Starożytność

1. Tradycja hebrajska - Biblia

- podstawa kultury europejskiej pod względem religijnym, moralnym oraz artystycznym

- zbiór archetypów, postaw, anegdot, motywów, wątków,

- nazwa pochodzi od słowa "biblion" (l. poj. - "biblia"), co po grecku najpierw znaczyło "zwój papirusu", a później - "księgę". Inna nazwa to Pismo Święte.

- dla wiernych jest to zbiór dogmatów wiary, świętych prawd i niepodważalnych aksjomatów moralnych.

Biblia dzieli się na:

  • Stary Testament - najstarsza część zawierająca zapisane przekazy ustne, które pochodzą nawet z XVIII w. p. n. e., jednak spisane zostały między wiekiem XIII p.n. e., a I w. n. e. w trzech językach: greckim (koine), hebrajskim i aramejskim (język, którym posługiwał się Jezus). Stary Testament zawiera pisma judaistyczne, jest to zbiór 46. ksiąg. Księgi te są wspólne zarówno dla chrześcijaństwa, jak i judaizmu i uczestniczą w obrzędach obu wyznań.
  • Nowy Testament - zawiera 27 ksiąg, które stanowią zbiór pism chrześcijańskich. W jego skład wchodzą: cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, Listy do Koryntian, do Efezjan, do Filipan, do Kolosan, do Tesaloniczan, do Tymoteusza, do Tytusa, do Filemona, do Hebrajczyków, List Jakuba, Piotra, Jana Judyty oraz Apokalipsa św. Jana.

Księgi zarówno Nowego, jak i Starego Testamentu, możemy podzielić na te, o tematyce:

- historycznej: np.:

  • w Starym Testamencie: Pięcioksiąg Mojżesza, tzw. Tora (zwłaszcza księgi: Rodzaju, Wyjścia, Liczb, Kapłańska, Powtórzonego Prawa);
  • w Nowym Testamencie natomiast są to: cztery Ewangelie (św. Łukasza, św. Mateusza, św. Marka i św. Jana, ewangelia oznacza "dobrą nowinę"), a także Dzieje Apostolskie.

- dydaktycznej, tzw. mądrościowe, to m.in.

  • w Starym Testamencie: księga Hioba, Psalmów, Mądrości, Koheleta itd.
  • w Nowym Testamencie: to głównie Listy: św. Pawła, św. Jana, św. Piotra, czy św. Judy);

- prorocze - na te księgi składają się: :

  • w Starym Testamencie: Księga Izajasza, Ezechiela, Daniela, Jeremiasza
  • w Nowym Testamencie - Apokalipsa św. Jana.

Słowo "testament" pochodzi od "testamentum", co oznacza przymierze.

Przekłady:

  • Septuaginta - to pierwszy przekład z hebrajskiego na grecki. Nazwa pochodzi od 70 uczonych, którzy tego dokonali w III w p.n.e, ponieważ oznacza dosłownie przekład siedemdziesięciu.
  • Wulgata - najważniejszy przekład, ponieważ dokonany została przez św. Hieronima, który przetłumaczył go z greki na łacinę, a przez co umożliwił czytanie Pisma Świętego całej kulturze rzymskiej. Po reformacji zaczęto tłumaczyć Wulgatę także na języki narodowe.
  • Dla Słowian, na język staro-cerkiewno-słowiański, przekładu dokonali Cyryl i Metody w IX wieku.
  • Biblia Tysiąclecia - oficjalne tłumaczenie liturgiczne Kościoła katolickiego w Polsce, dokonana w czasach PRL, posiada 5 wydań.
  • Powstawały również liczne przekłady w okresie reformacyjnym, np. Biblia Brzeska - protestancki przekład praz Biblia Nieświeska, jako przekład ariański.

Popularnym gatunkiem biblijnym jest przypowieść (parabola). Jest to specyficzny gatunek literacki, który ma niejako dwie warstwy. Z jednej strony fabularna, jednak mocno o krojona, a z drugiej - dydaktyczna. Cechy charakterystyczne przypowieści to: uproszczona fabuła, prosty rys postaci, co służy uwypukleniu ogólnej prawdy moralnej, jaką parabola niesie.

  1. Tradycja pogańska - Rzym i Grecja .

.

a. Epika

Epopeja (epos) - jest to rozbudowany utwór epicki, którego akcja fikcyjna, która jest na pierwszym planie, rozgrywa się na tle ważnych wydarzeń narodowych. Cechą charakterystyczną jest, obok paralelizmu akcji (czyli współistnienia warstwy historycznej i fikcyjnej), wszechwiedzący narrator, szczegółowość opisu, podniosły i uroczysty styl, którym wysławiane są wspaniałe losy dzielnych bohaterów. Epos rozpoczyna się inwokacją, czyli bezpośrednim zwrotem do bóstwa z prośbą o natchnienie i opiekę.

porównania homeryckie - są bardzo rozbudowane porównania, przypisywane do danej postaci na stałe.

  • Homer, "Iliada"

Homer - najwybitniejszy epik antyku, przyjęto, że jest twórcą dwóch największych starożytnych epopei: "Iliady" i "Odysei", jednak pewności co do tego nie ma. Żył na przełomie IX i VIII w. p. n. e. Wiemy o nim niewiele, Homer - oznacza ślepiec, więc legenda głosi, że Homer był niewidomy.

Iliada - powstała na podstawie mitu o jabłku niezgody, które przyniosła bogini Eris. Jabłko było przeznaczone dla najpiękniejszej, więc boginie Atena, Afrodyta i Hera pokłóciły się o nie. Spór miał rozsądzić Parys, któremu każda złożyła obietnicę. Parys wybrał Afrodytę, boginię miłości, która obiecała mu najpiękniejszą kobietę na świecie, Helenę. Jednak ona była poślubiona już Menelaosowi, królowi Sparty. Parys jednak postanowił wykraść Helenę w imię miłości. Menelaos, wraz z bratem, walecznym Agamemnonem, ruszyli na Troję, by ją odbić. Bitwa trwała 10 lat, a "Iliada" opowiada o ostatnim roku tzw. wojny trojańskiej.

W utworze znajdują się dwie płaszczyzny opisujące wydarzenia - jedna, historyczna, pokazująca walkę Greków z Trojanami, a druga towarzysko-miłosna, pokazująca miłostki, słabości, chciwość, zazdrość i kłótnie bohaterów, zarówno pochodzenia ziemskiego, jak i niebieskiego. Akacja zaczyna się wycofaniem z bitwy Achillesa, wskutek kłótni z Agamemnonem, co spowodowało dominację Trojan. Bitwa toczy się ze zmiennym szczęściem, ważnym czynnikiem jest tu wtrącanie się bogów, którzy pomagają swoim ulubieńcom i podsycają walkę. Epopeja kończy się w momencie, gdy Grecy pokonują Trojan, za pomocą pułapki - słynnego konia trojańskiego, którego jako rzekomy symbol poddania się, podarowują Trojanom. Oczywiście, jest to podstęp, więc kiedy przeciwnicy w nocy spali, z konia wyszli wojownicy greccy i wymordowali śpiących Trojan.

  • Homer, "Odyseja"

Odyseja natomiast stanowi niejako dalszą część Iliady, gdyż opowiada o losach powracającego z wojny trojańskiej do domu króla Itaki, Odyseusza. Niestety bogowie, którym się naraził, utrudniają mu te podróż, dlatego zanim dotrze do Itaki minie 10 lat. W międzyczasie spotka go wiele przygód, starci wszystkich towarzyszy i wiele razy ledwie ujdzie z życiem. Jednak dzięki opiece Ateny, dotrze w końcu do wiernej żony Penelopy, która przez 20 lat opierała się zalotnikom, wierząc, że jej mąż powróci.

Odyseja powstała prawdopodobnie w pierwszej połowie VIII wieku p. n. e. i również należy do gatunku epopei.

  • Wergiliusz, Eneida
  • Owidiusz, Metamorfozy

b. Liryka

  • Horacy, Ody
  • Teokryt, Sielanki

c. Dramat

W dramatycznym teatrze antyku obowiązywała zasada trójdzielności kompozycji. A zatem tragedie składały się zawsze:

- z prologu, który wprowadzał w akcje sztuki, zapoznawał z bohaterami i tematem. Na końcu prologu znajdował epizod rozpoczynający akcję, było to tzw. zawiązanie węzła dramatycznego.

-z rozwinięcia akcji - czyli epejsodiony (od tego słowa pochodzi słowo: epizod), które były podzielone wejściami chóru i jego komentarzami. Punktem kulminacyjnym była perypetia, czyli pomieszanie akcji, na jej końcu zawsze znajdowała się katastrofa, w której ktoś ginął, zazwyczaj główny bohater.

-epilog, czyli zakończenie. W tej części znajdowało się dopowiedzenie lub wyjaśnienie dramatu.

Komponenty dramatu antycznego:

- prolog, podczas którego wygłaszano zapowiedź tragedii.

- parados, czyli chór wchodził na scenę

-epejsodion I - pierwsza część akacji

-stasimon I - śpiew chóru komentujący wydarzenia i zachowanie bohaterów

- epejsodion II - dalsza część akcji

-stasimon II - kolejny komentarz do wydarzeń, wykonany przez chór

- eksodus - chór schodzi ze sceny

Każdy dramat pisany był z zgodnie z zasadą trzech jedności. Dotyczyła ona

-czasu - akcja toczyła się zawsze w obrębie jednej doby

-miejsca - wszystko odbywało się w jednym miejscu

-akcji - wydarzenia dotyczyły wyłącznie jednego wątku.

Początkowo na scenie występował tylko jeden aktor, później greccy pisarze wprowadzili drugie, a potem trzeciego. Sceny tzw. zbiorowe odbywały się poza kulisami, a o ich przebiegu informował posłaniec. Podobnie było ze scenami drastycznymi - śmierci, cierpienia. Nie było scen nieprzyjemnych, ponieważ teatr miał dokonywać w odbiorcy katharsis - czyli oczyszczenia

  • Sofokles, "Król Edyp"

Tragedia opowiada losy Edypa i jego przeklętego przez bogów rodu Labdakidów. Jest to historia rodu, przeklętego przez bogów. Laosowi i Jokaście, władcom Teb, urodził się syn. Jednak ponieważ klątwa mówiła, że zabije on własnego ojca i poślubi matkę, rodzice postanowili go zgładzić. Poproszono pasterza, by wyniósł go w góry i tam zabił. On jednak ulitował się nad dzieckiem i przekłuwając mu kostki, jedynie porzucił na pastwę losu. Edypa znaleziono i oddano bezdzietnym władcom Koryntu. Gdy Edyp dorósł, dowiedział się o klątwie, jednak nie wiedząc o swoim prawdziwym pochodzeniu, postanowił dla bezpieczeństwa "rodziców" opuścić ich. Wędrując po świecie napotkał bogatego pana, który nakazał usunąć mu się z drogi. Edyp wdał się w bójkę i zabijając nieznajomego, dopełnił klątwy, gdyż to był jego ojciec, Laos.

W tym samym czasie w Tebach panoszył się potwór z głową kobiety o nazwie Sfinks, który pożerał ludzi, którzy nie odgarnęli jego zagadki. Rządzący pod nieobecność Laosa brat Jokasty, Kreon, obiecał jej rękę i królestwo, w zamian za powstrzymanie Sfinksa. Zagadkę odgadł Edyp i w ten sposób spełniła się druga część przepowiedni.

Jednak w państwie nie działo się dobrze, aby odgadnąć przyczynę, Edyp wezwał wieszcza, Terezjasza. Ten zapowiedział, że dopóki Laos nie zostanie pomszczony, państwo będzie nękane zarazami i nieurodzajem. Edyp zapowiedział surową karę dla mordercy. Jednak w toku rozwoju spraw coraz bardziej przeczuwał, co się dzieje. I kiedy umarł jego przyszywany ojciec - dowiedział się prawdy, iż jest podrzutkiem. Wtedy domyślająca się już wszystkiego Jokasta, w szale popełniła samobójstwo. Edyp gdy zrozumiał co się wydarzyło, wykłuł sobie oczy oraz skazał się na wygnanie.

  • Sofokles, "Antygona"

Antygona stanowi kontynuacje historii o rodzie Labdakidów. Można niemal traktować ją jak drugą część "Króla Edypa", ponieważ akcja toczy się już po wygnaniu Edyta z Teb. Władzę na nowo objął Kreon. Po małżeństwie Edypa z matką Jokastą, zostało czworo dzieci: dwóch synów: Polinejkes i Eteokles, oraz dwie córki: Ismena i tytułowa Antygona. Obaj synowie zginęli w bratobójczej walce, przy czym Polinejkes został uznany za zdrajcę. Zgodnie z prawem Teb, nie pozwolono pogrzebać jego ciała, które miało być wystawione sępom na pożarcie. Jednak Antygona ulitowała się nad duszą brata (wierzono, że do spokoju ducha, potrzebny jest pochówek) i sprzeciwiła się zarządzeniom władcy. Kreon zmuszony jest ukarać Antygonę, postanawia ją zamurować żywcem. Sprawę komplikuje fakt, że syn władcy, Hajmon i Antygona się kochają. Hajmon postanawia uwolnić ukochaną, jednak, gdy dowiaduję się o jej śmierci, odbiera sobie życie. Również matka Hajmona, dowiedziawszy się co się dzieje, popełnia samobójstwo. Zrozpaczony Kreon z poczuciem winy opuszcza miasto.

"Antygona" porusza uniwersalny problem wyższości prawa ludzkiego, wedle którego postępował się Kreon, nad boskim, którego przestrzegała Antygona.

Porównanie kosmologii biblijnej i mitologicznej.

Istnieją wyraźne podobieństwa w wierzeniach o powstaniu świata, znajdujących się w Biblii i mitologii antycznej. Wierni wierzyli, że nad światem czuwa bóg (lub Bóg), w przypadku tradycji pogańskiej jest to jednak wiara w boga największego ze wszystkich, czyli Zeusa. Podobna jest także hierarchia niebiańska. W przekazie biblijnym jest Bóg, a obok niego zasiadają całe zastępy Aniołów i Świętych. Także w mitologii Zeus nie sam zamieszkuje Olimp, ponieważ wokół niego znajdują się bogowie, boginie, bohaterowie i inni. Siedziba boska jest również pewnym podobieństwem. W obu religiach bowiem wierzono, że bóstwo zasiada na tronie, gdzieś wysoko, więc z góry obserwuje świat. Tu jednak pojawia się różnica, ponieważ antyczni Grecy, a potem Rzymianie, lokalizowali miejsce pobytu swoich bogów bardzo konkretnie (np. Olimp), podczas, gdy wiara katolicka utrzymuje, że Bóg jest wszędzie, ale wedle podań jego siedziba jest w niebiosach, w bliżej nieokreślonym miejscu.

Poza miejscami wspólnymi w obu wizjach świata są także spore różnice, które wynikają z innych podstaw teologicznych. Według Pisma Świętego świat został stworzony przez jednego najwyższego Boga, który dokonał działa stworzenia w ciągu 6 dni, a siódmego dnia odpoczywał. Stworzenie przebiegało etapami, ponieważ podczas pierwszego dnia powstała światłość oraz Ziemia i sklepienie niebieskie. Na ziemi rozdzielone zostały wody suchymi lądami, a następnie te lądy zostały zamieszkałe przez roślinność i stworzenia boskie. Natomiast świat mityczny wyłonił się z Chaosu, w nim powstała para pierwszych bogów Uranos i Gaja, czyli Niebo i Ziemia. Uranos jednak został strącony do Tartaru przez swojego syna, Kronosa. Kronosowi przepowiednia zapowiedziała, że również zostanie zgładzony przez swojego syna, więc kiedy urodził się Zeus, Rea, matka Zeusa, oddała go pod opiekę zwierzętom, aby uniknął zemsty ojca. Gdy Zeus dorósł, obalił z tronu uzurpatora i osiadł jako prawowity władca świata na tronie Olimpu. Wydobył także całe swoje rodzeństwo połykane przez Kronosa i oddał im poszczególne miejsca świata: Posejdon - otrzymał władzę nad wodami świata, Hades - nad podziemiem, Hestia patronowała rodzinom i ogniskom domowym, a Demeter była boginią urodzaju.

Geneza człowieka.

Na samym końcu Bóg stworzył człowieka. Jako istota najdoskonalsza, stworzona na boże podobieństwo, miał zawładnąć wszystkimi stworzeniami na ziemi. Geneza powstania człowieka w mitologii wiąże się z Prometeuszem, który ulepił go z gliny zmieszanej z krwią i łzami.

Średniowiecze

1. Nazwa epoki - pochodzi z łaciny: media aetas, medium aevum i oznacza "wiek średni". Została ona nadana w 1469 roku przez papieża Giovanniego de Bussisjako.

  • Pojęcie to pojawiło się w XVI-XVII w. jako określenie epoki, która oddzielała czasy pomiędzy starożytnością a renesansem, a więc znaczy ono wiek pośredni.
  • Epokę tę uznano za okres upadku kultury antycznej, a więc nazwa ta dotyczy także oceny średniowiecza jako czasów upadku kultury wysokiej - czas kultury średniej. Taki pogląd panował aż do XIX wieku.

2. Periodyzacja epoki - średniowiecze trwało w Europie od V do XV w. Jego ramy czasowe wyznaczają wydarzenia:

  • W Europie:
  • Początek: powstanie średniowiecza wyznacza upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego: 476 roku.
  • Koniec: wynalezienie druku przez Johanesa Gutenberga w 1450 roku
  • Odkrycie Ameryki w 1492 roku przez Krzysztofa Kolumba
  • W Polsce:
  • Początek: przyjęcie chrztu przez Mieszka I w 966r.
  • Koniec: w Polsce ukazuje się pierwszy druk - rok 1474

3. Ogólne założenia epoki - najwyższą wartością średniowieczu był Bóg oraz sprawy wiary, zatem główną ideologią - teocentryzm, który nakazywał wszystkie sprawy doczesne podporządkować Stwórcy. W duchu tych przekonań i obowiązywały wzorce osobowe:

  • Asceta-święty - przykładem ascety w literaturze jest Św. Aleksy ("Legenda o Św. Aleksym"), który swoją egzystencję całkowicie podporządkował Bogu, pozbawiając się majętnego życia na łonie rodziny, zdecydował się na samotnię i ubóstwo. Sensem jego bytu stało się kontemplowanie spraw wiary i poskromienie zachcianek, a najważniejszą cechą została pokora.
  • Ideał rycerza - jako wzór wszelkich cnót jest głęboko wierzący w Boga, honorowy, lojalny i pełen poświęceń wobec swojego króla, który był uważany za namiestnika boskiego. Gotowy oddać życie za kraj lub wiarę chrześcijańską. W literaturze najpopularniejszym przedstawicielem był Roland ("Pieśń o Rolandzie").
  • Ideał dobrego władcy - to władca mądry, sprawiedliwy dla poddanych - szczodry i hojny za zasługi, ale jednocześnie surowy za przewinienia. Traktowany jako ziemski zastępca Boga, który z Jego rąk otrzymał władzę poprzez sny ma kontakty z Bogiem. Jest ideałem chrześcijanina - pokornego sługi bożego, ale także rycerza - walecznego i honorowego. Przykładem literackim takiej postawy może być król Karol Wielki ("Pieśń o Rolandzie").

4. Filozofia - do głównych nurtów filozoficznych średniowiecza należą:

  • Augustynizm - twórca tej koncepcji był św. Augustyn (354-430), biskup Hippony. Najważniejsze jego dzieło to "Wyznania". Założeniem filozofii Augustyna była hierarchia bytów, na której człowiek znajdował się między zwierzętami a aniołami, czyli pomiędzy bytami wyższymi a niższymi. To umiejscowienie sprawia, iż jesteśmy rozdarci między cielesnością a duchowością, czyli pomiędzy dobrem i złem. Refleksja, do której człowiek jest zdolny, ma dopomóc w poznaniu swej duszy i istoty Boga, a wartość człowieka określają jego przymioty wewnętrzne.
  • Tomizm - filozofia oparta na podglądach św. Tomasza z Akwinu (1225-1274), który przystosował filozofię Arystotelesa do realiów chrześcijańskich. Jego podstawą był racjonalizm i przekonanie, że wiedza ma swoje źródło w doświadczeniu. Św. Tomasz mówił, iż niektóre prawdy wiary co prawda przekraczają możliwości ludzkiego zrozumienia, ale istnienie Boga można wyjaśnić rozumowo, więc wyjawił on dowody na istnienie Boga. Najbardziej cenione cechy to umiejętność walki z pokusami oraz roztropność, dzięki której przestrzegamy praw i wypełniamy obowiązki, przypisane nam z racji określonej hierarchii na drabinie bytów.
  • Franciszkanizm - oparty na prostej i radosnej wierze program, głoszący miłosierdzie jako podstawowy przekaz ewangelicki, nawołujący do ubóstwa i braterstwa. Inspiratorem tej koncepcji był św. Franciszek z Asyżu (1225-1274), założyciel zakonu franciszkanów, który zrezygnował ze swego bogactwa, aby wieść życie wędrownego kaznodziei. Najważniejsze dzieło napisane w duchu franciszkańskim to Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu, zawierające zbiór legend opowiadających o życiu świętego Franciszka i jego towarzyszy.

5. Architektura - w okresie średniowiecza dominowały dwa nurty, jednak w obu dominowała tematyka religijna

  • Styl romański - kościoły i zakony budowane w XI-XII wieku z charakterystycznymi grubymi murami i małymi oknami, spełniały również funkcje obronne (otaczano je dodatkowo murami i fosami). Budowle w tym stylu to geometryczne bryły, o prostych, surowych kształtach, zaprojektowanych na planie krzyża. Ponurość architektoniczną równoważono bogatymi zdobieniami i płaskorzeźbami umieszczanymi na kolumnach lub bramach wejściowych (portalach). Do stylu romańskiego należą przede wszystkim francuskie kościoły w Tours, Piotiers, Tuluzie. W Polsce nurt ten reprezentują katedry w Gnieźnie, Krakowie i innych najstarszych miastach polski, a także klasztor w Tyńcu.
  • Styl gotycki - Powstał ok. 1140 we Francji i charakteryzował się strzelistością budowli, wysokimi, smukłymi ścianami, dużymi oknami, w których znajdowały się kolorowe witraże. Dla dodania większej lekkości i wysokości umieszczano bogate ornamenty na kolumnach, łukach i sklepieniach krzyżowo-żebrowych. Nurt ten objął architekturę świecką (kamienice, ratusze, mury, sukiennice, szkoły) oraz sakralną (przede wszystkim katedry). Najbardziej znane katedry w tym stylu to: katedra Notre-Dame w Paryżu, czy Palazzo Pisani w Wenecji. W Polsce mamy wybitne arcydzieła w Krakowie: ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim, jak i sam Kościół, Katedra na Wawelu, dziedziniec Collegium Maius i starówka w Krakowie, ale także w Toruniu, Gdańsku, Wrocławiu.

6. Malarstwo - przedstawiało najczęściej treści umowne (alegoryczne lub symboliczne), dotyczące wiary, portretowało postaci świętych bądź obrazowało wydarzenia zaczerpnięte z Biblii. Popularne były np. nierealistyczne, płaskie postaci świętych przedstawione z surowymi minami malowane jako miniatury na rękopisach (polskim przykładem mogą być miniatury na Kodeksie pułtuskim). Jako nieodłączny aspekt architektoniczny rozwijało się również malarstwo ścienne w tych samych nurtach, co ona:

  • Romańskim - najczęściej pokrywało sklepienia w bazylikach, charakterystyczna jest kolorystyka ograniczająca się do żółci, czerwieni, zieleni i błękitów.
  • Gotyckim - pierwszym twórcą był Giotto di Bondonem, który jest autorem fresków w kościele Marii Panny dell'Arena w Padwie oraz scen z życia św. Franciszka w Kościele w Asyżu. W nurcie gotyckim pojawiają się czasem także krajobrazy czy elementy makabryczne, jak sceny tortur. Najbardziej znane dzieła to "Sąd ostateczny" Hieronima Boscha, "Sąd ostateczny" Hansa Memling.

7. Rzeźba - miejsce rzeźby było ściśle powiązane z architekturą. Znajdowała się ona zazwyczaj na portalach, na głowicach kolumn, zdobiła filary. Spełniała funkcję ilustrowania wydarzeń biblijnych, prezentacji świętych, zawsze w zhierarchizowanej kolejności.

  • Romańskie zdobienia portalu kościoła św. Wincentego we Wrocławiu, a także Drzwi Gnieźnieńskie ilustrujące życie i śmierć św. Wojciecha. Cechowała je wyrazistość formy, tematyka dotyczyła głównie Starego Testamentu.
  • Gotyckie arcydzieło jednego z najwybitniejszych twórców średniowiecza - Wita Stwosza, czyli Ołtarz Mariacki w Krakowie. Inspiracje czerpane były zarówno ze Starego, jak i Nowego Testamentu.

8. Muzyka - w okresie średniowiecza istotną rolę odgrywała także muzyka. Utwory poetyckie, także religijne przeznaczone były do śpiewania. Uroczystościom sakralnym, a także świeckim towarzyszyła zawrze muzyka. Pieśni liryczne, miłosne, powieści epickie, ballady były stałym elementem repertuaru bardów i trubadurów, pieśniarzy ulicznych. Jako pierwszy śpiewany wiersz polski uznaje się "Bogurodzicę". Muzyka ta uzależniona była od formy liturgii chrześcijańskiej. Jako pierwszy powstał jednogłosowy chorał gregoriański, którego następstwem był polifoniczne organum. Jednogłosowe pieśni śpiewali także trubadurzy. Istotną rolę odgrywał rytm, a także melodia. Najważniejszym dziełem, które zawiera melodie na cały rok liturgiczny w Kościele Rzymskokatolickim jest Chorał Gregoriański. Za najwybitniejszych twórców średniowiecznej muzyki uznaje się św. Izydora z Sewilli, Alkuina, Gwido z Arezzo, natomiast na obszarze Polski tworzyli: Żołtarz Jezusów Ładysława z Gielniowa, Mikołaja z Radomia.

9. Główne cechy literatury średniowiecznej:

  • Anonimowość - większość utworów nie była podpisywana, miało to na celu ukrycie się autora za dziełem, a przez te wyeksponowanie jego wartości dydaktycznych, moralnych czy teologicznych.
  • Dydaktyzm - fabuła podporządkowana była roli wychowawczej, miała rozpowszechniać przede wszystkim wzorce moralne. Najczęściej jednak podejmowała tematy religijne (teocentryzm)
  • Dwujęzyczność - literatura pisana była tylko po łacinie, która była uniwersalna (tzn. znano ją we wszystkich krajach), ponieważ języki narodowe uważane były za niedoskonałe. Nie mogły zatem traktować o sprawach ważnych (np. teologicznych). U schyłku średniowiecza w miarę kształtowania się języków ojczystych, zaczęło rozwijać się piśmiennictwo rodzime.
  • Rękopiśmienność - przed wynalezieniem druku książki przepisywane były przez mnichów, którzy często zaznaczali na egzemplarzach swoje uwagi, dokonywali zmian itd. Dlatego średniowieczne utwory często występują w wielu wersjach.
  • Alegoryczność - pod motywami postaciami czy obrazami, ukryte były pewne domyślne treści; nie wszystko powiedziane zostało wprost.

10. Główne gatunki literatury średniowiecznej:

  • Kronika - dotyczą dziejów jakiegoś narodu, np. "Kronika Galla Anonima"
  • Chanson de gest - opiewają bohaterskie czyny wybitnych postaci, np. "Pieśń o Rolandzie"
  • Hagiografia - opowiadają żywoty świętych, np. "Legenda o świętym Aleksym"
  • Misterium - przedstawia żywoty świętych lub opowieści Biblijne
  • Moralitet - ukazywały walkę dobra ze złem za pomocą alegorii
  • Apokryf - niespotykane w Piśmie Świętym historie z życia Jezusa i świętej rodziny

11. Główne tematy literatury średniowiecza:

  • Religijno-filozoficzne
  • Świeckie
  • Historiozoficzne
  • Liturgiczne

12. Średniowieczna literatura polska:

  • "Bogurodzica"
  • "Lament świętokrzyski"
  • "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"
  • "Kazania świętokrzyskie"
  • "Legenda o świętym Aleksym"
  • "Żywot świętego Wojciecha"- XI wiek.
  • "Żywot świętego Stanisława"- XIII wiek.
  • "Bulla gnieźnieńska"- 1136r
  • "Satyra na leniwych chłopów"- XV wiek.
  • "Kronika polska" - Gall Anonim, XI/XII w.
  • "Kronika" - Wincenty Kadłubek
  • "Historia Polski" - Jan Długosz

13. Średniowieczna literatura powszechna:

  • "Pieśń o Rolandzie" - XI wieczny epos francuski.
  • "Dzieje Tristana i Izoldy" - celtycka legenda z XIII wieku.
  • Dante Alighieri "Boska Komedia" - arcydzieło literatury włoskiej
  • Francois Villon "Wielki Testament" - poemat francuski

14. Reminiscencje, czyli literatura średniowieczna jako źródło inspiracji:

  • "Bema pamięci żałobny rapsod" Cypriana Kamila Norwida - stylizacja na pogrzeb rycerza: orszak pogrzebowy odprowadza Bema niczym idealnego rycerza średniowiecznego
  • "Miniatura średniowieczna" Wisławy Szymborskiej - nieco prześmiewcze przedstawienie idealności rycerzy i księżniczek średniowiecznych.
  • "Przemyślny szlachcic Don Kichot z Manczy" Miguela de Cervantesa - to parodia popularnego w średniowieczu etosu rycerskiego.
  • "Opowieść małżonki św. Aleksego" Kazimiery Iłłakowiczówny - wiersz nawiązuje do legendy o św. Aleksym, jednak przedstawia ascezę w zupełnie innym świetle jako przejaw egoizmu, dlatego, że Aleksy porzucając ją, młodą małżonkę dla swych idei, zmarnował jej życie.

15. Charakterystyka wybranych utworów literackich.

  • "Pieśń o Rolandzie" jest to francuski epos rycerski, pochodzący z XI wieku, jej autorem jest być może Turoel. Początkowo był pisany wierszem i jako pieśń była śpiewana na rycerskich dworach przez trubadurów, czyli wędrownych grajków. "Pieśń o Rolandzie" jest reprezentantem gatunku zwanego chanson de geste, czyli pieśniach opiewających wielkie czyny znanych postaci. Roland jest bohaterem doskonałym, nieposiadającym wad, postępującym jedynie wedle rycerskiego kodeku, do którego należała: pokora wobec Boga, obrona ojczyzny oraz honorować.
  • "Kwiatki świętego Franciszka" to anonimowe dzieło, które należy do hagiografii, czyli utworów opisujących życie świętych. Zostało przełożone z łaciny na włoski w XIV wieku, a na polski w 1910 przez Staffa. Treścią utworu są opowieści o życiu św. Franciszka, relacjonowane przez jednego z jego uczniów. "Kwiatki" stoją w wyraźnej opozycji do "Legendy o św. Aleksym", która propaguje umartwianie się oraz cierpienia, natomiast filozofia św. Franciszka jest zgoła odmienna. Św. Franciszek opracował koncepcję wiary radosnej - Bóg to nie jest srogi, karzący i zagniewany Stwórca, który nakazuje jedynie umartwianie się. Franciszek zaproponował radość z wiary, pokazał, iż z wiary może płynąć szczęcie, a największą wartością jest miłość do bliźniego i przyrody.
  • "Kroniki Galla Anonima" jest to historiograficzna opowieść o dziejach Polski od czasów Bolesława Chrobrego do Bolesława Krzywoustego. Równocześnie jest to również panegiryk, czyli utwór pochwalny na cześć Krzywoustego, na dworze którego kronikarz przebywał. Przedstawia on polskich władców w wyidealizowany sposób, niemniej jest źródłem wiedzy historycznej. Z tego powodu Gall kładzie nacisk nie na daty, ale na wydarzenia, które służą jako pretekst do opisania dobrych cech królów.
  • "Posłuchajcie, bracia miła". Anonimowe arcydzieło polskiej poezji średniowiecznej związane jest z kultem maryjnym, który rozwinął się w epoce średniowiecza na zachodzie Europy. Utwór ten znany jest jako "Posłuchajcie, bracia miła" (od pierwszych słów utworu) albo jako "Lament Świętokrzyski" (od miejsca, w którym był przechowywany - benedyktyńskiego klasztoru Św. Krzyża na Łysej Górze). Inną spotykaną nazwą jest "Żale Matki Boskiej pod krzyżem".
  • "Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią" XV-wieczny dialog, przedstawiający wielkiego mędrca, który najbardziej marzył, aby ujrzeć na oczy śmierć. Modlił się o to do Boga, aż ten wysłuchał jego próśb i śmierć przyszła do filozofa. Spotykamy tu bardzo dokładny opis śmierci jako kobiety z kosą, niezwykle szkaradnej i cuchnącej.
  • "O zachowaniu się przy stole" - wiersz nieznanego autorstwa, jednak przydomek Słota, którym podpisano utwór pochodzi prawdopodobnie od nazwy miejscowości. Jest to najstarszy znanym utwór świecki w języku polskim. Opowiada o zasadach dobrego zachowania przy jedzeniu, ale opowieść jest prowadzona w sposób karykaturalny tak, aby czytelnik poznał jak nie powinno się zachowywać.
  • "Satyra na leniwych chłopów" - w wierszu opisana jest sytuacja, w której to pan ma powody do narzekania, ponieważ jego chłopi, zamiast odpracowywać pańszczyznę - szukają sposobu jakby się wymigać od pracy.
  • "Bogurodzica" - najstarszy polski utwór. Najdawniejszy odkryty zapis pochodzi z 1407 roku, jednak badania dowodzą, że "Bogurodzica" powstała najprawdopodobniej w XIII wieku. Pierwotnie tekst składał się tylko z dwóch strof, które później dowolnie rozbudowywano, w zależności od potrzeb liturgii. Dwie najstarsze strofy to błagalna modlitwa "wszystkich" ludzi do Matki Boskiej, która może wstawić się za nami u swojego Syna. Matka Boska jest tu pośrednikiem, ponieważ w drugiej strofie znajdujemy błaganie skierowane do samego Chrystusa, który ma zesłać na nas swoje łaski, abyśmy osiągnęli życie i szczęście wieczne.

"A na świecie zbożny pobyt / Po żywocie rajski przebyt"

W "Bogurodzicy" zawarty jest cały światopogląd średniowiecznego człowieka - teocentryzm, asceza. Odnajdujemy też wiele ze średniowiecznej symboliki.: cztery postaci - Jezus Chrystus, Matka Boska, Archanioł Gabriel oraz Bóg, tworzą wspólnie symboliczny kwadrat cnót: sprawiedliwości, umiarkowania, męstwa i roztropności. Kompozycja pieśni rozbija się na dwa człony, ponieważ była ona pisana z myślą o śpiewaniu, autor zamieścił pod każdą strofą refren:

"Kyrie eleison - Kyrie eleison"

Słowa te pochodzą z języka greckiego i oznaczają w liturgii katolickiej wezwanie pokutne "Panie, okaż litość, zmiłuj się". Jednak poza wrażeniem melodyjności mają one jeszcze dodatkową funkcję semantyczną - podkreślają pokorny charakter błagań, które zbiorowy podmiot liryczny wznosi do Syna Bożego.

Duża melodyjność wiersza, występują bowiem liczne rymy i to także wewnętrzne. Konstrukcja składniowa jest typowa średniowiecznym utworom - w jednej linijce zawarte jest jedno pełne zdanie. Taki rodzaj wiersza nazywamy zdaniowo-rymowym lub składniowo-intonacyjnym. Występują także liczne archaizmy i zjawiska fonetyczne. Te pierwsze obejmują:

- zabytki językowe leksykalne, czyli nieużywane już wyrazy, takie jak -

dziela - dziś: dla

Gospodzin - dziś: pan (Bóg)

jąż - dziś: którą

jegoż - dziś: o co

przebyt - dziś: bytowanie, przebywanie

sławiena - dziś: sławiona

zbożny - dziś: pobożny

zwolena - dziś: wybrana

- ale także stare formy fleksyjne:

Bogurodzica - mianownik liczby pojedynczej w formie wołacza, dziś: Bogurodzico Dziewico

Bożyc - forma wołacza od wyrazu Bożyc - syn Boga.

Bożycze jest to forma wołacza - dziś: Bożycu.

Maryja została zastąpiona współcześnie przez Maria.

spuści, raczy, zyszczy - forma rozkaźnika (zaniknęła około XIII wieku), obecnie końcówka w trybie rozkazującym jest zerowa (spuść, racz, pozyskaj)

- także nieużywane dziś archaizmy fonetyczne - posiadają odmienną realizację fonetyczną niż współczesna:

przegłos - czyli wymiana samogłoski e > o, tak jak w wypadku sławiena > sławiona

staropolska wymiana k > ch np. Krzciciela > Chrzciciela (ta forma do dziś utrzymuje się w niektórych gwarach)

- archaizmy dotyczące budowy zdań lub zestawienia wyrazów, tzw. składniowe

Bogurodzica - pierwszy z członów jest użyty w formie celownika liczby pojedynczej (komu?, czemu?) Bogu, obecnie jest on zastąpiony w tego typu konstrukcjach przez dopełniacz (kogo?, czego?) Boga.

- oraz te, które dotyczą wyrazów, które zostały utworzone według reguł dawnej polszczyzny - słowotwórcze

bożycze składa się z podstawowego wyrazu Bóg oraz cząstki słowotwórczej -ycz, -ic. Ta końcówka zawsze oznaczała czyjegoś syna, czyli bożyc to syn Boga. Cząstka ta zapożyczona jest z języka rosyjskiego.

bezspójnikowe: Bogiem sławiena dziś: spójnikowe: sławiona przez Boga

Twego dzieła - dziś: dla Twego dzieła

16. Podsumowanie

CZŁOWIEK

BÓG

NATURA

W średniowieczu wykształtował się system feudalny, który podzielił ludzi na klasy. Spowodowało to wielowiekowy wyzysk warstw najniższych, głownie chłopów. Wskutek dominacji Kościoła, obowiązywało ich bezwzględne posłuszeństwo, z niemal nieistniejącą możliwością awansu społecznego. Człowiek był istotą niedoskonałą, jednak stworzoną na podobieństwo Boga, a zatem jego obowiązkiem było dążenie do niedoścignionego ideału, jakim był Stwórca.

Filozofia tego okresu starała się zaadaptować antyczną myśl do potrzeb i realiów chrześcijaństwa. Opierająca się głownie na Arystotelesie, próbowała wyjaśnić miejsce człowieka w hierarchii istot Bożych (tzw. drabina bytów) oraz jego relacje z Bogiem, który postrzegany był jako groźny i surowy Stwórca.

Do najbardziej znanych filozofów należą: św. Augustyn, św. Tomasz i św. Franciszek.

Naczelną myślą średniowiecz był teocentryzm, który głosił że Bóg jest jedyną centrum wszystkiego, jako jedyna doskonałość, prawda, piękno i mądrość. Wymaga od nas pełnego poświęcenia i podporządkowania. Człowiek był słaby, a wszystko, co nie dotyczyło Boga i wiary, to była marność. venita vanitatum et omnia vanitas

Głoszono ideę wszechobecnej miłości do wszelkiego dzieła bożego, a więc także do świata. Twórcą tej radosnej koncepcji był św. Franciszek, który sam zrezygnował z majątku, dziedzictwa, po czym stworzył zakon, zwany żebraczym. Opracował koncepcję radosnej wiary, która stała w opozycji do ascezy. Zamiast umartwiania ciała, głosił wielkie szczęście, radość i prostotę płynące z wiary. Zwracał także uwagę na harmonię z przyrodą i miłość do wszystkich istot żywych.

Literatura spełniała funkcję wychowawczą, miała zazwyczaj charakter moralitetów. Propagowała parenetyczne wzorce osobowe: ascety ("Legenda o świętym Aleksym"), rycerza ("Pieśń o Rolandzie") i dobrego władcy ("Kronika Galla Anonima"). Podejmowała głownie tematykę związaną z wiarą lub śmiercią w myśl zasady: memento mori. Była pisana anonimowo, ponieważ wierzono, że dzieła tworzy się na chwałę Bożą, a nie dla sławy czy rozgłosu doczesnego. Pisana była ręcznie, zazwyczaj po łacinie, która była jedynym językiem na tyle doskonałym, by móc w nim mówić o ważkich sprawach. Najczęstszymi gatunkami były: kronika, chanson de gest, hagiografia, misterium, moralitet, apokryf .

W "Kwiatkach św. Franciszka" Bóg zostaje przedstawiony jako miłosierny i kochający Ojciec, który spełnia nasze prośby, wysyła nam orędowników, nawet swojego Syna poświęca, żeby wybawić człowieka z mocy Szatana. W innych utworach, Bóg jest raczej ukazany jako groźny stwórca, u którego prosimy o zmiłowanie.

Dopiero św. Franciszek zwrócił uwagę na obecność natury w życiu człowieka. Wcześniej bowiem nie zajmowano się tą tematyką. Jednak natura jako dzieło stworzone przez Boga nie może być niedoskonała, a więc należy jej się podziw i zachwyt.

Dwa nurty w sztuce: gotycki i romański dotyczyły przede wszystkim sztuki sakralnej. Malarstwo przedstawiało zazwyczaj apokryficzne sceny z życia świętych bądź Jezusa. Przedstawione postaci miały charakter realistyczny. Często także obrazowano śmierć, posługiwano się wtedy np. motywem śmierci tańczącej tzw. dance macabre.

Były dwa nurty architektury: świecka i sakralna, przy czym świecka nie odegrała większej roli. W obrębie obu budowli obowiązywały dwa style: romański, który charakteryzuje się grubymi murami, małymi oknami, miał bowiem zastosowanie obronne. Oraz styl gotycki, piękny, strzelisty, bogato zdobiony, mający wysławiać chwałę Bożą.

17. Porównanie dwóch epok na przykładzie Boskiej Komedii, Dantego Alighieri

"Boska komedia" jest arcydziełem trzynastowiecznej literatury włoskiej. Dzieło to uważa się za utwór średniowieczny, jednak zawiera ona wiele elementów charakterystycznych dla epoki późniejszej - renesansu. Zresztą sympatycy obu epok chcą je "przywłaszczyć", nic zresztą dziwnego, jest to bowiem największe arcydzieło tamtego czasu. Jednak argumenty zarówno jednych, jak i drugich pozostawiają wiele wątpliwości. Z tego wynika, że jest to po prostu dzieło obu epok.

W XIII wieku we Włoszech, kiedy powstawała "Boska komedia", średniowiecze zaczęło być wypierane przez nowe prądy i tendencje, które ogólnie nazywamy renesans.

Średniowiecze

Renesans

Tematyka:

Tematyka jest związana z religią, wiarą w życie pozagrobowe oraz karę dla grzeszników, którzy będą się smażyć w piekle i nagroda dla ludzi dobrych i pobożnych. Tematyka zgodna ze średniowieczną zasadą teocentryzmu.

Akcja toczy się w nocy w Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek 1300 roku, więc obejmuje najważniejsze dni liturgii chrześcijańskiej.

Pojawiają się sprawy współczesne: walka o wpływy między stronnictwami w XIII-wiecznych Włoszech, w wyniku której ojciec Dantego został wypędzony w kraju. Autor zabiera też głos w sprawach społecznych, dotyczących np. miłości między dwojgiem ludzi, którzy nie powinni się w sobie zakochać. Po rozmieszczeniu postaci w kolejnych kręgach wnioskujemy, iż autor uważa bierność życiową za grzech, ponieważ winni temu grzechowi znajdują się w przedpieklu.

Postaci:

Pojawia się postać Wergiliusza, który był jedynym antycznym twórcą uznawanym w średniowieczu. Ukazywano go jako czarodzieja i proroka, który przepowiadał nadejście Chrystusa. Istotne jest to, iż żył na przełomie er (I w. p. n. e./I w. n. e.)

Pojawiają się postaci z Pisma Świętego: np. Judasz, Kajfasz

Beatrycze ukazana jako Anioł, miłość jaką do niej żywi jest nieskalana cielesnością poprzez miłość do kobiety, Dante dochodzi do miłości do Boga.

Spora część postaci jest autentyczna, są to współcześni Dantemu politycy lub w ogóle jego znajomi czy adwersarze. Również autentyczne osoby historyczne: takie jak Wergiliusz, który był antycznym mistrzem Dantego.

Zresztą niezwykle nowatorskie jest umieszczenie przez autora siebie w roli bohatera.

Beatrycze ukazana jako ziemska kochanka, której oddaje hołd

Motywy

Pojawiają się biblijne motywy: piekła, raju, czyścica. Także typowo średniowieczna symbolika liczb - 3 części po 33 pieśni w każdej, po tego pieśń wprowadzająca, co daje razem 100. Każda z części ma 9 sfer (9 jest wielokrotnością 3) Piekło posiada 9 kręgów, czyściec - 9 pięter, raj - nieb).

Również postaci pantery, lwa i wilczycy są alegoriami rozpusty, pychy i chciwości.

Motyw miłości do ukochanej kobiety, która swoim uczuciem zaprowadzi do ku szczęściu wiecznemu.

Homo viator - człowiek wędrujący, motyw ten jest inspirowany wędrówką Eneasza w "Eneidzie" Wergiliusza. Motyw ten jest oczywiście alegorią ludzkiego życia.

Stylistyka

i kolorystyka

W pierwszych dwóch pieśniach przeważa ponury koloryt średniowieczny: ciemności, dym, popiół przeplatane są barwami ognia, cierpienia. Znajdujemy liczne, plastyczne opisy tortur oraz kar nakładanych na poszczególne postaci. Niezwykła sugestywność obrazu

Kolorystyka panująca w 3 części - Raju, jest jasna, przeźroczysta. Opis siedziby boga to gra dźwięków i kolorów, brak materii, euforyczne szczęście odbija się w kolorystyce, opisach.

Cel pisania utworu:

Ku przestrodze ludziom, aby przestali grzeszyć. Dante chce obrazowo pokazać jak będzie wyglądało, życie pozagrobowe jeśli ludzie nie odrzucą kłamstwa i hedonistycznych uciech.

Utwór jako hołd złożony ukochanej kobiecie. Beatrycze jest kluczową postacią utówru. To ona ma zapewnić poecie szczęście wieczne - Dante wielokrotnie zabiera głos w sprawie miłości. Jest to jej wielka apoteoza.

Język

Utwór jest napisany w języku ojczystym, a ponadto zawiera elementy gwarowej mowy, którą posługują się poszczególne postaci. Nadaje im to zresztą autentyzmu.

Autor i tytuł

Średniowieczne prace musiały być anonimowe. Dante nie tylko się podpisał, ale jeszcze w tytule zawarł swego rodzaju profanację: łączenie przymiotnika "boska" z lekkim rodzajem literackim, jakim jest "komedia" nie mieściło się w ówczesnych ramach. Był to zabieg, który sugerował szczęśliwe zakończenie, miał dodać optymizmu tym, którzy czytali owe dantejskie sceny z piekła. Ponadto "boska" ma jeszcze jedną funkcję - sugeruje, że sprawy, które będą poruszane są boskiej natury, a więc są ważne.

Autor juz nie jest anonimowy, jak to było w średniowieczu. Podpisując się pod swym dziełem autor przypomina, iż twórcy trzeba oddać należny mu hołd.

Co więcej - Dante umieszcza siebie w roli głównego bohatera, nadaje to wydarzeniom autentyczności odwołuje się to prywatnych doznań czy wydarzeń. Rozprawia się w ten sposób ze swoimi wrogami, bądź z ideologią, która zmusiła jego rodzinę do tułaczki. Z drugiej strony umieszcza w raju swoich przyjaciół i zwolenników.

Inspiracje

System kar jest oparty o filozofię św. Tomasza, a hierarchia zaczerpnięta ze średniowiecznej teologii doktorów koscioła. Dante sięgał także po apokryficzne opowiastki, głownie te dotyczące zaświatów i eschatologii.

Bogata reminiscencja antycznych filozofów, poetów. Dante czerpie z całej starożytnej spuścizny, dlatego wizja piekła jest podobna do tej, jaką odnajdujemy w mitologii greckiej czy rzymskiej. Również antyczna myśl o potędze ludzkiego rozumu łączy "Boską komedię" z renesansem.

Spór o przynależność "Boskiej komedii" do jednej z dwóch epok jest moim zdaniem bezcelowy, ponieważ wielkość dzieła bierze się właśnie z bogactwa elementów łączących obie epoki. Dante jako w pełni świadomy artysta czerpie pełnymi garściami z najważniejszych i najpiękniejszych motywów zarówno średniowiecza, jak i renesansu. Z jeden strony bowiem wyrasta z wielowiekowych tradycji epoki mroczności, z drugiej idzie naprzód głosząc potęgę ludzkich możliwości, rozumu i miłości. Odgrzebuje już zapomniane przez średniowiecze wartości czysto ludzkie, dzięki czemu "Boska komedia" jest dziełem uniwersalnych i ponadczasowym. A w dodatku wlewa w nas optymistyczne poczucie, że droga, którą kroczymy może prowadzić z upadku ku świętości i szczęściu.

Renesans

Nazwa średniowiecze oznaczała wieki "średnie". Średnie pod kilkoma względami. Nadchodzące pokolenie, kultywujące na nowo antyczne wartości, zechciało się odciąć od poprzedników, którzy postanowili przekreślić spuściznę starożytną. W tym kontekście są to wieki

1. Nazwa epoki

Renesans z łaciny "renatio", po francusku "renaissance" oznacza dosłownie "odrodzenie". Nazwa ta sugerowała odrodzenie się antycznych wartości, powrót do starożytnej spuścizny: nauki, sztuki i literatury, czyli tzw. "renovatio antiqua".

2. Periodyzacja.

Trudno jest ustalić jedną datę wyznaczającą początek renesansu, ponieważ w drugiej połowie XV wieku równocześnie zaczęło się wiele przemian (o których poniżej). Jednak czas dominacji renesansu datuje się mniej więcej tak:

- w Włoszech: od połowy XIV wieku do początku XVI

- w północnej Europie: od końca XV wieku do końca XVI.

3. Przyczyny przełomu renesansowego.

W XIV wieku nastąpił kryzys wartości średniowiecznych, spowodowany głownie rozłamem władzy kościelnej, która walcząc z cesarzami i królami państw europejskich o wpływy, spowodowała w nich chęć uniezależnienia się państwa od Kościoła. Wskutek tego nastąpiła sekularyzacja obyczajów, kultury, nauki i przede wszystkim - mentalności. Spowodowało to odwrócenie się od naczelnej doktryny średniowiecznej - teocentryzmu, w stronę antropocentryzmu.

Do bezpośrednich przyczyn zmiany mentalności przyczyniły się

- 1533 rok - heliocentryzm, spowodowany pierwszym wydaniem "O obrotach sfer niebieskich" Mikołaja Kopernika. Odkrycie to spowodowało zmianę wizji świata, zakwestionowano dotychczasowe osiągniecie nauki, zaczęto zatem poszukiwać nowych.

- 1450r - wynalezienie druku przez Johanesa Gutenberga spowodowało to powszechność książek i obniżenie ich wartości.

- 1492 rok - Odkrycie Ameryki w 1492 roku przez Krzysztofa Kolumba

- w Polce w roku 1474 ukazuje się pierwszy druk

4. Założenia renesansu.

Antropocentryzm - antrop(o)- w złożeniach: ludzki; ludo-; człowiek - pogląd, który w centrum zainteresowania stawał człowieka, jego uczucia, przeżycia, czyny i potrzeby, ale przede wszystkim jego możliwości, a co za tym idzie: możliwości jego umysłu.

Z tego poglądu wyrasta także zainteresowanie życiem wewnętrznym, duchowością człowieka jako jednostki - czyli tzw. indywidualizm. Zaczęto zwracać uwagę na własny rozwój, wyjątkowość. Wiarę swoje siły przeciwstawiono średniowiecznemu poczuciu marności. Człowiek może mieć także wpływ na swoje losy, czyli jego zbawienie nie jest poddane tylko woli boskiej.

Zapanował tzw. optymizm poznawczy, który zakładał, że człowiek może poznać u zrozumieć i okiełznać świat (czego wyrazem były kolonizacje) .

Humanizm - światopogląd renesansowy, który stawiał na czele człowieka i jego sprawy swą nazwę zaczerpnął z łacińskiego słowa "humanitas", co oznacza ludzki, człowieczy. Pierwotnie miał być to powrót do studiów nad kulturą i językami klasycznymi, stąd humanistami nazywano już w XV w. ludzi wykształconych znających języki i literaturę antyczną, a także filozofię i sztukę tego okresu. Później pojęcie rozszerzono na całokształt pracy twórczej człowieka - od nauki i sztuki, poprzez wzbogacanie wewnętrzne, rozmyślania i medytacje, aż do rozwoju fizycznego. Istotnymi zagadnieniami stały się hasła wolności, godności człowieka praz harmonijnego życia człowieka w społeczeństwie.

Głównym hasłem renesansu była sentencja Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie, nie jest mi obce", a także hasło Protagorasa "Człowiek jest miarą wszechrzeczy". Oba te hasła propagują wiarę w człowieka i jego możliwości poznania, podkreślają walory ludzkiego rozumu.

Prekursorem tych koncepcji był Giovanni Della Mirandoli, który napisał "O godności człowieka"

Otóż wydaje mi się, że teraz wreszcie zrozumiałem, dlaczego najbardziej szczęśliwą i najbardziej godną wszelkiej czci istotą jest człowiek i czemu zawdzięcza on swą niezwykłą sytuację[…]. Dlaczegóż to bowiem mówi się o człowieku, iż to cud wielki, i uważa się go za istotę naprawdę godną podziwu?

Było tak. Już najwyższy ojciec i architekt Bóg, zgodnie z tajemniczymi prawami mądrości, zbudował dom świata, najwspanialszą świątynię boskości. Po dokonaniu tego dzieła artysta zapragnął, aby znalazł się ktoś, kto by potrafił wniknąć w sens tak potężnego dzieła, kochać jego piękno i podziwiać jego wielkość..[…]

Przyjął więc człowieka jako dzieło o nieokreślonym kształcie, a po wyznaczeniu mu miejsca w samym środku świata, tak się do niego odezwał: "Nie wyznaczam ci, Adamie, ani określonej siedziby, ani własnego oblicza, ani też nie daję ci żadnej swoistej funkcji, ażebyś jeśli jakiejkolwiek funkcji zapragniesz, wszystko to posiadł zgodnie ze swoim życzeniem i swoją wolą. Będziesz mógł się degenerować i staczać do rzędu zwierząt; i będziesz mógł odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich".

Artykuł ten jest wynikiem połączenia filozofii starożytnej, głównie myśli Platońskiej nowoczesnego chrześcijaństwa, które rodziło się na hipokryzji kościoła średniowiecznego, w rezultacie doprowadzając do reformacji.

5. Kryzys kościoła - reformacja i kontrreformacja

Reformacja - ruch religijno-społeczny, spowodowany kryzysem kościoła. Wielką rolę w buncie przeciwko kościołowi odegrały wyprawy krzyżowe, oraz obłuda kleru głoszącego ascezę, a pławiącego się w luksusach zdartych z biednych ludzi. Reformacja rozpoczęła się w 1517 roku, kiedy to Marcin Luter przywiesił na drzwiach katedry w Wittenberdze 95 tez dotyczących kościoła. Papież wydał bullę, mającą potępiać Lutra, on jednak w geście buntu - spalił ją publicznie, poczym założył swój własny kościół i wyznanie nazwany luteranizmem.

Luteranizm:

-nie uznawał kupczenia odpustami

-nie uznawał sakramentów świętych (poza Chrztem św. I Komunią św.)

-nepotyzmu

-celibatu

-lenistwa i rozwiązłości mnichów.

Po pierwszym kroku, którego dokonał Luter, także inni zaczęli ogłaszać swoje postulaty. W Anglii król Henryk VIII założył kościół anglikański, a Kalwin rozpoczął działalność swojego odłamu Kościoła zwanego kalwinizmem. Była to religia najpopularniejsza wśród polskiej szlachty.

Wystąpienia te spowodowały znaczny spadek roli kościoła katolickiego. Społeczeństwo masowo zaczęło odstępować od swojej religii na rzecz innych odłamów. W tej nowej sytuacji próbował się także odnaleźć kościół chrześcijański. Zaczęły się masowe reformy kościoła, przeprowadzane głównie prze jezuitów. Reformowano życie klasztorne, szkoły jezuickie i na nowo próbowano zyskać wiernych. Ruch ten nazywamy kontrreformacją.

6. Rozwój nauki i sztuki.

W czasie renesansu zwrócono uwagę na konieczność wykształcenia. Powstały zatem liczne szkoły, mnożą się nawet uniwersytety. Tworzy się tzw. mecenat, czyli zorganizowane grypy artystyczno-naukowe skupione wokół patronów, czyli magnatów, którzy finansują grupy poetów, filozofów, artystów, naukowców, muzyków. Nazwa patronatu nawiązuje do starożytnego polityka. W takich kręgach inteligenckich odbywała się wymiana myśli nowoczesnej. Rosła liczba studentów, a także zapotrzebowanie na książki. Wykształcenie umożliwiało awans społeczny Komunikowano się za pomocą łaciny, choć prężnie rozwijały się literatura i język narodowy.

7. Renesansowe wzorce osobowe w literaturze:

- Szlachcic- ziemianin - odrodzenie postulowało życie w harmonii i pokoju. Jedyną drogą do osiągnięcia szczęścia jest obcowanie z przyrodą. W okresie renesansu pojawiła się moda na życie na wsi z dala od wrzawy miasta i zawieruch politycznych. Jako pierwszy taki wzorzec postulował ojciec polskiej literatury, Mikołaj Rej w "Żywocie człowieka poczciwego". Pisarz w tym utworze daje dokładnie rady, jak żyć w zgodzie z biologicznym rytmem ziemi. Utwór ten zapoczątkował wzorzec szlachcica-ziemianina, który zdobył szybko wielu zwolenników i naśladowców. Podobną postawę, wychwalającą uroki wsi propagował Jan Kochanowski w swoich fraszkach np. "Na lipę" lub w "Pieśni Świętojańskiej o Sobótce"

- Szlachcic-obywatela- ten model zawiera najważniejsze cechy szlachcica jako obrońcy ojczyzny. Postuluje on odwagę, bezinteresowność, patriotyzm. Jan Kochanowski w "Odprawie posłów greckich", nie tylko odsłonił wady polskiego społeczeństwa i grzechy względem Ojczyzny, ale w swoje postaci wlał także pozytywny model zachowania. Również we fraszkach poruszał zagadnienie miłości i walki za Polskę, np "O dobrej sprawie".

- poeta doctus - uczony humanista - przykładem takiej postawy w Polsce jest choćby sam Jan Kochanowski. Jest to prawdziwy człowiek renesansu, ponieważ jego zainteresowania i umiejętności są bardzo wszechstronne. Pisywał liryki, pieśni ale także baśni czy satyry. Najbardziej utalentowanym dzieckiem renesansu był Leonardo da Vinci, który oprócz tego, że pisał, malował, rzeźbił, to także był genialnym konstruktorem i architektem

-szlachcic-dworzanina - obowiązkiem szlachcica było nie tylko doglądanie ogrodu, ale także służba królowi i ojczyźnie w czasie pokoju i wojny. Dlatego część czasu szlachta spędzała na dworach. Aby tam móc być cenionym należało być nie tylko wiernym królowi, ale umieć przestrzegać dworskiej etykiety, znać się na polityce, sztuce, filozofii, ponieważ takie zagadnienia poruszano na dworach.

-ideał dobrego władcy - ideał dobrego, sprawiedliwego władcy dosyć często pojawiał się w literaturze, ponieważ spora część artystów uzależniona była, także finansowo, od króla czy magnata. W zamian za opiekę czyli tzw. mecenat pisarze, malarze itp. Odwdzięczali się panegirykami lub działami w których wysławia się cechy swojego władcy. Jednak cechy niezbędne do ideału króla Jan Kochanowski zawarł w "Odprawie posłów greckich", która niesie ze sobą przesłanie, że Polska nie podzieli losu Troi ponieważ ma mądrego i sprawiedliwego króla.

8. Literatura w służbie krajowi.

W związku z rozwojem druku i prasy, w okresie renesansu bardzo intensywnie rozwinęła się publicystyka. Jest to dział na pograniczu literatury i polityki, ponieważ taktuje o bieżących sprawach, poruszając palące aktualne problemy z obszaru kultury, gospodarki, polityki czy obyczajów. Wybitni przedstawiciele polskiej inteligencji, dostrzegający konieczność reform, pisywali recenzje, artykuły i inne noty, mające na celu krzewienie nowych, lepszych wzorców i pouczenie społeczeństwa.

  • Andrzej Frycz-Modrzewski - "O poprawie Rzeczypospolitej"

Najwybitniejszym przedstawicielem publicystyki XVI wieku był Andrzej Frycz-Modrzewski. Jego traktat "O poprawie Rzeczpospolitej" idealnie trafiał w choroby trawiące Polskę. Modrzewski należał do tzw. publicystyki społecznej i on to pierwszy w Europie, rozpoczął propagandę przeciw feudalizmowi, na rzecz demokracji. Jego wizja państwa zawarta w "O poprawie Rzeczpospolitej" zakładała sprawiedliwość, równość, bez względu na pochodzenie, dostępność edukacji, uczciwość i dobre intencje rządzących. Modrzewski postrzegał państwo jako całość czy wielość dziedzin, dlatego jego traktat składa się z pięciu ksiąg, z których każda dotyczy innego aspektu państwowo-obywatelskiego.

Pierwsza księga - "O obyczajach" - dotyczy najbardziej społecznej dziedziny życia. Pisarz przekonuje jak ważne dla rozwoju państwa jest kształcenie młodzieży, bo to ona będzie wkrótce podejmować decyzje dotyczące państwa. Ważne jest zatem, żeby od najmłodszych lat jak najwięcej uczestniczyli w życiu społecznym i nabierali dobrych nawyków. Modrzewski jak i inni wybitni przedstawiciele głosił potrzebę nauki wśród młodzieży. Zdobyta rozległa i wszechstronna wiedza miała być gwarantem na śmiałe, ale jednocześnie mądre reformy, których kraj tak potrzebował. Poza nauką konieczne było rozwijanie umiejętności rycerskich i wprawianie się w boju, zarówno praktycznie (walka), jak i teoretycznie (strategia). Na szczęście autor tych słów rozumiał również, że wymagania stawiane młodzieży są wysokie, dlatego samemu należy im dać dobry przykład i wzór do naśladowania.

Druga księga - "O prawach" - najważniejszym novum wprowadzonym w tej części traktatu, był postulat o równość dla wszystkich w stosowaniu kar za przewinienia. Modrzewski pisze: Rękojmią praw jest to, ze postanawiają wszystko ku uczciwości i pospólnej korzyści, a to w ten sposób, że za takie same cnoty wyznaczają takie same nagrody, a za takie same występki - takie same kary. Było to przełomowe na gruncie polskim myślenie, obalające piętnujące system feudalny i ucisk chłopów. Najważniejszą wartością w tym systemie, była równość i sprawiedliwość dla wszystkich, bez względu na pochodzenie, stan majątkowy i status społeczny. Modrzewski przytacza przykłady niesprawiedliwości, która dotyka plebejuszy. Podnosi problem nierównych kar stosowanych wobec panów i chłopów za te same przewinienia. Argumentuje swoje poglądy prawem każdego człowieka do wolności i godności, i to właśnie je stawia jako najważniejsze wartości.

Kolejna księga - "O wojnie" - dotyczy polityki zbrojnej kraju. Modrzewski zaznacza, że wojna to zło z bardzo wielu powodów, a "żadne korzyści z wojny nie są tak wielkie, aby mogły jej szkodom dorównać", dlatego należy zrobić wszystko, aby się jej ustrzec. Jednakże jeśli nie da się tego uczynić, należy odważnie, dzielnie i rozumnie bronić kraju przed nieprzyjacielem. Trzeba się starać wszelkim sposobem o niedopuszczanie do wojny. A jeśliby nie można do niej nie dopuście, co wtedy czynić należy, o co starać się w czasie pokoju? O zamkach, które trzeba budować na granicach. Publicysta potępia wojnę z chciwości, ponieważ wojna osłabia państwo, dziesiątkuje ludzi. I na potrzebę pokoju między narodami autor kładzie największy nacisk. Jednak w obliczu zagrożenia naród powinien umieć stanąć do walki. Wojacy powinni być wtedy przygotowani zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym.

Czwartą księgę stanowi rozdział "O kościele". Ta księga jest jedną z najbardziej rewolucyjnych, ponieważ Frycz-Modrzewski postuluje opodatkować kościół i uzależnić go od państwa. Publicyście nie podoba się wpływ kościoła na społeczeństwo i decyzje polityczne państwa. Mimo to, autor uważa, że Kościół jest potrzebny ponieważ jest strażnikiem wielu prawd moralnych, cennych obyczajów oraz krzewicielem Słowa Bożego. Pieniądze, które państwo by otrzymało z podatków kościelnych, przeznaczyło by się na leczenie szkolnictwa, ponieważ to właśnie w edukacji reformator upatrywał szansy na wydostanie kraju z kryzysu. Z powodu tak drastycznych reform, nie do przyjęcia dla ówczesnej władzy kościelnej, która po okresie średniowiecza zyskała olbrzymie przywileje, władzę i majątki, nie dopuściła do publikacji tej księgi traktatu. Podobnie zresztą było z ostatnią księgą "O szkole", która także nie została przepuszczona przez cenzurę.

Księga piąta - "O szkole". Jak wiadomo Frycz-Modrzewski w szkolnictwie upatrywał nadziei na obyczajowo-społoczno-gospodarczą poprawę Rzeczypospolitej. Zatem w księdze tej zawarł najważniejszy postulat: odebrać kościołowi pieniądze na reformę oświaty i przekazać je szkołom. Krytyka ta była bardzo ostra, ponieważ dotyczyła szastania pieniędzmi przez kler. Autor opowiada o trwonieniu pieniędzy na domy, bale i inne zbytki, podczas gdy nauczyciele zarabiający mizerne pieniądze muszą poszukiwać dodatkowych zajęć, co oczywiście odbija się na jakości ich nauczania. Jak już wcześniej była mowa, księga ta również nie została opublikowana, ponieważ jej wydanie wstrzymała cenzura.

  • Piotr Skarga - "Kazania sejmowe"

Piotra Skarga jest przedstawicielem reprezentował publicystykę religijną. W swoich "Kazaniach sejmowych" zawarł wiele pouczeń, ponieważ miały zostać wygłoszone podczas obrad sejmu. Jednak nie doszło do tego, ponieważ sejm został zerwany. Skarga starał się przemówić do wyobraźni posłów, tłumacząc, że Polska jest jak jeden organizm, więc jeden z nich nie może być chory, jeśli ma dobrze funkcjonować całość. Ksiądz omówił dokładnie choroby nękające Rzeczpospolitą. Są to: nieżyczliwość, kłótnie, herezja, osłabienie władzy królewskiej, niesprawiedliwość i brak równości, oraz tzw. złości jawne. Według Skargi w Polsce powinna obowiązywać silna monarchia Tu różni się w poglądach od Frycza, ponieważ chce, aby król był posłuszny Kościołowi. A obywatele powinni być wierzący, pokorni, kochać bliźniego, a zbytków używać rozsądnie. W swoich kazaniach, odwołując się do sumień rodaków przedstawił Polskę jako tonący okręt, który sugeruje szybki upadek państwa. A ludzie na okręcie, zamiast ratować statek, aby wszyscy nie potonęli swoje dobytki ratują, klejnoty, pieniądze, z którymi przecież i tak pójdą na dno.

9. Najwybitniejsi przedstawiciele renesansu:

a) w Europie:

-Leonardo da Vinci

-Michał Anioł

-Rafael Santi

-Erazm z Rotterdamu

-Giovanni Boccaccio

-Francesco Petrarka

-William Szekspir

-Tomas Morus

-Niccolo Machiavelli

b) w Polsce:

-Mikołaj Rej

-Jan Kochanowski

-Mikołaj Sęp-Szarzyński

-Piotr Skarga

-Andrzej Frycz-Modrzewski

Barok

Pod koniec XVI do głosu dochodzi kontrreformacja, zwalczająca innowierców. Epokę znowu nawiedzają epidemie oraz kataklizmy. Na wsiach panuje głód, który dziesiątkuje społeczność. Sprawia to, że dotychczasowa renesansowa wiara w naukę i możliwości człowieka zostaje podważona. Ludzie zaczynają dostrzegać ulotność ludzkiego życia, powracając niejako do tradycji średniowiecznej. Renesans zostaje wyparty przez nowy prąd umysłowo-kulturowy - barok. Reformatorzy oświeceniowi uznali tę epokę za czas przesadnego rozrostu kultury sarmackiej i dworskiej, dominację szlachty i zbytni zrost ich przywilejów.

1. Nazwa epoki

Nazwa "barok" pochodzi z włoskiego języka jubilerskiego, gdzie "barocco", oznacza cenną, ale bardzo rzadką perłę o nierównych kształtach bądź też nieoszlifowany diament. Oznacza to, że epoka baroku jest piękna, ale odcina się od harmonijnego klasycyzmu na rzecz niedefiniowalnych kształtów.

2. Periodyzacja epoki:

Barok można podzielić na trzy okresy:

- 1580 - 1620 - barok wczesny - rozwój literatury metafizycznej,

- 1620 - 1680 - barok dojrzały - rozwój literatury sarmackiej i dworskiej,

- 1680 - 1740 - schyłek barok - początki kultury oświeceniowej.

3. Cechy

Barok oznacza się niebywała ekspresyjnością, bogactwem formy, zdobniczością. Ale także intensywnymi kontrastami, zawiłościami, falistością, zaokrągleniami, przy braku zupełnym linii prostych w sztuce i literaturze. Preferowano także dzieła wielkie, wręcz monumentalne. Dekoracyjność w rozumieniu baroku jest obfita, wręcz przeładowana, różnorodność form, nawet takich, które pozornie do siebie nie pasują. Taką zasadę nazywamy ornamentalizmem.

Taką zasadę decorum odnajdujemy także w literaturze. Natłok detali, emocji można zaobserwować u najwybitniejszych twórców baroku, np. u Szekspira.

5. Rozwój nauki.

Na okres baroku przypada wielke wynalazków naukowych. To czas rozkwitu nauk ścisłych i empirycznych. W medycynie dokonano przełomowego odkrycia o podwójnym krwioobiegu krwi u człowieka. Wynaleziono mikroskop, który zrewolucjonizował światową immunologię. Teleskop z kolei pomógł zobaczyć iż nie jesteśmy jedynymi bywalcami świata, wymyślno także pierwszy projektor.

4. Filozofia

Dominującą i palącą sprawą stała się reforma kościoła katolickiego i zatrzymanie wiernych w kościele katolickim. Tak więc rozpoczęto walkę z innowiercami, do akcji wkroczyli przede wszystkim jezuici i Święta Inkwizycja, za poglądy sprzeczne oficjalną doktryną kościelną na Capio di Fiori w 1600 roku, spłonął na stosie Ciordano Bruno.

W tym samym czasie rozwijała się także myśl świecka. Główną myślą baroku stała się sentencja Pascala, że "trzcinę najwątlejszą w przyrodzie - ale trzcinę myślącą". Przedstawił także opłacalność wiary w Boga, ponieważ jeśli Boga nie ma, to zyskujemy - wierząc, jeśli on jednak jest - to nie wierząc w niego, wiele tracimy. Podważono także wiarę we własne siły, jednak nie powrócono do średniowiecznego poczucia marności. John Lock powiedział, że człowiek jest "tabula rasa", czyli jest białą nie zapisaną kartką i w miarę nabywania doświadczeń sam ją zapisuje. I to od niego zależy, co na tej karcie będzie. Ta myśl wyprzedziła jednak nieco epokę i większy użytek z niej zrobili artyści oświecenia.

5. Literatura
W literaturze baroku do głosu doszło bardzo wiele koncepcji, także sprzecznych ze sobą. Podstawowym założeniem literatury baroku było zerwanie z klasycyzmem i jego harmonią. Sztuka miała oddziaływać na odbiorcę, miała go zaskakiwać, czasem przerażać czy szokować (konceptyzm). Do głosu doszły mocniejsze środki wyrazu, oddziaływujące na odbiorcę, takie jak paradoks czy kontrast. Często też posługiwano się absurdem, który miał podrażniać odczucia czytelnika. Szokowano kwiecistymi opisami brzydoty. Rozprawiano o cierpieniu. Często czerpano z Biblii, zwłaszcza motywy przeciwstawne takie jak Bóg i Szatan, niebo i piekło, dobro i zło, śmierć i życie. Powstało wiele gatunków, rozwijały się także stare. Najczęściej pisano eposy, komedie, tragikomedie, tragedie. Rozwinął się manieryzm od włoskiego artysty Giambattisto Marino, który jako pierwszy zaczął posługiwać się kontrastem i konceptem. Do największych twórców baroku należą:
- William Szekspir, Hamlet, Makbet, Sen nocy letniej,
- Molier, Świętoszek, Skąpiec
- Milton, Raj utracony
-Miguel Cervanses, Przemyślny szlachcic Don Kichot z Mancy
- powstały także Bajki, Jean de Lafontaine'a
- Corneille'a, Cyd
6. Barok w Polsce.
I chociaż na świecie powstało wiele wybitnych dzieł to w Polsce barok nie był czasem rozkwitu. Powielano jedynie wzorce zachodnie. Polska przeżywała wtedy czasy rozkwitu, jako potężne państwo wygrało bitwy z Turkami i Szwedami. Jednak rosnące przywileje szlacheckie powoli chyliły ją ku upadkowi. Rozwinęła się literatura i kultura dworska, jednak często oparta na wzorcach zachodnich, przesiąknięta francuszczyzną. Prowadziło to do degradacji i niszczenia polskiej spuścizny. Szlachta popadała w coraz to większą dufność, wierząc w swoje niemal boskie pochodzenia i starożytność dziejową sarmatów. Wszystko to prowadziło do barku zainteresowania sprawami państwowymi, a w do upadki Państwa Polskiego.

7. Do najwybitniejszych twórców baroku w Polsce należeli:

-Mikołaj Sęp-Szarzyński - wsławił się sonetami, zawartymi w tomie poezji "Rytmy abo Wiersze polskie", takimi jak: "O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego", "O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem", "O nietrwałej miłości świata tego", w tych utworach najbardziej palącym tematem jest zagadnienie o sens życia. Poeta zadaje trudne pytanie i pozostawia je bez odpowiedzi, drażniąc tym umysł czytelnika i prowokując go do własnych przemyśleń. Człowiek według Sępa ciągle zmaga się sam ze sobą, z Sztanem i Bogiem, swoimi słabościami i potrzebami. Jednocześnie poeta nie wierzy, aby tę walkę można kiedykolwiek zakończyć. Poezja ta oparta jest na poetyce brzydoty i koncepcie, zaskakującym czytelnika.

-Daniel Naborowski - jako poeta doktus, wykształcony na najlepszych uczelniach w Europie, pełnił także funkcje dyplomatyczne na dworze Radziwiłłów. Jego dorobek literacki to głownie przekłady utworów łacińskich, włoskich i francuskich. Naczelną ideą pojawiającą się w jego utworach jest średniowieczne poczucie marności, wyrażone w biblijnym cytacie: Vanitas vanitatum et omnia vanitas. Naborowski w swych wierszach podejmuje tematy egzystencjalne, takei jak przemijanie, cierpienie czy Bóg. Jego poezja charakteryzuje się znakomitością rymu, bogactwem formy i opisów swojego życia wewnętrznego. Świat materialny nie interesuje go zupełnie. Najbardziej popularne wiersze to: "Krótkość żywota", "Marność", "Cnota grunt wszystkiemu", "Cień".

-Szymon Szymonowic - również, jak jego poprzednicy odebrał staranne wykształcenie w Krakowie, Belgii, Francji. Związany ze środowiskiem Zamoyskich pomagał w organizowaniu

Akademii Zamojskiej w Zamościu. Nieśmiertelną sławę zagwarantował sobie dzięki "Sielankom", które nawiązują nie tylko do Jana Kochanowskiego, ale także do antycznego twórcy Bukolik, Wergiliusza. Sielanki Szymonowica zawierają 20 wierszy wychwalających arkadyjski spokój i harmonię. Pokazują także trudny życia na wsi i niesprawiedliwości podziałów społecznych. Spora część utworów nawiązuje do opowieści mitycznych, np. "Dafnis", "Orfeusz", itd.

-Wacław Potocki - jako arianin w czasie represji kontrreformacyjnych został zmuszony do przejścia na katolicyzm. Nie tylko wykształcony wszechstronnie jak jego poprzednicy, ale także zaznajomiony ze sztuką wojenną. Najważniejszym dziełem była Transakcja wojny chocimskiej, którą napisał na 50 rocznicę bitwy. Nie jest to jednak poemat wojenny, ale dygresyjny, ponieważ pomiędzy autentyczne postaci i wydarzenia historyczne, zostały wplecione dygresje liryczne, publicystyczne czy satyryczne dotyczące bieżącej sytuacji społecznej, politycznej czy gospodarczej Polski. Potocki pozostawił po sobie wielką spuściznę, wiemy jednak, że spora część jego utworów zaginęła lub uległa zniszczeniu.

-Jan Chryzostom Pasek - Jego "Pamiętniki" stanowią do dziś najważniejsze dzieło społeczno-obyczajowe kultury sarmackiej. Pamiętniki dzielą się na dwie części: pierwsza dotyczy jego życia i tułaczki wojennej w latach: 1656 - 66, a druga już ziemiańskiego życia od 1667 do 1688 roku.

-Wespazjan Kochowski - był poetą i historykiem, synem królewskiego kanclerza, zatem otrzymał staranne wykształcenie. Pisywał pieśni, nawet treny po śmierci ukochanego brata. Brał udział w wyprawach wojennych, wojnie szwedzkiej, rokoszu oraz innych bitwach. Poświęcił Lubomirskiemu poemat "Kamień świadectwa wielkiego w Koronie Polskiej senatora niewinności", a pod Wiedniem u boku Sobieskiego pełnił funkcję historiografa. Wydawał także utwory religijne, np. "Ogród panieński pod sznur Pisma świętego".

Oświecenie

  1. Nazwa epoki

Obok nazwy "oświecenie" funkcjonowały także "wiek świateł" i "wiek rozumu", które ukazywały kult intelektu.

  1. Periodyzacja

Oświecenie w Europie datuje się mniej więcej od 1680 roku, kiedy to przebrzmiały już echa baroku, do końca XVIII wieku. W Polsce można wyróżnisz trzy fazy epoki

- 1740-1765 - Wczesne oświecenie, datę graniczną wyznaczało utworzenie przez Stanisława Konarskiego Collegium Nobillitum,

-1764 - 1795 - Czasy stanisławowskie - rozkwit myśli oświeceniowej za czasu panowania Stanisława Augusta, koronowanego w 1764 roku.

-1795 - 1822 - Klasycyzm postanisławowski - koniec oświecenia to data pierwszego wydania "Ballad i romansów" Adama Mickiewicza i rozpoczęcie romantyzmu.

  1. Filozofia i ideologia

Nazwa oświecenia wskazuje na pewne cechy umysłu, który dąży do posiadania wiedzy i poznania prawdy. Rozum ludzki stanowił niemal przedmiot kultu jako jedyne narzędzie umożliwiające nam poznanie. Powstawały liczne studia nad możliwościami człowieka i jego intelektu, jednym z pierwszych, których zainteresowała ta tematyka, był barokowy myśliciel, jednocześnie jeden z prekursorów nowej myśli, John Lock, który napisał dzieło zatytułowane "Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego". Założeniem myśli Locka był empiryzm, a zatem "doświadczeniowe" zdobywanie wiedzy. Oświeconych interesował także sposób w jaki taką wiedzę chłoniemy. To i podobne zagadnienia poruszał w swych działach, jeden z najwybitniejszych filozofów epoki, Immanuel Kant. W poszukiwaniu tzw. nowego ładu, zaczęto większą wagę przywiązywać do nauk ścisłych czy tzw. eksperymentalnych. Na tym polu ludzkość zaczęła odnosić spore sukcesy, wystarczy wspomnieć np. odkrycia Newtona.

Wśród wybitnych myślicieli nie może także zabraknąć obrazoburcy i skandalisty, Woltera. Łączenie myślicielstwa wraz z literaturą doskonale opanował także Denis Diderot, który oprócz tego, że jest autorem powiastki filozoficznej pt. "Kubuś Fatalista i jego pan", jest tez inicjatorem powstania pierwszej Encyklopedii wiedzy. Encyklopedia ta była wspaniałym dziełem do którego przystąpił zespół naukowców, filozofów, historyków itd. Ze znanych powszechnie postaci, obok Diderota wymienić można Woltera, Jean Jacques Rousseau i Monteskiusza.

  1. Oświecenie w Polsce

Za ojca oświecenia w Polsce uznaje się Stanisława Konarskiego. Był to bowiem znakomity znawca społeczeństwa - jako publicysta i pedagog dostrzegał najbardziej ważkie problemy oświaty. Jako prawdziwy człowiek oświecenia zajmował się także prawem polskim, uczestniczył przy tworzeniu majowej konstytucji. Za swoje zasługi został ukoronowany przez króla orderem Sapere auso, co oznacza - "temu, który odważył się być rozumny". Bardzo ważną rolę odegrali też bracia Załuscy, którzy w 1747 roku otworzyli nowoczesną i dobrze wyposażoną bibliotekę. Biblioteka Załuskich była pierwsza publiczną biblioteką.

Założeniem nowej epoki stało się propagowanie wiedzy i intelektu. Zaczęto zdawać sobie sprawę jak ważna jest społeczna edukacja. Powołano zatem Bibliotekę Załuskich, która miała skupiać środowisko literackie i artystyczne. Ludzie wykształceni dyskutowali o potrzebie reform w państwie, zwłaszcza w oświacie. Rozumiał to także koronowany na króla Polski w 1764 roku Stanisław August. Już rok później założył on Teatr Narodowy, który kształcił świadomość społeczną, ponieważ dokładnie wybierano repertuar. Istotną rolę odegrał także periodyk "Monitor", który zaczął wychodzić w tym samym roku i ukazywał się nieprzerwanie aż do 1785 roku. Gazeta zawierała treści oświeceniowe takie jak polemiki, teksty literacki, filozoficzne. Tutaj debiutowało wielu znakomitych twórców.

W tym samym czasie sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej. W czasie prac sejmu, nazwanego potem czteroletnim uchwalono szereg reform. Najważniejsze z nich to Konstytucja 3 Maja i powstanie kościuszkowskie.

Także wiele działo się w literaturze: odkrywano nowe gatunki, niektóre po latach zapomnienia wracały do łask. I choć panowała wielka stylowa i gatunkowa różnorodność to jednak nastąpił nawrót do klasycyzmu i harmonii, który był dominujący nad innymi tendencjami. Początkowo spore znaczenie posiadał także sentymentalizm oraz rokoko, zwłaszcza w początkowych latach oświecenia. Były to tendencje zaczerpnięte z Zachodu, jednak mimo tego, iż za granicą nabrały znaczenia, to w Polsce nie odegrała większej roli. Twórczość tych nurtów zeszła na dalszy plan, ponieważ najbardziej palącą potrzebą było podporządkowanie sztuki państwu oraz - za jej pomocą - "oświecanie" obywateli.

6. Literatura.

Ignacy Krasicki.

Krasicki to niewątpliwie najwybitniejszy literat okresu oświecenia. Zajmował się wieloma różnorodnymi pracami. Interesowała go polityka, zagadnienia społeczne. Założyciel "Monitora" i jego redaktor do końca ukazywania się czasopisma. Pisał satyry, powieści ("Michała Doświadczyńskiego przypadki"), poematy satyryczne ("Monachomachia", "Antymonachomachia") i heroikomiczne ("Myszeida"), a także prace z zakresu homiletyki, teologii, heraldyki. Napisał także dwutomową encyklopedię, podejmował się przekładów ("Pieśni Osjana"). Jego autorstwa jest także nieoficjalny hymn polski - Hymn do miłości Ojczyzny ("Święta miłości kochanej Ojczyzny"). Do tego pisał artykuły do "Monitora", a także prowadził gazetę. Za swą pracę twórczą otrzymał od króla najwyższe odznaczenia, m.in. Orderem Orła Białego.

Bajki i satyry Ignacego Krasickiego jako realizacja koncepcji "uczyć - bawiąc"

Wiersz znajdujący się jako wstęp do bajek, mówi o tym iż bajka jest gatunkiem literackim powstałym na kanwie życia, bo to ono dostarcza jej tematów. Ponadto bajka operuje archetypami, postaci mają zazwyczaj jedną konkretną cechę, która poeta chce napiętnować. Jednocześnie Krasicki zastrzega, że mają one bawić i nie wolno ich brać bardzo poważnie. Bajki zawierają prawdy uniwersalne lub mogą odnosić się do konkretnego przypadku.

W bajce o szczurze i kocie naśmiewa się z ludzkiej pychy, Bohaterami bajek są zwierzęta, ale są one uosobieniem cech ludzkich, ponieważ pod ich postaciami kryją się typowo ludzkie słabości, takie jak pycha ("Szczur i kot"), zazdrość , głupota ("Lew i zwierzęta"), naiwność ("Jagnię i wilcy"), zawiść, obłuda ("Dewotka"), bezmyślność ("Dzieci i żaby").

Bardziej rozbudowaną formą krytyki społeczeństwa są satyry. One również mają charakter prześmiewczy, również piętnują wady społeczne i poruszają ważkie tematy, jednak satyry - jako forma dłuższa - satyra jest mała opowiastką, często opartą na humorze sytuacyjnym, a nie słownym. Ponadto zawiera głębszy rys psychologiczny problemów. Jedna z najpopularniejszych satyr Krasickiego jest "Żona modna", która pokazuje pęd ówczesnej szlachty do naśladownictwa wzorów francuskich, balów, modnego ubierania, generalnie rzecz ujmując - do beztroskiego wydawania pieniędzy. Jednak poeta nie naśmiewa się tutaj tylko z żony. Także mąż ukazany jest karykaturalnym świetle, ponieważ szukając małżonki dla siebie podstawowym kryterium był jej posag i wioski, które posiada. Mąż od początku był zawiedziony wybranką ponieważ stawała mu wymagania, które go zniechęcały jednak ożenił się z nią dla pieniędzy. Oczywiście ona zażądała intercyzy, wzorem francuskich arystokratów. Skutkiem takiego myślenia była żona, której nic się nie podobało, bo było mało światowe czy salonowe, przemeblowała dom w kilka tygodni, umieszczając męża gdzieś z tyłu a swoje rozliczne pokoje od frontu. Wreszcie zorganizowała bal, zapraszając wiele osób, podczas którego puszczano fajerwerki, które - ku uciesze zebranych - zapaliły stodołę. Nie jest to oczywiście satyra na małżeństwo, ale na ślepe i bezmyślne wzorowanie się na modzie zachodniej oraz zaprzepaszczanie kultury narodowej.

b) Pisarze polityczni

W opoce oświecenia bardzo popularne były utwory polityczne. Ma to oczywiście związek z sytuacją w jakiej kraj się znalazł, ponieważ oświeceni, świadomi upadku i groźby rozbioru próbowali dokształtach społeczeństwo - to przez ośmieszanie, to przez pouczanie czy też wytykanie wad. Najznakomitszym pisarzem-publicystą tego okresu był:

Hugo Kołłątaj - był nie tylko działaczem i pisarzem politycznym, ale także uczestniczył przy tworzeniu reform oświaty, ponieważ był także teoretykiem nauki, historykiem i filozofem. Studiował w Krakowie, Wiedniu, Rzymie, gdzie poznał myśl oświeceniową, która zapragnął szerzyć w Polsce. Działał także w Komisji Edukacji Narodowej, dzięki czemu przeprowadzał reformy unowocześniające Akademię Krakowską. Aktywnie działał także podczas Sejmu Czteroletniego, współtworząc Konstytucję 3 Maja,

Stanisław Staszic - drugi, obok Hugona Kołłątaja, reformator oświeceniowy. Podobnie jak inni wybitni przedstawiciele tej epoki, za sprawą kariery duchownego, otrzymał nienaganne wykształcenie w najlepszych ośrodkach Europy. Był także nauczycielem u Zamoyskich. Został aktywny nawet po trzecim rozbiorze Polski, wierząc, że kraj można ratować, więc organizował życie kulturalne i intelektualne w okupowanym kraju. Jego najważniejszym dziełem był traktat "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego", w którym kładł nacisk na patriotyzm i walkę o niepodległość ojczyzny. Przyczyny upadku kraju widział głownie w działaniu magnaterii i tę warstwę najbardziej napiętnował.