W ramach poniższej pracy omówione zostaną następujące tematy:

a) Zagadnienia wstępne. Podział źródeł historycznych. Nauki pomocnicze historii. Sposoby pomiaru czasu w historii. Sposoby wyodrębniania w historii okresów i epok badawczych.

b) Starożytne państwo mezopotamskie.

c) Starożytne Chiny i Indie.

d) Egipt.

e) Grecja w starożytności.

f) Dzieje starożytnego Rzymu.

Zagadnienia wstępne. Podział źródeł historycznych. Nauki pomocnicze historii. Sposoby pomiaru czasu w historii. Sposoby wyodrębniania w historii okresów i epok badawczych.

Podział źródeł historycznych.

Źródła historyczne dzieli się na:

  • pisane
  • niepisane.

W obrębie źródeł pisanych wyróżnia się:

  • źródła opisowe, a więc: kroniki, roczniki, dzienniki, pamiętniki, legendy i inne
  • źródła normatywne (czyli wszelkiego rodzaju zasady oraz normy regulujące funkcjonowanie państwa, oraz określające rolę oraz położenie obywatela w tymże państwie), a więc konstytucje, kodeksy, ustawy, uchwały, regulaminy i inne

Źródła niepisane, to wszelkiego rodzaju materiały, które nie mają charakteru pisanego, ale dostarczają informacji o przedmiocie badania historycznego, a więc: zdjęcia, obrazy, rzeźby, malowidła, pomniki, cmentarze, i inne.

Nauki pomocnicze historii.

Nauki pomocnicze historii, to nauki wspomagające, wspierające i wzbogacające poszukiwania oraz badania, prowadzone na gruncie historycznym. Do nauk tych zaliczyć należy:

- archeologię, czyli naukę zajmującą się badaniem człowieka, jego rozwoju, i jego cywilizacji poprzez odkrywanie, dokumentację i analizę materialnych świadectw działalności ludzkiej, do których zaliczamy: architekturę, szczątki ludzkie oraz krajobraz zmieniony przez człowieka

- etnografię, czyli naukę o narodach, ludach, oraz grupach etnicznych

- numizmatykę, czyli naukę zajmującą się badaniem monet, banknotów, oraz innych znaków pieniężnych, tak pod względem historycznym, estetycznym, jak i technicznym

- sfragistykę, czyli naukę zajmującą się badaniem pieczęci jako źródeł historycznych, jak również, naukę zajmującą się historią oraz powstawaniem wspomnianych pieczęci

- heraldykę, czyli naukę o herbach, a konkretnie o rozwoju, znaczeniu oraz zasadach kształtowania się herbów, nazwa wywodzi się od słowa herold, czyli urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w średniowiecznych turniejach

- genealogię, czyli naukę zajmującą się badaniem powiązań i więzi rodzinnych, pochodzeniem rodów, oraz formami dziedziczenia

- chronologię, czyli naukę o mierzeniu czasu, nazwa zaczerpnięta ze słów chronos (czyli czas), oraz logos (czyli słowo, nauka)

- geografię historyczną, celem której jest zrozumienie dawnej organizacji przestrzennej danego obszaru, jego ewolucji oraz wpływu na stan aktualny

- dyplomatykę, badającą dokumenty od strony krytyki naukowej, oraz określającą przydatność zachowanych dokumentów do badań historycznych.

Sposoby pomiaru czasu w historii.

Jednym ze sposobów mierzenia czasu (także w starożytności), było wskazanie na ważne wydarzenie, od którego wspomniany pomiar, rozpoczynano. I tak:

- w starożytnym Egipcie czas mierzono od 3200 roku p.n.e. - czyli od daty zjednoczenia Egiptu Dolnego z Egiptem Górnym

- w starożytnej Grecji czas mierzono od 776 roku p.n.e. - czyli od daty pierwszej olimpiady (tzw. era olimpijska)

- w starożytnym Rzymie czas mierzono od 753 roku p.n.e. - czyli od daty założenia miasta na siedmiu pagórkach

- chrześcijanie mierzą czas od narodzenia Jezusa Chrystusa (tzw. era żydowska)

- arabowie jako podstawę pomiaru czasu przyjęli rok 622 n.e., czyli ucieczkę proroka Mahometa z Mekki do Medyny (tzw. era mahometańska).

Sposoby wyodrębniania w historii okresów i epok badawczych.

Wyodrębnia się trzy zasadnicze sposoby podziału ludzkich dziejów, na mniejsze epoki oraz okresy historyczne. Te trzy sposoby podziału to:

  • klasyfikacja ze względu na narzędzia pracy
  • klasyfikacja ze względu na formacje społeczno-ekonomiczne
  • klasyfikacja ze względu na zbieżność z epokami literackimi.

Klasyfikacja ze względu na formacje społeczno-ekonomiczne.

Podstawą wyodrębnienia wspomnianej klasyfikacji, jest wprowadzenie pojęcia własność, oraz właściciel środka (ów) produkcji. Tak bowiem oto, ziemia czy zakład pracy (np. fabryka), stanowią własność. Z kolei, wspomniana własność, znajduje się w rękach posiadacza środka produkcji, który będąc jego właścicielem, sam go nie użytkuje, a oddaje w użytkowanie osobom trzecim, czerpiąc z tego korzyść finansową i eksploatując swoich pracowników.

W ciągu wielu stuleci relacja pomiędzy własnością, właścicielem oraz klasą zależną (pracowniczo-robotniczą), przedstawiała się w następujący sposób:

- wspólnota pierwotna, nie istnieje podział na biednych i bogatych, na właścicieli środków produkcji oraz ich pracowników

- niewolnictwo, sztywny podział na bogatych, posiadających zależnych od siebie niewolników, oraz na biednych, będących niewolnikami, zależnymi od bogatych

- feudalizm, łagodnieje dotychczasowy sztywny podział na niewolników i bogatych, zostaje on zastąpiony podziałem na właścicieli ziemskich (feudałów), oraz na gospodarujących ziemią, zależnych i obciążonych wieloma zobowiązaniami wobec dworu, chłopów

- kapitalizm, utrwala się podział na dwie zasadnicze i przeciwstawne sobie grupy, a mianowicie na kapitalistów oraz na robotników, ci pierwsi są właścicielami fabryk i zakładów przemysłowych, ci drudzy we wspomnianych fabrykach i zakładach przemysłowych - pracują

- imperializm, najdoskonalsza forma kapitalizmu

- socjalizm, utopijna koncepcja mówiąca o możliwości przezwyciężenia podziału na biednych i bogatych, zależnych i właścicieli; w praktyce nie sprawdziły się ideały socjalistyczne, zakładające

zrównanie ludzi w prawach i przekazanie im jednakowo dużych majątków do gospodarowania

- komunizm, najdoskonalsza forma socjalizmu.

Klasyfikacja ze względu na zbieżność z epokami literackimi.

Tak w historii, jak i w literaturze wyodrębnia się następujące epoki działalności i twórczości człowieka:

  • epoka starożytna (do V wieku n.e.)
  • epoka średniowieczna (od V do XV wieku)
  • epoka nowożytna (od XVI do XVIII wieku)
  • epoka XIX wieku
  • epoka współczesna (od XX wieku do dziś)

Starożytne państwo mezopotamskie.

Najważniejsze fakty "z życia" starożytnego Babilonu to:

- położenie nad życiodajnymi rzekami: Tygrysem i Eufratem

- II połowa IV do III tysiąclecia p.n.e., na terytorium Babilonu rozwija się cywilizacja sumeryjska

- około 1700 rok p.n.e., powstanie "Kodeksu Hammurabiego", kodeksu składającego się z ponad 260 artykułów, dotyczących ówczesnego wymiary sprawiedliwości; kodeks stanowił o karach za wykroczenia przeciwko własności, ziemi, zabudowaniom; traktował o karach nadawanych z tytułu przestępstw popełnianych przez kupców, handlowców, kobiety; w kodeksie znalazło się także popularne po dziś dzień "oko za oko, ząb za ząb"

- XV-XIV wiek p.n.e., rozkwit i potęga Babilonii pod rządami dynastii Kasyckiej

- 1124-1103 p.n.e., panowanie Nabuchodonozora I, największego z władców starożytnej Mezopotamii; krótki renesans świetności państwa

- VII wiek n.e., podbój Babilonii przez Arabów

- Babilon był państwem teokratycznym, z silnie zarysowującym się podziałem społecznym na biednych i bogatych, wyzyskiwanych i wyzyskujących, niewolników i wolnych; w parze z rozbiciem społecznym, szło usankcjonowanie tegoż rozbicia przez prawo

- praktykowano politeizm, a więc wiarę w wielu bogów; tymże bogom wznoszono w Mezopotamii świątynie w kształcie piramid; wierzono także w życie po życiu, a więc w życie pozagrobowe

- kwitła kultura, posługiwano się pismem klinowym; Babilończycy znali koło, koło garncarskie, praktykowali nauki: astronomiczną, matematyczną, medyczną; posługiwali się kalendarzem; operowali systemem liczbowym, sześćdziesiętnym; jednostką miary pozostawał łokieć, a wagi - talent.

Starożytne Chiny i Indie.

Chiny, najważniejsze fakty z historii starożytnej państwa:

- państwo zlokalizowane w dolinach rzek Huang-ho (Żółtej Rzeki) oraz Chang Jiang (Długiej Rzeki)

- według legendy pierwsze państwo i pierwsza dynastia rządząca, zostały założone przez Wielkiego Ju, panującego w latach 2205-2198 p.n.e.

- forma rządów: despotyzm monarchiczny; państwo zasilane przez rozbudowaną administrację urzędniczą, mianowaną przez cesarza

- Chińczycy posługiwali się na co dzień ujednoliconym systemem miar i wag; znali pismo piktograficzne; byli wynalazcami papieru oraz druku; hodowali jedwabniki, z których wyrabiali ceniony do dziś, i niezwykle kosztowny - jedwab; produkowali przedmioty z żelaza oraz porcelany

- począwszy od VI wieku p.n.e. w Chinach przystąpiono do wznoszenia Wielkiego Muru; mówi się że przy budowie Muru, zaangażowanych było blisko 3,5 miliona osób; przy czym mordercza praca przy wznoszeniu konstrukcji, pochłonęła blisko 1 milion ofiar; dzisiejszą postać, Wielki Mur przybrał dopiero w XIV wieku, za panowania dynastii Ming

- w latach 551-479 p.n.e., w Chinach żył i tworzył największy ze starożytnych, azjatyckich filozofów - Konfucjusz; w swojej nauce (której nie spisywał), podejmował sprawy codzienne, traktował o praworządności, poprawności, mądrości czy lojalności; stworzył filozoficzną teorię tzw. pięciu powinności; w swych rozważaniach Konfucjusz wiele miejsca poświęcał kwestii wykształcenia, tak w sensie duchowym, jak i intelektualnym; jego naukę rozwijali uczniowie oraz następcy, rozpowszechniając ją w Japonii, Korei czy Wietnamie.

- obok konfucjanizmu oraz buddyzmu, tak na gruncie filozofii, jak i religii, szeroko rozwinął się w starożytnych Chinach, taoizm.

Indie, historia starożytna w pigułce:

- położone nad rzekami GangesIndus

- silnie podzielone społeczeństwo; ustrój społeczny określany mianem kastowego, w okresie starożytnym wyróżniano nawet do 3000 różnych kast; najwyżej w hierarchii społecznej stali kapłani (którzy rządzili miastami w państwie), następnie wojownicy, posiadający statut wolnych - chłopi, rzemieślnicy, kupcy, najniżej zaś pariasi

- w starożytnych Indiach, rytm życia wyznaczały życiodajne rzeki Ganges i Indus, rozwijało się rolnictwo (wykorzystując usprawnienia irygacyjne), oraz hodowla

- ponieważ kapłani (bremini) odgrywali istotną rolę w życiu państwa, równie wielkie znaczenie (w sensie duchowym) miała religia; do praktykowanych w Indiach wyznań, zaliczyć należy przede wszystkim hinduizm oraz buddyzm; buddyzm był w starożytności religią nową, a jego twórca zwykł był mawiać: "Życie powinno być moralne, cnotliwe (...) prowadzi ono do nirwany (spokój absolutny)"; hinduizm, w omawianej epoce uchodził za wyznanie ludzi prostych; czczone w hinduizmie bóstwa to Wisznu i Sziwa

- w Indiach narodził się także sanskryt, czyli język literacki praktykowany w okresie starożytnym, średniowiecznym oraz wczesnym nowożytnym; był przeciwieństwem nieuporządkowanych, ludowych języków naturalnych (tzw. prakrytów)

- w państwie posługiwano się systemem dziesiętnym (od 1 do 9, z uwzględnieniem 0); świątynie wykuwano w skałach; przedmioty życia codziennego wytwarzano z miedzi, cyny oraz złota.

Egipt.

- życiodajną rzeką starożytnego Egiptu był Nil

- państwo powstało około 3200 roku p.n.e.

- podobnie jak w innych starożytnych państwach (a więc w Chinach czy Indiach), społeczeństwo miało charakter klasowy, a rządy znajdowały się w rękach despotycznych monarchów, faraonów; drugą (po faraonie) grupą społeczną w starożytnym Egipcie, byli kapłani - duchowi przywódcy, mądrzy i wykształceni ludzie umiejętnie sterujący panującym, i wywierający bezpośredni wpływ na wykonywaną władzę; nieco niżej za nimi, stali królewscy urzędnicy; jeszcze niżej wolni chłopi; w najgorszym położeniu znajdowali się niewolnicy, znajdujący się na najniższym szczeblu społecznej zależności; paradoksalnie, choć chłopi posiadali statut wolnych, to oni byli główną siłą roboczą w państwie, niewolników było bowiem niewielu (pełnili oni funkcje służby domowej u najbogatszych obywateli Egiptu)

- w Egipcie posługiwano się pismem hieroglificznym (najstarsze pismo egipskie, obrazkowe), hieratycznym (pismo staroegipskie, nie mające jednak obrazkowego charakteru hieroglifów, służące do zapisu informacji na papirusie) oraz demotycznym (pismo ludowe, służące do zapisu korespondencyjnego czy podręcznych notatek)

- Egipcjanie znali i posługiwali się kalendarzem, będącym kombinacją kalendarza księżycowo-słonecznego oraz agrarnego, opartym na rachubie 365 dni w roku, dzielącym rok kalendarzowy na trzy pory (achet - pora wylewów, peret - pora cofania się wód i szemu - pora sucha, pora zbioru) po cztery miesiące każda

- religia politeistyczna; a oto przegląd najważniejszych egipskich bóstw: Amon - pierwotnie bóg Teb, z czasem (tj. w okresie panowania IX dynastii) Amon-Re, bóg Słońca, powszechnie czczony i wielbiony; Anubis - powszechnie znane wyobrażenie Anubisa, to człowiek posiadający głowę szakala lub psa, bóstwo świata zmarłych, strażnik cmentarzy, patron mumifikacji i balsamowania; Bes - uważany za boga wesela i rodziny, robiąc potworne miny, odstraszał wszelkie bestie, węże czy owady, czuwał nad Egipcjanami w ich życiu codziennym; Chnum - pradawny bóg Górnego Nilu, stwórca ludzi, który na kole garncarskim miał ulepić człowieka, wyobrażany jako mężczyzna z głową barana; Hathor - egipska bogini nieba, z czasem stała się bóstwem miłości, radości, uciech, muzyki, tańca, a także opiekunką kobiet; Horus - bóg nieba, czczony pod postacią sokoła lub człowieka z głową sokoła zwieńczoną tarczą słoneczną, panujący faraon utożsamiał się z nim i przyjmował jego imię; Izyda - władczyni nieba i ziemi, wraz z bratem Ozyrysem i synem Horusem, stanowiła wielką triadę egipskich bóstw; Maat - bogini ładu, porządku i sprawiedliwości; Neftyda - bogini śmierci, w przedstawieniach: kobieta z hieroglifem swego imienia na głowie; Nechbet - pełniła kilka funkcji w różnych kultach, często przedstawiana jako bogini o sępiej głowie; Nut - personifikacja sklepienia niebieskiego; Ozyrys - bóg śmierci i odrodzonego życia, władca ziemi, podziemi i krainy umarłych; Ptah - bóg stwórca, stojący na czele Wielkiej Ósemki Bogów, opiekun sztuk i rzemiosł, przedstawiany jako człowiek z ogoloną głową i laską "was" w ręku; Sechmet - bogini wojny, a także bogini opiekuńcza Dolnego Egiptu, w przedstawieniach: kobieta z głową lwicy stojąca lub siedząca na tronie; Set - bóg zła, pan burz, pustyń oraz obcych ziem; Sobek - bóg płodności, wody, symbol królewskiej siły, przedstawiany jako człowiek z głową krokodyla (ewentualnie jako krokodyl z głową sokoła, lwa, byka, barana lub szakala); Thot - patron mądrości uważany za wynalazcę pisma i kalendarza, przedstawiany jako ibis, pawian, lub człowiek z głową tych zwierząt

Tytułem podsumowania oraz zapamiętania, przedstawione zostaną poniżej, pojęcia związane z religijnością starożytnych. Te terminy to:

Animizm- to zespół wierzeń (występujący tak w religiach archaicznych, jak i tradycyjnych), zakładający istnienie świata materialnego, oraz świata duchowego, jak również współistnienie duszy z ciałem, oraz przypisujący duszę (względnie ducha przodków ludzkich) wszystkim roślinom, zwierzętom, minerałom oraz żywiołom

Henoteizm - stan pośredni pomiędzy monoteizmem i politeizmem, kult wielu istot boskich, z których jedna jest bogiem najwyższym, pozostałe zaś podporządkowanymi mu mniejszymi istotami nadprzyrodzonymi

Manizm- termin oznaczający wiarę w istnienie duchów oraz kult osób zmarłych

Mastaby- rodzaj gigantycznych grobowców wznoszonych na okazałych egipskich lub chińskich nekropoliach (później tradycję ich budowania kontynuowano także w starożytnej Grecji i Rzymie)

Monoteizm - wiara w jednego boga

Politeizm- wiara w wielu bogów

Zoomorfizm - przedstawianie bogów pod postaciami zwierząt, w starożytnym Egipcie, wyobrażenie to, było na pół ludzkie i na pół zwierzęce, przedstawienie bóstwa w postaci zwierzęcia, pociągało za sobą kult tegoż zwierzęcia

Grecja w starożytności.

Informacje wstępne:

- Grecja w przeciwieństwie do opisanych wyżej starożytnych państw, nie znajdowała się nad żadną wielką, życiodajną rzeką

- bardzo ważną rolę w funkcjonowaniu państwa stanowił dostęp do morza (Egejskiego, Kreteńskiego oraz Śródziemnego i Jońskiego), oraz odpowiednio ukształtowana linia brzegowa

- na jej terytorium zaledwie 30% ziemi nadawało się pod uprawę, pozostałe 70% stanowiły nieużytki i pastwiska

- nim rozwinęła się kultura oraz cywilizacja grecka, na półwysep Bałkański oraz na Peloponez oddziaływała kultura tzw. kreteńska

- kultura kreteńska, rozwijała się na Krecie od III tysiąclecia p.n.e. do 1200 roku p.n.e.; cechował ją prężny rozkwit rzemiosła oraz rolnictwa; rozwój rolnictwa oraz rzemiosła i handlu, rzutował na charakterystyczny dla Krety podział społeczeństwa na: właścicieli ziemskich, kupców, rzemieślników, oraz ludność pałającą się rolnictwem; centralnym ośrodkiem funkcjonowania życia na wyspie, był pałac królewski w Knosos; budowa pałacu w Knosos pociągnęła za sobą budowę kolejnych tego typu obiektów na wyspie oraz przyczyniła się do ekspansji mieszkańców na nowe terytoria (tj. na sąsiednie wyspy); poza Knosos w dobie kultury kreteńskiej, rozwinęły się takie miasta jak Malia, Fajstos, czy Gurnia

- w okresie około 1200 roku p.n.e. w miejsce chylącej się ku upadkowi kultury kreteńskiej, pojawia się kultura mykeńska (całkowity okres kształtowania się kultury mykeńskiej to 1600 rok p.n.e.- IX wiek p.n.e.)

- starożytna Grecja składała się z trzech części: północnej, środkowej oraz południowej; Grecję Północną zamieszkiwały plemiona Eolów, Grecję Środkową - Jonowie, zaś Grecją Południową, ludy Dorów

- greckie "polis"; termin polis, oznacza miasto-państwo, małą ojczyznę; w odniesieniu do antycznej Grecji, należy je rozumieć w następujący sposób: Grecja składała się z mniejszych miast, z których każde było państwem samo dla siebie; państwowość miast charakteryzowała się odrębnym ustrojem politycznym, odrębnym życiem publicznym, administracyjnym oraz prawnym każdego z polis, jak również odrębną gospodarką oraz kulturą każdego z ośrodków; w ramach państwa, polis rywalizowały ze sobą o przywództwo nad Grecją, a także o zajęcie jak najwyższego miejsca w hierarchii poszczególnych polis; realnie do rangi przywódcy politycznego czy wojskowego na półwyspie, mogły pretendować tylko dwa polis, a mianowicie Ateny i Sparta; demokracja ateńska miała charakter bezpośredni, praw pozbawieni w niej byli metoikowie, niewolnicy oraz wyzwoleńcy, z kolei nad wymiarem sprawiedliwości czuwali obywatele (i ich reprezentacja w licznie 6000 sędziów)

- kolonizacja grecka; mianem kolonizacji greckiej określa się etap w dziejach państwa greckiego w starożytności, charakteryzujący się poszukiwaniem nowych ziem, przez rosnącą w liczbę, masę greckich obywateli, ziem nie tylko nadających się pod uprawę, ale także zdatnych do zasiedlenia; nasilenie wspomnianego ruchu przypadło na okres od VIII do VI wieku p.n.e.; osady greckie pokryły wówczas wybrzeża Morza Śródziemnego aż po Hiszpanię, oraz wybrzeża Morza Czarnego

  1. co wywołało kolonizację grecką?
  • deficyt środków niezbędnych do życia i funkcjonowania
  • rywalizacją o niewielki obszar ziemi nadającej się pod uprawę, pomiędzy panem a chłopem
  • nadwyżka ludności w miastach
  • chęć znalezienia (i wzbogacenia się) surowców i złóż mineralnych
  1. obszary kolonizowane
  • wybrzeża Morza Śródziemnego, Cieśnina Bosfor, Cieśnina Dardanele, Helespond
  • ujście rzeki Dniepr i Don
  • południowe Włochy oraz Sycylia (późniejsza Wielka Grecja)
  • wybrzeża Morza Czarnego (osadnictwo greckie na Krymie, u ujścia Dunaju i Dniestru)
  • wybrzeża Francji, założenie Masali (dzisiejszej Marsyli)
  • wybrzeża Wysp Brytyjskich
  1. towary importowane do Grecji z terenów kolonizowanych:
  • surowce mineralne (np. srebro czy złoto)
  • drewno
  • bydło
  1. konsekwencje kolonizacji
  • ostateczne ukształtowanie się greckich polis - społeczne
  • miasta-państwa - greckimi enklawami - społeczne
  • grecki ustrój polityczny krzewiony w koloniach - społeczne
  • intensyfikowanie się niewolnictwa - społeczne
  • kolonie nad Morzem Czarnym - spichlerzem Grecji - gospodarcze
  • rozkwit handlu oraz eksportu - gospodarcze
  • rozwój rzemiosła - gospodarcze
  • rozwój tkactwa i garncarstwa - gospodarcze
  • eksploatacja złóż kopalnych - gospodarcze
  • rozwój żeglugi - gospodarcze

- Ateny

  1. kształtowanie się ustroju demokratycznego
  • reformy Solona (594 rok p.n.e.): Zgromadzenie Ludowe, Rada Czterystu, sąd przysięgłych, podział obywateli na cztery grupy według posiadanego majątku, zakaz pożyczek pod zastaw osoby, ustrój oligarchiczny (rządy arystokracja)
  • reformy Klejstenesa (508 rok p.n.e.); cel: pozbawienie arystokracji wpływu na politykę oraz zapobieganie tyranii, Zgromadzenie Ludowe - wzrost znaczenia, Rada Pięciuset, sądownictwo - sąd przysięgłych, areopag, sąd skorupkowy (ostracyzm)
  • reformy Peryklesa (połowa V wieku p.n.e.) - rozkwit demokracji ateńskiej; najważniejszym organem w państwie - Zgromadzenie Ludowe (eklezja), Zgromadzenie było instytucją władzy ustawodawczej w Atenach, do której wchodzili wszyscy wolni mężczyźni, wpisani na listę obywateli miasta-państwa, którzy ukończyli 20 rok życia; na skutek przeprowadzonych przez Peryklesa reform następowało identyfikowanie się obywateli polis z ich miastem-państwem; w V wieku p.n.e. wprowadzono płace za pełnienie niektórych urzędów, w IV wieku zaś pojawiły się "diety poselskie"; jako obowiązującą wprowadzono zasadę równości obywateli Aten wobec prawa, zasadę poszanowania woli większości, obowiązujące stało się przekonanie o wolności jednostki oraz o jej prawie do wszechstronnego rozwoju, tak duchowego, jak i fizycznego; odrzucono ingerencję państwa w życie prywatne obywatela; sądzono że podstawą osądu człowieka winien być jego talent i zasługi, a nie pochodzenie

- Sparta; drugie z najważniejszych greckich polis, położone na obszarze Lakonii oraz Mesenii

  • podział społeczny: heloci (rdzenna społeczność Lakonii i Mesenii, przekształcona w zależną ludność chłopską), periojkowie (wolni mieszkający wokół polis, trudniący się handlem i rzemiosłem), spartiaci (pełnoprawni obywatele Sparty)
  • wychowanie spartańskie, tzw. agoge; celem którego było wykreowanie młodego człowieka na godnego obywatela spartańskiego polis, wytrzymałego oraz uległego żołnierza, jak również odpowiedzialnego męża i rodzica; w wychowaniu spartańskim wielki nacisk kładziono na sprawność fizyczną, stąd też niemowlęta chore lub ułomne, skazywano na śmierć i porzucano w górach Tajget; naukę umysłową ograniczano do wpojenia młodym ludziom umiejętności czytania i pisania
  • ustrój: państwem rządzili dwaj dziedziczni królowie (cecha specyficzna polis spartańskiego); ciało doradcze - rada starszych, składająca się z 28 członków, tzw. geruzja; zgromadzenia ludowe, z udziałem pełnoprawnych obywateli Sparty, jego rola ograniczała się do minimum, a mianowicie do wypowiadania się na tak lub na nie odnośnie projektów przedkładanych zgromadzeniu przez geruzję; eforat - urząd pięciu spartiatów wybierany na jednoroczną kadencję, kontrolujący wszystkie urzędy oraz życie publiczne polis
  • cechy charakterystyczne: państwo oligarchiczne; społeczeństwo w którym wyjątkowo wysoką pozycję zajmowała kobieta, a to poprzez fakt skoszarowania mężczyzn; kobiety prowadziły gospodarstwa domowe, potrafiły władać bronią (na wypadek buntu helotów), umiały czytać i pisać

- wojny Grecji z Persją

  1. przyczyny:
  • powstanie na Wschodzie wielkiego państwa, monarchii despotycznej, rządzonej przez Persów (w obrębie państwa znalazły się takie obszary jak: Babilon, Egipt, Azja Mniejsza)
  • z czasem Persowie przejęli władzę nad miastami jońskimi w Azji Mniejszej
  • chęć narzucenia zwierzchnictwa perskiego miastom greckim w Europie
  • odrzucenie przez Ateny i Spartę możliwości uznania zwierzchności króla perskiego Dariusza
  1. przebieg wojen Grecji z Persją
  • 490 rok p.n.e., zwycięstwo Greków, dowodzonych przez Miltiadesa, pod Maratonem
  • 480 rok p.n.e., zwycięstwo Persów, dowodzonych przez króla Kserksesa w wąwozie Termopile (Grekami dowodził Leonidas)
  • 480 rok p.n.e., zwycięstwo Greków, dowodzonych przez Temistoklesa, w bitwie morskiej pod Salaminą
  • 479 rok p.n.e., zwycięstwo Greków pod Platejami
  1. skutki wojen grecko-perskich
  • rozbudowa floty, armii oraz ściąganie podatków z innych polis, przez Ateny, na rzecz prowadzenia działań wojennych
  • powstanie Związku Morskiego, ze skarbem na wyspie Delos, następnie przeniesionym do Aten
  • przekształcenie przez Ateny (już po wojnie) Związku Morskiego w narzędzie polityki zwierzchniej nad innymi miastami-państwami; hegemonia Aten
  • rola i znaczenie wychowania spartańskiego

- wojna peloponeska (431-404 p.n.e.)

  1. przyczyny
  • powstanie Związku Morskiego i Związku Peloponeskiego (wzajemnie się zwalczających, antagonistycznych)
  • przeniesienie podziału związkowego na podział polityczny, tzn. Związek Morski koncentruje polis o charakterze demokratycznym, a Związek Peloponeski - polis oligarchiczne (arystokratyczne)
  • wyzysk miast Związku Morskiego przez Ateny i ich (miast) wystąpienie przeciw ateńskiej hegemonii
  • spór pomiędzy Atenami a Spartą o półwysep Epidamnos i Korcyrę (przyczyną bezpośrednią)
  1. przebieg
  • wygrana Sparty
  1. skutki
  • zaprowadzenie przez Spartę w Atenach rządów 30 tyranów
  • rozwiązanie Związku Morskiego
  • rozbicie jedności Grecji
  • sukces Sparty było krótkotrwały, gdyż wkrótce sama została pokonana przez Teby
  • Teby także niedługo cieszyły się przewagą
  • słabość Grecji wykorzystała Macedonia, narzucając jej swoje zwierzchnictwo

- kultura grecka w okresie od VI do IV wieku p.n.e.

  1. architektura
  • styl dorycki, joński, koryncki; budowle na planie prostokąta, otoczone kolumnadą, spadziste dachy, płaskorzeźby na frontonie
  • budowle na Akropolu: Partenon (świątynia Ateny Partenos "Dziewicy") w stylu doryckim; Erechtejon (kariatydy); Propyleje - monumentalna brama z nieparzystą ilością przejść
  • budowle teatrów (w Epidauros, Dionizosa w Atenach)
  • świątynie (np. Zeusa w Olimpii)
  1. rzeźba
  • Fidiasz, rzeźba na Akropolu, Atena Partenos, Zeus Olimpijski, kierował pracami budowlanymi w Atenach
  • Poliklet, Doryforos (idealne proporcje ciała)
  • Myron, Dyskobol
  • Praksyteles, Afrodyta Knidyjska
  • Lizyp
  1. teatr
  • narodził się około V wieku p.n.e. i był bezpośrednio powiązany ze świętami ku czci boga Dionizosa (boga winnej latorośli); budowa teatrów na stokach gór, aktorzy (mężczyźni) ubrani w maski, peruki oraz buty na koturnach; początkowo na scenie występował jeden aktor, z czasem pojawił się drugi, a potem trzeci; w inscenizacji brał też udział chór (mężczyźni ubrani w kozie skóry), wykonujący pieśń kozłów (tzw. tragos)
  • sztuki dramatyczne to tragedia (o podniosłym, patetycznym charakterze) oraz komiczne (zabawne, wesołe)
  • Ajschylos, tragik grecki, na scenę teatru wprowadził drugiego aktora, jego autorstwa były następujące sztuki: "Oresteja", "Siedmiu przeciw Tebom", "Prometeusz skowany", "Persowie"
  • Sofokles, drugi z wielkich greckich tragików, na scenę wprowadza trzeciego aktora, autor: "Antygony", "Króla Edypa", "Elektry"
  • Eurypides, stworzył: "Medeę", "Hipolita", "Ifigenię w Taurydzie", "Cyklopa"
  • Arystofanes, znany bardziej jako komediopisarz (choć tworzył także tragedie), autor takich sztuk jak: "Rycerze", "Chmury", "Osy", "Pokój", "Acharnejczycy"
  1. literatura
  • Homer, "Iliada" i "Odyseja"
  • Hezjod, "Prace i dnie", "Teogonia" (epos o powstaniu wszechświata)
  • Ezop, bajki
  • Alkajos, Safona - poezja, liryki, pieśni biesiadne
  1. historiografia
  • Herodot, historia wojen perskich do roku 479 p.n.e., ujęta w dziele pt. "Dzieje"
  • Tukidydes, pierwszy historyk pragmatyk (tj. osoba odrzucająca wpływ bogów na dzieje ówczesnego świata i na bieg historii), autor "Wojny peloponeskiej"
  • Ksenofont, "Historia grecka", "Wspomnienia o Sokratesie"
  1. filozofia
  • zamiłowanie do mądrości, próba odpowiedzi na pytania dotyczące duszy, rozumu, wszechświata, idealnego państwa
  • Tales z Miletu, przekonanie o tym, że świat narodził się z wody
  • Heraklit z Efezu, pramaterią jest apejron, z którego pod wpływem ruchu wyłoniło się zimno i ciepło , powodując różne stany skupienia materii
  • Demokryt z Abdery, twórca atomizmu, atom najmniejsza niepodzielna cząsteczka
  • Sokrates, autor takich maksym jak: Wiem to, że nic nie wiem, Poznaj samego siebie, Prawda prowadzi do cnót, Nigdy nie wchodzimy do tej samej wody, piewca teorii o istnieniu obiektywnej prawdy i bezwzględnego dobra; w roku 399 p.n.e. skazany za (...) demoralizowanie młodzieży i wprowadzanie nowych bogów
  • Platon, twórca idealizmu filozoficznego, tzn. teorii mówiącej, iż przedmioty na ziemi są idealnym odbiciem pierwowzorów (idei niewidzialnego świata), autor traktatu "Państwo"
  • Arystoteles, autor dzieł: "Metafizyka", "Fizyka" i "Polityka", sformułował prawa logiki, sklasyfikował blisko 500 gatunków zwierząt, twórca szkoły w ogrodach Lykejonu (szkoły zwanej liceum)
  1. nauka

- Archimedes, fizyk i matematyk grecki, zdefiniował wzory na pole powierzchni i objętość walca, kuli oraz czary kulistej, odkrył, że ciało zanurzone w płynie traci na wadze tyle, ile płyn wyparty przez wspomniane ciało (prawo Archimedesa), twórca liczby , pomysłodawca maszyn wojennych i oblężniczych

- wierzenia antycznych Greków

  • religia starożytnych Greków, była religią typowo politeistyczną; Grecy zwykli byli antropomorfizować swoich bogów, a więc nadawać im cechy typowo ludzkie, kształtować wyobrażenia o nich (o bogach) na kształt wyobrażeń o człowieku; świat greckich bogów był światem hierarchicznym; bogowie zasiadali na Olimpie; w wierzeniach obok bogów pojawiali się także herosi, półbogowie, owoce związków olimpijskich bogów i ziemskich niewiast; ważne miejsce w religii greckiej zajmowały także wyrocznie (zwłaszcza rezydująca w Delfach, Pytia)
  • bogowie: Zeus - najwyższy z bogów w mitologii greckiej, opiekun bogów i ludzi; Atena - bogini wojny, pokoju, mądrości i sztuki, opiekunka miasta Ateny, córka Zeusa; Hera - żona i siostra Zeusa, królowa Olimpu, bogini niebios, macierzyństwa, opiekunka małżeństwa i rodziny; Artemida - bogini świata roślinnego i zwierzęcego, wielka łowczyni, często przedstawiana z jeleniami, bądź w lesie, jej atrybutami były łuk i strzała; Apollo - syn Zeusa, bóg piękna, patron sztuki i poezji, światła i słońca, przewodnik muz; Hestia - siostra Zeusa i Hery, opiekunka ogniska domowego, podróżnych, nowożeńców i sierot; Dionizos - syn Zeusa, bóg wina, reprezentujący nie tylko jego walory upajające, ale i dobroczynne, zdrowotne; Afrodyta - bogini piękna, kwiatów, miłości i pożądania; Hefajstos - syn Zeusa, bóg-opiekun ognia, kowali i złotników;
  • mitologia, mity greckie narodziły się w czasach gdy nie znano jeszcze pisma, początkowo przekazywano je ustnie z pokolenia na pokolenie, następnie zaś spisano; na ich powstanie wpływ wywarły: kultury semicka, mykeńska, dorycka czy minojska; mity to opowieści próbujące w sposób bezpośredni wyjaśnić okoliczności narodzin oraz pochodzenia bogów, świata czy ludzi; ich specyfika polega na pewnej ponadczasowości oraz ahistoryczności; przykłady mitów: a) mit o Artemidzie, córce Zeusa i Latony, która nie wybaczała zniewagi, i nie tylko wraz z bratem Apollinem wymordowała dzieci Niobe w obronie honoru matki, ale także zamieniła w jelenia, myśliwego Akteona, który oglądał ją podczas kąpieli (jelenia z kolei rozszarpały psy); b) mit o Prometeuszu, Prometeusz wykradł Atenie mądrość, a Hefajstosowi ogień, po czym nauczył człowieka jak go używać, został za to ukarany przez Zeusa i przywiązany do skał Kaukazu, codziennie na miejsce kary, przylatywał sęp i wyjadał Prometeuszowi wątrobę, która regenerowała się w nocy, męki Prometeusza miały trwać 30 tysięcy lat, niemniej jednak skończyły się po 30, gdy Herakles zabił sępa strzałą z łuku

- Grecja pod rządami macedońskimi

- Macedonia, północno-wschodnia kraina Grecji, pozostająca w łączności kulturowej, religijnej oraz językowej z Grecją Właściwą; twórcą potęgi państwa był Filip II, nie tylko zbudował on silną armię, ale przystąpił także do ekspansji na Grecję Środkową, pokonał armię ateńską i jej sojuszników w bitwie pod Cheroneą (338 rok p.n.e.), tym samym położył kres niepodległości Grecji; z czasem Filip II zdobył Bizancjum, próbował też podporządkować sobie Persję

- Aleksander Wielki, od roku 336 p.n.e. do 323 roku p.n.e. - władca Macedonii, największy z macedońskich królów; zbudował imperium sięgające od Indii, przez Grecję aż po Egipt; Aleksander Wielki zbudował nie tylko ogromne, wielo kulturowe i wielo wyznaniowe imperium, ale także potężną i silną armię; władzę w swoim "kraju" sprawował osobiście, posiłkując się jedynie opiniami i radami doradców politycznych i wodzów wojskowych; był propagatorem handlu, rozwoju gospodarczego, dobrze działającego systemu podatkowego; był także Aleksander Wielki, mecenasem nauki, kultury i sztuki

- po śmierci Aleksandra Wielkiego nastąpił podział monarchii pomiędzy żądnych władzy diadochów (tj. wodzów armii); w konsekwencji wspomnianych walk, oraz walk prowadzonych w okresie późniejszym przez epigonów (następców diadochów), wyłoniły się trzy wielkie państwa, a mianowicie: Egipt (pod rządami Ptolemeuszów), Macedonia (pod rządami Antygonidów), oraz monarchia Seleukidów w Azji

- kultura hellenistyczna, łączy w sobie elementy kultury greckiej (helleńskiej) oraz wschodniej (orientalnej), narodziła się w państwie Aleksandra Wielkiego

a) ośrodki: Aleksandria w Egipcie (założenie instytutu naukowego tzw. Muzeum), Pergamon w Azji Mniejszej (wynalezienie pergaminu), Antiochia w Syrii, Ateny, Rodos, Efez, Syrakuzy

b) twórcy: Euklides ("Elementy geometrii"), Eratostenes (astronom, twórca siatki geograficznej, obliczył długość południka oraz obwód Ziemi), Ptolemeusz (astronom)

Dzieje starożytnego Rzymu.

- warunki geograficzne, tereny niezwykle dogodne do uprawy zbóż, wzniesienia Półwyspu Apenińskiego były wykorzystywane do uprawy winnej latorośli, oliwek, owoców; klimat śródziemnomorski; Półwysep oblany morzami: Liguryjskim, Tyrreńskim, Adriatyckim oraz Jońskim; nadmorskie położenie umożliwiało rozwój polityki handlowo-kupieckiej

- ludność, większą część mieszkańców Italii stanowili Italicy, którzy przybyli tu zza Alp w II tysiącleciu p.n.e., pozostałe plemiona zamieszkujące Półwysep to Etruskowie, Latynowie, a także Grecy

- ekspansja Rzymu, 275 rok p.n.e. - wojna Rzymu z Tarentem, Tarent uzyskuje pomoc króla Epiru Pyrrusa, który w bitwie pod Benewentem pokonuje armię rzymską; do roku 264 p.n.e. Rzym podbija obszar całego Półwyspu Apenińskiego

- armia, podstawową jednostką organizacyjną armii rzymskiej był legion, w skład legionu wchodziło 3000 ciężko uzbrojonych piechurów, 1200 lekko uzbrojonych piechurów oraz 300 jezdnych; na czele dwóch legionów stał konsul; w V wieku p.n.e. w obrębie legionu wyodrębniono 30 manipułów; każdy rzymski legionista miał obowiązek posiadania własnego uzbrojenia, musiał brać udział w przeglądach armii, organizowanych na Polu Marsowym

- społeczeństwo, do roku 509 p.n.e. w Rzymie panował ustrój monarchiczny, ostatnim królem był zaś Tarkwiniusz Pyszny z rodu etruskiego; po upadku króla Tarkwiniusza dotychczasowy ustrój monarchiczny, zastąpił ustrój republikański; republika narodziła się na skutek walk prowadzonych pomiędzy patrycjuszami (arystokratami) a plebejuszami (ludem); społeczeństwo dzieliło się na: arystokratów (w obrębie których występowały grupy nobilów, czyli właścicieli latyfundiów oraz senatorowie, jak również grupy ekwitów, tj. bogatych przedsiębiorców, kupców), chłopów oraz niewolników

- urzędy republikańskie

  1. urzędnicy wyżsi
  • dwóch konsulów: dowódcy armii; namiestnicy ważnych prowincji; zwoływali Zgromadzenia Ludowe i Senat; mieli inicjatywę ustawodawczą; kadencja jeden rok
  • cenzorzy: przygotowywali listy senatorów; spisy obywateli; dbali o finanse Rzymu
  • pretorzy: przewodniczyli sądom
  1. urzędnicy niżsi
  • edylowie: zajmowali się igrzyskami; dbali o porządek w mieście; nadzorowali politykę rozdawnictwa zboża
  • kwestorzy: administrowali finansami państwa i armii
  1. trybuni ludowi: obrońcy praw ludu; mieli prawo veta w stosunku do rozporządzeń Zgromadzenia, urzędników oraz senatu
  2. dyktator: posiadał pełnię władzy w chwili zagrożenia państwa lub w chwili wojny; powoływany na okres sześciu miesięcy
  3. senat: sterował polityką zagraniczną Rzymu; obsadzał namiestników w prowincjach; w praktyce senat stanowił prawo oraz gwarantował ciągłość polityki państwa

- wojny punickie (264 - 146 rok p.n.e.)

  1. pierwsza wojna punicka, lata 264-241 p.n.e.; pomimo przewagi militarnej, flota rzymska pozostawała słabsza od floty kartagińskiej; z czasem Rzymianie rozwinęli technikę przerzucania ruchomych mostów przez burty okrętów (własnych oraz przeciwnika), tym samym z większą łatwością udawało się je zbliżyć do siebie i przedostać na okręt wroga; 260 rok p.n.e. Rzymianie zwyciężają pod Myle; w konsekwencji przegranej wojny, Kartagina utraciła Sycylię na rzecz Rzymu, musiała zmniejszyć liczebnie posiadaną przez siebie flotę oraz uiścić wysoką kontrybucję wojenną
  2. druga wojna punicka, lata 218-202 p.n.e.; rok 218 p.n.e. bitwa pod Kannami, zwycięstwo Hannibala nad wojskami rzymskimi; rok 202 p.n.e. bitwa pod Zamą, armia rzymska dowodzona przez Korneliusza Scypiona, pokonała wojska Hannibala; w konsekwencji przegranej przez Kartaginę wojny, Rzym wzbogacił się o posiadłości w Hiszpanii, wypłacono mu wysokie odszkodowanie, a flota Kartaginy kolejny raz miała ulec zmniejszeniu
  3. trzecia wojna punicka, lata 149-146 p.n.e.; na skutek pomocy udzielonej Rzymowi przez Utykę, Korneliuszowi Scipio udało się wkroczyć do Kartaginy, a po trwającym trzy lata oblężeniu, zburzyć miasto

- wojny macedońskie (215-168 rok p.n.e.)

  1. pierwsza wojna macedońska, lata 215-205 p.n.e.; król Macedonii Filip V sprzymierzył się z Hannibalem przeciwko Rzymowi (zjednoczonemu z Pergamonem oraz Związkiem Etolskim); terenem konfliktu była Grecja; Macedonia wzbogaciła się o posiadłości w Iliri
  2. druga wojna macedońska, lata 200-197 p.n.e.; tym razem Rzym zjednoczony z Pergamonem, Związkiem Etolskim, Związkiem Achajskim oraz Rodos, zwyciężył Filipa V w bitwie pod Kynoskefale; Macedonia była zmuszona zrzec się wcześniejszych nabytków, oraz uiścić odszkodowanie wojenne
  3. trzecia wojna macedońska, lata 171-168 p.n.e.; na skutek zwycięstwa odniesionego przez Rzymian nad Macedończykami, dowodzonymi przez króla Perseusza, w bitwie pod Pydną, Macedonia została częścią składową Imperium Rzymskiego
  • słabość systemu republikańskiego, przyczyny: rozbudowa systemu niewolniczego; intensyfikowanie się różnic majątkowych w Rzymie, w dobie po wojnach punickich: częste walki pomiędzy ugrupowaniami optymatów (przeciwników reform) oraz popularów (zwolenników reform), zakończone dyktaturą Sulli w latach 82-79 rok p.n.e.; walki pomiędzy wodzami; manipulowanie wyborami przez bogatych, którzy "kupowali" głosy biednych; zanik instytucji przedstawicielskich; demoralizacja rzymskiego proletariatu

- Tyberiusz oraz Gajusz Grakchusowie

  1. Tyberiusz Grakchus, wybrany na trybuna ludowego w roku 133 p.n.e., wystąpił z projektem reformy stosunków agrarnych, domagał się zmiany sposobu użytkowania tzw. gruntu publicznego, podczas wyborów na kolejną kadencję, Tyberiusz został zamordowany
  2. Gajusz Grakchus, trybunem ludowym został wybrany w roku 123 p.n.e., przeprowadził ustawę o rozdawnictwie zboża przez państwo, był kontynuatorem polityki agrarnej swego brata, pomimo wyboru na drugą kadencję, na trzecią nie został już desygnowany (z powodu pomysłu nadania italskim sprzymierzeńcom obywatelstwa rzymskiego)

- niewolnictwo: fundamentem funkcjonowania gospodarczego Imperium Rzymskiego; najczęstszym sposobem pozyskiwania niewolników w antycznym Rzymie, były wyprawy korsarskie lub wojny; wyróżniano dwie grupy niewolnicze, tj. niewolników będących własnością prywatną oraz niewolników należących do państwa; najczęściej niewolników określano mianem mówiących narzędzi; niewolnicy buntowali się przeciwko podobnemu traktowaniu organizując powstania; najważniejsze i najbardziej znane powstania niewolnicze w dziejach starożytnego Rzymu to:

  1. bunt sycylijski z roku 137 p.n.e., na czele którego stanął niejaki Eunus; niewolnicy z nienawiścią mordowali swoich panów oraz ich rodziny; wadą powstania była spontaniczność ruchu, pozbawionego jakiegokolwiek planu i programu działania; po pięciu latach (w roku 132 p.n.e.) bunt stłumiono, a Eunusa zgładzono w więzieniu
  2. rebelia sycylijska z lat 104-101 p.n.e., na czele niewolniczego zrywu stanęli: Salwiusz oraz Atenion; bunt stłumił konsul Mariusz Akwiniusz
  3. powstanie Spartakusa (73-71 rok p.n.e.), największe i najniebezpieczniejsze dla rzymskiej władzy powstanie, powstanie gladiatorów; miejscem schronienia się niewolników został Wezuwiusz; pierwsza próba złamania powstania przez regularne wojsko dowodzone przez Klaudiusza, zakończyła się niepowodzeniem, kolejna - także; o niepowodzeniu Spartakusa zadecydowały dwie zasadnicze przesłanki, po pierwsze: rezygnując z przeprawy przez Alpy, gladiatorzy postanowili udać się na południe kraju, licząc na pomoc korsarzy; po drugie: część powstańców na czele z Kriksosem, zdecydowała odłączyć się od Spartakusa, i wyruszyła na Rzym (72 rok p.n.e.); bilans powstania był taki, że do jego ostatecznego upadku przyczynili się rzymscy chłopi; 6000 uczestników powstania ukrzyżowano, samego zaś Spartakusa zamordowano (przy czym jego poćwiartowanego ciała nigdy nie odnaleziono)
  4. bilans - pomimo upadku kolejnych powstań niewolniczych, pomimo kar na jakie skazywano krnąbrnych i chętnych do buntu niewolników, w Rzymie dokonywały się zmiany; i tak począwszy od rebelii Spartakusa, właściciele niewolników z obawy przed nimi, upowszechniają nową formę gospodarowania ziemią, a mianowicie kolonat (kolonat to stan przejściowy pomiędzy gospodarką o charakterze niewolniczym a gospodarką feudalną, najczęściej dziedziczny, polegał na dzierżawieniu ziemi ludności zależnej)

- od republiki do cesarstwa, wobec upadku znaczenia senatu w starożytnym Rzymie, wobec konsekwentnie rosnącego znaczenia armii oraz przywódców wojskowych (począwszy od 80 roku p.n.e.), oraz wobec ich pragnienia uniezależnienia się od senatu, w miejscu dotychczasowego ustroju republikańskiego, pojawił się nowy ustrój, a mianowicie cesarstwo

  1. triumwiraty
  • pierwszy triumwirat, 60 rok p.n.e., z udziałem Gajusza Juliusza Cezara, Pompejusza i Krassusa, ale bez zgody senatu, cel: przejęcie władzy w Rzymie
  • reformy Juliusza Cezara (100-44 p.n.e.): przekazanie sądownictwa senatorom i ekwitom, skrócenie kadencji prokonsulów do dwóch lat, i propertów do jednego roku, nadanie jednakowego znaczenia prawnego urzędom miejskim prowincjonalnym i urzędom miejskim rzymskim
  • drugi triumwirat, 15 marca 44 rok p.n.e. - tzw. Idy marcowe, Juliusz Cezar zostaje zgładzony z rąk Brutusa
  1. formy cesarstwa (od roku 31 p.n.e., tj. od zwycięstwa Oktawiana Augusta nad Markiem Antoniuszem pod Akcjum)
  • pryncypat; Oktawia August (augustus - dostojny) pierwszym rzymskim pyncypsem; skupił władzę jako imperator (najwyższy wódz), princeps senatus (pierwszy senator), prokonsul (zarządca prowincjami) oraz najwyższy kapłan i trybun ludowy; niemniej jednak Oktawian zachował resztki ustroju republikańskiego (senat oraz urzędnicy zależni od władcy i senatu); za panowania Oktawiana dokonuje się swoiste przejście od republiki do monarchii; pryncypat utrzymał się do przełomu III i IV wieku n.e.
  • dominat, ustanowiony przez cesarza Dioklecjana (III/IV wiek n.e.); forma władzy absolutnej; władca tworzył prawa niemniej jednak, sam stał ponad nimi; władcy w dobie dominatu domagali się boskiego uwielbienia oraz czołobitności; okres największych prześladowań chrześcijaństwa

pozytywne cechy wprowadzenia cesarstwa:

  • zależność urzędników od cesarza
  • stworzenie silnej armii
  • budowa fortyfikacji na granicach Imperium
  • romanizacja prowincji
  • uspokojenie sporów wewnątrz państwa (pax romana)

- kultura starożytnego Rzymu

  1. życie codzienne
  • celebrowanie zasady patriarchatu (czyli uznanie ojca za najważniejszą osobę w rodzinie)
  • przenoszenie wielu zwyczajów greckich na grunt rzymski
  • powierzanie opieki i wychowania dzieci Rzymian - Grekom
  • zaszczepienie przez Greków Rzymianom zainteresowań nauką medyczną
  • rzymska fascynacja kulturą hellenistyczną (budownictwo domów, orientalna moda, wytworne przedmioty życia codziennego, itd.)
  • w dobie cesarstwa wyraźnie zaznaczają się różnice pomiędzy kulturą wschodnią - grecką i zachodnią - rzymską (romańską)
  1. romanizacja Europy (cechy charakterystyczne)
  • wznoszenie miast w rzymski stylu
  • posługiwanie się w życiu codziennym językiem łacińskim
  • przenoszenie na grunt Europy Środkowej czy Zachodniej, zwyczajów typowo rzymskich
  • budowanie miejsc użyteczności publicznej także na wzór rzymski (np. teatrów, łaźni, wodociągów czy cyrków)
  • posyłanie dzieci do rzymskich szkół
  • szczególnie romanizowanymi obszarami były Galia i Hiszpania
  1. budownictwo: drogi (zwykło się było mówić, że wszystkie drogi prowadzą do Rzymu, mosty, łuki triumfalne, amfiteatry, świątynie, bazyliki, mauzolea, kolumny, posągi, popiersia, płaskorzeźby
  2. perły budownictwa rzymskiego
  • amfiteatr Colloseum, przeznaczony głównie na organizowane w mieście igrzyska, czteropiętrowy mógł pomieścić od 30 do 100 tysięcy żądnych krwawego spektaklu widzów, specyfika architektoniczna obiektu polegała na tym, że można w nim było organizować przeróżne widowiska, z bitwami morskimi oraz wyścigami rydwanów włącznie
  • Panteon na Forum Romanum
  • Złoty Grobowiec Hadriana
  • Fora (np. Forum Romanum, Forum Augusta, Forum Wespazjana), miejsca celebrowania życia politycznego miasta
  • Łuki Triumfalne (np. Konstantyna Sewera w Rzymie)
  1. piśmiennictwo w dobie republiki
  • Katulus, liryk, twórca poematów i elegii
  • Lukrecjusz, autor dzieła zatytułowanego "O naturze rzeczy"
  • Marek Tuliusz Cycero, autor mów sądowych, mów politycznych oraz pism filozoficznych, pozostawił po sobie spuściznę w postaci korespondencji, zajmował się także przekładem pism greckich na język łaciński
  1. piśmiennictwo w dobie cesarstwa
  • Wergiliusz, autor dzieł: "Bukoliki", "Georgiki" oraz "Eneida", w "Eneidzie" Wergiliusz chwalił takie cechy, które w jego przekonaniu winien posiadać dobry Rzymianin, a więc pracowitość, sprawiedliwość, czy umiarkowanie, przekonania Wergiliusza podzielali obywatele miasta Rzymu i wynieśli "Eneidę" do rangi narodowej epopei
  • Horacy, autor "Pieśni", "Satyr"
  • Publiusz Owidiusz Naso, napisał "Sztukę kochania", "Metamorfozy", "Żale", "Listy z Pontu"
  • Seneka, autor tragedii, pisarz
  • Terencjusz, komediopisarz
  • w rzymskich utworach literackich autorzy zawarli maksymy i prawdy nie tylko znane po dziś dzień, ale i po dziś dzień niezwykle aktualne (np. horacjańskie carpe diem, czyli chwytaj dzień; czy W nieszczęściu okaż się dzielnym i odważnym)
  1. historia
  • Tytus Liwiusz, w 142 księgach spisał historię Rzymu począwszy od założenia miasta na siedmiu pagórkach, aż po 9 rok n.e., do czasów współczesnych dochowało się około ¼ z dzieła Liwiusza
  • Publiusz Tacyt, autor "Roczników"
  • Swetoniusz, autor dzieła "Żywoty cezarów"
  • Plutarch, "O dwudziestu trzech wybitnych rzymianach i dwudziestu trzech grekach"
  • Gajusz Juliusz Cezar, "O wojnie galijskiej", "O wojnie domowej"
  • Publiusz Korneliusz Nepos, "Kroniki", "Żywoty wybitnych mężów"
  • Pliniusz Starszy, "Historia naturalna"
  1. prawo
  • stało się podstawą dla kodeksów prawnych tworzonych w państwach europejskich, tak w dobie średniowiecznej, jak i nowożytnej
  • znane rzymskie maksymy prawne to: Ilu ludzi, tyle zdań, Najwyższe prawo często najwyższym złem (Terencjusz), Każdy ma swój obyczaj, Jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce (Homo sum humani nihil a me alineum puto), Rób to, zamiast mówić o tym, Twarde prawo, ale prawo (Dura lex, sed lex), Prawo nie działa wstecz (Lex vetro non oqui), Sprawiedliwość idzie za prawem (Aequites requitor legen), Nieznajomość prawa szkodzi (Ignorantia iurus nocet), Nikogo nie należy karać dwa razy za to samo (Non bis in iden), Nikt nie ponosi odpowiedzialności za swoje myśli (Cogitationis poenam nemo patitur), Nie ma kary bez stosownego przepisu (Nulla poena sine lege), Milkną prawa w szczęku broni (Silen leges inter arma), Najwyższe prawo bywa bezkarne (Summum ius summa intura)
  • z historii rzymskiego prawa; 451 rok p.n.e. - prawo zostaje spisane po raz pierwszy na wyraźne żądanie plebejuszy; 449 rok p.n.e.- wyryte na 12 tablicach (wykonanych ze spiżu) rzymskie prawo zostaje wyeksponowane i wydane na publiczny widok; w prawie 12 tablic chroniono własność prywatną, wszelkie wykroczenia lub przestępstwa naruszające wspomnianą własność, obciążano wysokimi karami (z karą śmierci włącznie); podobnie wysokie wyroki zasądzano z tytułu naruszenia domostwa (a zwłaszcza jego podpalenia); prawo stanowiło o niezwykle wysokiej randze i położeniu ojca na forum życia rodzinnego; przewidywało ono także co do sposobów dziedziczenia; prawo 12 tablic regulowało relacje wzajemne pomiędzy mieszkańcami miasta Rzymu, i bazowało na prawie zwyczajowym
  • prawo powszechne; obowiązujące już nie tylko Rzymian, ale wszystkie państwa romańskie; celebrowało takie wartości jak: oddanie rodzicom, uznanie prawa do życia oraz poszanowanie tegoż życia, uczciwość, szczerość; od 337 roku p.n.e. pretor miał prawo wnoszenia poprawek do prawa powszechnego rzymskiego
  • prawo rodzinne; z czasem zmniejszyła się zależność dzieci od ich ojca, a to przede wszystkim dlatego, że stracił on (ojciec) prawo karania swego potomstwa śmiercią, jak również prawo oddawania ich do niewoli; w prawie uwzględniono możliwość rozwodu pomiędzy małżonkami; przewidziano także jednakową możliwość dziedziczenia tak przez kobiety, jak i mężczyzn
  • podstawowe zasady procesowe: wprowadzenie równości stron, potrzeba wysłuchania każdej ze stron, potrzeba wezwania i wysłuchania świadków, zbadanie okoliczności popełnienia przestępstwa, potrzeba przeprowadzenia rzetelnego śledztwa i procesu, potrzeba sprawiedliwego osądzenia podejrzanego
  1. religia

- Rzymianie przyswoili sobie religię Greków, ich mity oraz wyobrażenia bogów, nadając im przy tym własne imiona; i tak rzymski Jowisz to grecki Zeus, Mars to Ares, Minerwa to Atena, Junona to Hera, Merkury to Hermes, Neptun to Posejdon, Diana to Artemida, Wenus to Afrodyta, Herkules to Herakles; w starożytnym Rzymie każda z rodzin posiadała swoje opiekuńcze bóstwo; wierzono że dzieckiem, w ciągu całego jego życia, opiekuje się 43 bóstwa

- chrześcijaństwo; podważyło dotychczasowy boski kult cesarza; było religią monoteistyczną; wywodziło się z wyznania mojżeszowego; święte księgi chrześcijaństwa to Stary i Nowy Testament; w starożytnym Rzymie, chrześcijan prześladowano; zmiana nastąpiła w roku 313 n.e., kiedy cesarz Konstantyn Wielki zrównał chrześcijaństwo z innymi religiami; z kolei w roku 380 n.e. Teodozjusz Wielki, wyniósł religię chrześcijańską do rangi wyznania panującego

- upadek Cesarstwa Zachodniego

  1. rok 395 p.n.e. cesarz Teodozjusz Wielki podzielił Cesarstwo Rzymskie na dwie części, tj. na część Wschodnią z ośrodkiem dyspozycyjnym w Konstantynopolu, oraz na część Zachodnią z ośrodkiem centralnym w Rzymie
  2. przyczyny wewnętrzne upadku Cesarstwa Zachodniego
  • brak silnej władzy wykonawczej (cesarskiej)
  • utrwalenie się procederu wynoszenia na tron cesarski uzurpatorów
  • dysfunkcja gospodarcza oraz inflacja
  • zmniejszenie się liczby niewolników na skutek nie prowadzenia przez Rzym wojen zewnętrznych
  • brak rąk do pracy
  • brak wolnych chłopów mogących zasilać szeregi rzymskiej armii
  • dysfunkcja handlu oraz rzemiosła
  1. przyczyny zewnętrzne upadku Cesarstwa Zachodniego
  • grabieżcze najazdy barbarzyńców (plemion skandynawskich) na posiadłości rzymskie w III wieku n.e.
  • wędrówki ludów; począwszy od 325 roku n.e. miały miejsce migracje oraz przemieszczenia plemion germańskich oraz słowiańskich, w obrębie kontynentu europejskiego; rok 406, początek zasiedlania przez plemiona Wandalów, Burgundów, Sasów, Franków itd. granic Rzymskiego Cesarstwa; rok 409 Swebowie opanowali terytoria Półwyspu Iberyjskiego; 455 rok - Wandalowie po podporządkowaniu sobie Afryki, wkraczają do Rzymu; ziemie opanowane przez plemiona germańskie w toku wielkiej wędrówki ludów (w okresie IV-V wieku) to: dorzecze Rodanu - Burgundowie, Anglia - Anglowie i Sasi, Hiszpania -Wizygoci, Afryka Północna - Wandalowie, Półwysep Iberyjski - Alanowie i Swebowie, Kanonia i Panonia - Ostrogoci, Galia - Frankowie i Północna Italia - Longobardowie

- rok 476 - upadek Cesarstwa Zachodniego dokonuje się na skutek odsunięcia od władzy ostatniego cesarza Imperium Rzymskiego, przez germańskiego przywódcę Odoakera, oraz uznania przez wspomnianego wodza zwierzchnictwa Cesarstwa Wschodniego nad Rzymem; Bizancjum miało przetrwać jeszcze niemal jedno tysiąclecie (tj. do roku 1453); i choć kultywowało ono tradycję oraz kulturę starożytnego państwa rzymskiego, to upadek Cesarstwa Zachodniego w Europie wyznacza koniec epoki starożytnej i inicjuje kolejny etap w dziejach i historii świata, tj. średniowiecze, rok 476 jest więc pod tym względem datą symboliczną

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Temat: Historia wczesnego średniowiecza w pigułce.

W ramach poniższej pracy omówione zostaną następujące zagadnienia:

1) Dzieje Bizancjum.

2) Arabowie i islam.

3) Monarchia Karola Wielkiego.

Dzieje Bizancjum.

- informacje ogólne; mianem Cesarstwa Bizantyjskiego określa się wschodnią część Cesarstwa Rzymskiego, które po upadku Rzymu, w roku 476, nie tylko że przetrwało, ale także, prężnie się rozwijało, kontynuując tradycje oraz kultywując pamięć po Cesarstwie Zachodnim; ramy czasowe istnienia Cesarstwa Wschodniego to, rok 330 - czyli zmiana nazwy Konstantynopola na Stambuł (względnie 395 rok - ostateczny podział na Cesarstwo Rzymskie oraz na Cesarstwo Bizantyjskie); za datę upadku cesarstwa, uznaje się rok 1453, czyli zdobycie Konstantynopola przez Turków Osmańskich; sama nazwa Bizancjum, jest nawiązaniem do pierwszej nazwy miasta Konstantynopol, czyli do Byzantionu

- Cesarstwo Wschodnie za panowania Justyniana Wielkiego; lata panowania 527-565; Justynian Wielki domagał się od swoich poddanych okazywania sobie boskiej czci; zaszczepił na bizantyjski grunt ceremoniał dworski znany z krajów o charakterze absolutystycznym; jako cesarz sprawował niczym nieskrępowaną władzę, był więc głównodowodzącym wojskiem, stał na czele kościoła, oraz był najwyższym sędzią oraz głową wymiaru sprawiedliwości; tym samym w Cesarstwie Wschodnim za panowania Justyniana Wielkiego triumf święciła zasada cezaropapizmu; do niepowodzeń Justyniana należała niemożność zjednoczenia byłego Cesarstwa Rzymskiego ze Wschodnim, a to poprzez fakt powstania na terenie Imperium Zachodniego państw germańskich

- Konstantynopol; był stolicą Cesarstwa Bizantyjskiego przez cały okres jego istnienia (za wyjątkiem bardzo krótkiego okresu w latach 1204-1261); Konstantynopol, od roku 330 - Stambuł, był największym miastem średniowiecznej Europy; przez cały okres istnienia Cesarstwa Wschodniego wywierał ogromny wpływ na jego dzieje i historię, proces ten niewątpliwie nasilił się wraz ze zmniejszaniem się terytorium cesarstwa i sprowadzania go niemal do granic miasta; wobec zajęcia Egiptu i Syrii przez Arabów pełnił także Konstantynopol rolę patriarchalną (religijną)

- ważne daty; rok 533 - władca bizantyjski Belizariusz pokonuje Wandali; rok 535 odzyskanie przez cesarza Justyniania I posiadłości w: Afryce; rok 536 - wyeliminowanie plemienia Gotów z Italii; rok 554 - odzyskanie przez cesarza Justyniania I Hiszpanii; 552 rok pokonanie Gotów i odzyskanie Włoch (w roku 555).

Arabowie i islam.

- informacje ogólne; od dawien dawna plemiona arabskie (Arabowie właściwi) pałały się pasterstwem, hodowlą wielbłądów, owiec czy kóz, prowadząc przy tym koczowniczy, względnie półkoczowniczy, ale niemal zawsze tradycyjny, tryb życia; z czasem do codziennych obowiązków dołączyło rolnictwo, oraz trudnienie się rzemiosłem lub handlem; doceniając walory ziemi coraz częściej, Arabowie przemieszczali się na tereny bardziej żyzne, lepiej nadające się do uprawy; pierwsze większe skupiska zakładane przez Arabów to oazy; z kolei w VII wieku powstają pierwsze ośrodki miejskie (na marginesie w dzisiejszych miastach żyje ponad połowa wszystkich Arabów)

- osiągnięcia

  1. uprawa: ryżu, trzciny cukrowej, bawełny, jedwabiu, lnu oraz konopi
  2. uprawa przypraw: wanilii, szafranu
  3. produkcja tkanin: adamaszku, muślinu oraz gazy

d) rozwój medycyny oraz farmacji (w zetknięciu z wiedzą Chińczyków oraz Egipcjan)

e) kolportowanie do krajów europejskich barwnika indygo

- islam, z języka arabskiego poddanie się woli Boga; jedna z religii monoteistycznych, początek dał jej najwyższy prorok, wysłannik boga Allaha, Mahomet, w VII stuleciu naszej ery; świętą księgą islamu jest Koran; obecnie druga na świecie pod względem liczby wyznawców

- Mahomet; twórca monoteistycznej religii; zwanej islamem, z zawodu kupiec; momentem przełomowym w życiu Mahometa była ucieczka z Mekki do Medyny (w roku 622), od tego bowiem wydarzenia mierzy się nastanie nowej ery, tzw. hidżry; zanim Mahomet zmarł dziesięć lat później (w roku 632), zjednoczył arabskie plemiona, zakładając państwo o charakterze teokratycznym; specyfika państwa teokratycznego polegała na tym, iż na jego czele stała osoba świecka, która jednocześnie pełniła funkcję przywódcy religijnego; poza tym, w państwie proroka Mahometa, podstawy prawne funkcjonowania kraju opierały się na normach prawa religijnego; po śmierci proroka rywalizację o władzę w państwie podjęli kalifowie; wkrótce też do wielkiego znaczenia doszły takie kalifaty jak: arabski, kordobański czy toledański

- zdobycze terytorialne; lata 632-661, posiadłości: Egipt, Liwia, Trypolitania, Palestyna, Syria, Armenia, Persja, Mezopotamia; przełom wieku VII i VIII, posiadłości: Afryka Północno-Zachodnia, Półwysep Iberyjski, Buchera oraz Ziemie Indusu; lata 750-900, posiadłości: Kreta, Rodos, Sycylia, Sardynia, Korsyka, Kanary; rok 732 - władca frankoński Karol Młot ukrócił wpływy Arabów w Europie

Monarchia Karola Wielkiego.

- Karol Wielki, lata panowania 768-814; w skład państwa Karolowego wchodziły dzisiejsze: Francja, Belgia, Holandia, Szwajcaria, wschodnia część Hiszpanii, północne i środkowe Włochy, część Niemiec, Austrii oraz Węgier, a więc niemal cała zachodnia część Starego Kontynentu; w toku 30-letniej wojny z Sasami Karol Wielki pokonał przeciwników; z kolei, będąc synem Pepina Małego, Karol odziedziczył po ojcu, problem Półwyspu Apenińskiego, Państwa Kościelnego, oraz stale najeżdżających je Longobardów; kontynuował więc Karol tradycję swego poprzednika, wyprawiał się do Italii i otaczał opieką papieży; konsekwencją tej polityki, było ukoronowanie go przez papieża Leona III, na cesarza rzymskiego w roku 800;

- monarchia Karola (ustrój)

  1. monarchia patrymonialna, czyli państwo traktowane jako własność panującego
  2. ośrodkiem decyzyjnym w państwie był dwór cesarski
  3. do najważniejszych urzędników należeli: zastępca monarchy w dziedzinie sądownictwa - palotyn (hrabia pałacowy), administrator kancelarii - kanclerz, oraz komornik, opiekun skarbu
  4. palotyn, kanclerz oraz komornik tworzyli radę królewską, organ doradczy, powoływany przez króla; rada podejmowała dyskusję oraz wspierała poradą panującego w poważnych dla funkcjonowania kraju, sprawach; niemniej jednak ostateczną decyzję podejmował Karol
  5. organizowanie wieców kapitularnych, podczas których dokonywano przeglądu wojsk oraz ustanawiano kapitularze
  6. Akwizgran - ośrodkiem decyzyjnym monarchii Karola Wielkiego

- reformy monarsze

a. Sądownicza: wprowadzenie sądów Hrabiego, dworskich, oraz królewskich

b. Administracyjna: podział kraju na hrabstwa (w liczbie 700) i marchie (w liczbie 5)

c. Wojskowa: armia oparta na jednostkach piechoty oraz konnej jazdy

d. renesans karoliński: ożywienie i podniesienie poziomu kulturalnego w monarchii; powstanie siedmiu sztuk wyzwolonych (tzw. trivium, czyli gramatyka, retoryka oraz dialektyka oraz quadrivium, czyli arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka); powstanie minuskuły karolińskiej; zakładanie skryptoriów; założenie szkoły pałacowej dla dworzan; wznoszenie budowli w stylu bizantyjsko-raweńskim; czołowe postaci renesansu to: Einhard, autor "Żywotów Karola Wielkiego", Paweł Diakoh (kronikarz) czy doradca w materii oświatowej niejaki, Alkulin

- 843 rok traktat w Verdun; na mocy traktatu w Verdun Ludwik Pobożny, syn Karola oddał kraj w ręce swoich trzech potomków; i tak Lotarowi powierzył Włochy, ziemie w centrum państwa, oraz tytuł cesarski; Ludwikowi Niemieckiemu przypadła wschodnia część królestwa - Niemcy, zaś Karolowi Łysemu, część zachodnia, tj. Francja; części byłego imperium karolińskiego, udało się zjednoczyć raz jeszcze, na krótko, końcem IX wieku; niestety pomiędzy IX a X wiekiem rządy dynastii karolińskiej ustały; najpierw doświadczyły tego Niemcy (811 rok), potem Italia (888 rok), aż wreszcie, w 987 roku i Francja uległa rozdrobnieniu na małe twory państwowe