycję grecko-rzymską. Korzenie światopoglądu europejskiego tkwią więc głęboko w Biblii

Pismo Święte wpłynęło na europejską kulturę na wiele sposobów. Po pierwsze: sfera moralno-religijna, ukształtowana przede wszystkim przez Dekalog. Przykazania, niezależnie od wyznawanej wiary, stanowią podstawę kontaktów międzyludzkich. Po drugie: sfera kulturowa. Wzorce osobowe, postawy, fabuły, wątki, motywy, Symbolika i metaforyka, frazeologia i stylistyka są nieustającą inspiracją dla wszystkich artystów: pisarzy, poetów, malarzy, rzeźbiarzy…

Również antyczna kultura grecka i rzymska wpłynęły na współczesną kulturę europejską. Najlepiej uwidacznia się do w zakresie filozofii, myśli politycznej i prawa, ale wpływy starożytnych Greków i Rzymian dostrzec można również w literaturze i sferach z nią związanych.

Terminologia grecka i rzymska są wciąż obecne w naszym języku, prawo opiera się na prawie rzymskim.

Kultura antyczna wywarła wpływ na wszystkie dziedziny wiedzy. Herodot i Tukidydes, ojcowie historii, wciąż są bardzo chętnie czytani, tezy, zawarte na przykład w Elementach Euklidesa czy w dziełach Pitagorasa, są do dziś podstawą matematyki, tomizm czy materializm miały ogromny wpływ na fizykę… długo jeszcze można by tak wymieniać. Filozofia, dramat, poezja nie rozwinęłyby się tak, gdyby nie antyczni twórcy. Filozofowie: Platon, Sokrates, Arystoteles - ich oglądy wciąż żyją w umysłach ludzkich, a echa ich filozofii możemy odnaleźć w myśleniu chrześcijańskim. W starożytności żył również Hipokrates, pierwszy lekarz, którego imię wspominane jest bardzo często w przysięgach, składanych przez współczesnych lekarzy. Wówczas Arystoteles stworzył podstawy retoryki, poetyki, fizyki, przyrody… Eudoksos obliczył wszystkie wymiary Ziemi, Arychtas interesował się mechaniką.

Watki zapoczątkowane przez literaturę antyczną są do dziś powtarzane, interpretowane i przekształcane. Również klasyczne formy architektoniczne i plastyczne do dziś zachwycają.