USTRÓJ:

Na początku istnienia Aten rządził nimi król. Potem jego władzę uszczuplano na rzecz wywodzących się z arystokracji archontów. Na początku było ich trzech, jeden zajmował się sprawami kultu, drugi administracją państwa, a trzeci kwestiami wojskowymi. W VI wieku p.n.e. archontów było już dziesięciu. Obok nich istniała rada starszych tzw. Areopag zbierający się na Wzgórzu Aresa. Od końca VI wieku Ateny stały się polis demokratyczną. Podstawą demokratycznego ustroju Aten było Zgromadzenie wszystkich obywateli zbierające się nawet kilkadziesiąt razy do roku bądź na rynku czyli agorze bądź na jednym z wzgórz ateńskich. Kworum stanowiło sześć tysięcy osób. Każdemu przysługiwało prawo głosu i prawo do zaproponowania uchwały, nad którą następnie szczegółowo debatowano w Radzie. Rada ta składała się z pięciuset osób, miała przygotowywać posiedzenia Zgromadzenia, ale też pracowała pomiędzy jego obradami, nadzorowała urzędników. Decyzje i postanowienia Rady oraz Zgromadzenia realizowali wybierani na jednoroczną kadencję urzędnicy. Jedynie strategowie zajmujący się dowodzeniem wojskiem i prowadzeniem wojny mogli być wybierani na odnawialne kadencje. Sędziów również wybierano poprzez losowanie rok rocznie do sądzących sprawy prywatne i publiczne trybunałów. Raz na rok odbywał się tzw. sąd skorupkowy. Zgromadzenie na skorupkach wypisywało nazwisko obywatela, który w uznaniu uczestników zagrażał demokratycznemu ustrojowi Aten. Osoba, która otrzymała najwięcej głosów musiała opuści polis na dziesięć lat.

SPOŁECZEŃSTWO:

W demokratycznych Atenach obywatelstwo przysługiwało osobom, których oboje rodzice byli Ateńczykami. Obywatelami polis ateńskiego nie było, więc wielu zamieszkujących ją cudzoziemców i niewolników. Nie wszyscy obywatele dysponowali prawami politycznymi dającymi m.in. możliwość udziału w obradach Zgromadzenia Ludowego. Korzystali z nich jedynie mężczyźni posiadający obywatelstwo ateńskie. Cudzoziemcy tzw. metojkowie nie posiadali obywatelstwa ateńskiego, nie mogli być właścicielami ziemi, w zamian za oddawanie daniny i obowiązek służby wojskowej mogli zajmować się rzemiosłem, handlem, bankierstwem. Niewolnicy zatrudniani byli przede wszystkim przy wydobyciu surowców, a więc w kopalniach, kamieniołomach a także w warsztatach rzemieślniczych, raczej rzadko na roli. Niektórzy niewolnicy pełnili funkcje państwowe jako dozorcy więzień czy policja.

WOJNY:

W 499 roku p.n.e. doszło do wybuchu powstań na terenie Jonii przeciwko władzy Persów. Rozpoczęły one okres wojen persko-greckich. Wzmocnieni przez posiłki z Aten i Eretrii Jonowie zajęli Sardes będące stolicą Lidii. Do powstańców przyłączyli się Karowie i Eolowie oraz Cypr tak, że Persowie dopiero w 494 roku p.n.e. zdołali pokonać Milet. Brakowało powstańcom dobrego dowództwa oraz planu działania, nie otrzymali też większej pomocy i wsparcia z samej Grecji nie licząc kilkunastu okrętów przysłanych przez Ateny i Eretrię, W 492 roku p.n.e. Persowie rozciągnęli swą zwierzchność na Trację, a w 490 roku p.n.e. zorganizowali wyprawę przeciwko sojusznikom Jonów. Wojsko perskie pod dowództwem Datysa i Artafernesa szybko zdobyło i zniszczyło Eretrię. Gdy Persowie wylądowali w Attyce w okolicach Maratonu za radą Miltiadesa 10-tysięczne siły ateńskie ruszyły na ich spotkanie. Ostatecznie Ateńczycy zwyciężyli Persów w bitwie pod Maratonem i pospieszyli z powrotem do Aten, by bronić się przed ewentualnym atakiem wojsk perskich przybyłych na statkach w okolice portu w Faleronie. Persowie jednak po klęsce pod Maratonem zrezygnowali z dalszej akcji i odpłynęli. Zwycięstwo Aten pod Maratonem nie miało większego znaczenia strategicznego, ponieważ była to bitwa jedynie z małą częścią sił perskich, natomiast zdecydowanie wpłynęło na morale Ateńczyków. Tymczasem Persowie planowali podbój całej Grecji, co było dużym niebezpieczeństwem dla Aten, które w tym czasie walczyły na morzu z Eginą. Wybrany na przełomie 482 i 481 roku p.n.e. strategiem Temistokles stworzył plan budowy floty, którą zbudowano na przestrzeni półtora roku. Do wyprawy przygotowywali się też Persowie, którzy zgromadzili flotę liczącą ponad 1200 okrętów oraz około stutysięczną armię lądową. W kierunku Grecji Persowie wyruszyli w 480 roku p.n.e. przez Hellespont. Dla obrony przed atakiem perskim Grecy utworzyli Związek Panhelleński. W jego skład weszły jedynie Ateny, Beocja, Tesalia i przybrzeżne wyspy, a przywództwo oddano Sparcie. Nie opracowano jednak żadnego konkretnego planu walki z Persami, Sparta od początku nie chciała działać poza Peloponezem, a Ateny dążyły do przejęcia przywództwa Związku. W obliczu realnego zagrożenia ze strony Persów postanowiono bronić północnej części Grecji. Wojska spartańskie wycofały się jednak oddając Persom bez walki Tesalię. Dopiero pod naciskiem Aten i Teb Sparta wysłała trzystuosobowy oddział dowodzony przez króla Leonidasa i wzmocniony przez posiłki Związku Panhelleńskiego, który miał bronić wąwozu termopilskiego prowadzącego z północnej do środkowej Grecji. Persowie nie byli w stanie pokonać wojsk greckich i dopiero okrążenie i dostanie się na tyły Greków przesądziło o ich zwycięstwie. Leonidas odesłał wojska greckie, natomiast sam ze Spartanami walczył do samego końca zgodnie z kodeksem honorowym Sparty. Zwycięstwo pod Termopilami umożliwiło zajęcie Persom całej środkowej Grecji. Mimo tego ich flotę u wybrzeży Tesalii pokonała burza zadając olbrzymie straty. Z kolei flota grecka na wieść o klęsce pod Termopilami zmieniła pozycję i z Artemizjonu przepłynęła do Salaminy. Na rozkaz Temistoklesa ludność Aten ewakuowano na Peloponez i Salaminę. Persowie zdobyli opuszczone miasto i spalili Akropol. Kserksesowi wydawało się, że wystarczy pokonać flotę grecką, by zająć resztę Grecji. Do bitwy morskiej doszło w 480 roku p.n.e. pod Salaminą, w której Persowie ponieśli porażkę. Bitwa pod Salaminą nie rozstrzygnęła losów całej wojny grecko-perskiej. Mimo, że Kserkses musiał powrócić do Persji, by stłumić powstanie w Babilonii pozostawił w Grecji większość wojsk perskich. Dowodzący siłami perskimi Mardoniusz chciał przeciągnąć Ateńczyków na stronę Persji. Gdy zamiar ten się nie powiódł przeszedł ze swymi wojskami z Attyki do Beocji i rozłożył obóz pod Platejami, gdzie w 479 roku p.n.e. doszło do bitwy z siłami Związku Panhelleńskiego dowodzonymi przez regenta spartańskiego Pauzaniasza. Zwycięstwo strona grecka zawdzięczała głównie siłom spartańskim, w walce zginął Mardoniusz a wojska perskie zostały rozbite. Zdobyto obóz perski i wyparto w rezultacie Persów z Grecji. W tym samym czasie, gdy na lądzie toczyła się bitwa pod Platejami flota grecka pokonała flotę perską pod Mykale i zdobyła jej obóz. Po bitwach pod Platejami i pod Mykale Grecy zaczęli stopniowo usuwać Persów z Macedonii, Tracji, Cypru. Zdobycie Bizancjum w 478 roku p.n.e. kończyło wspólne działanie Greków w ramach Związku Panhelleńskiego. Na przełomie 478 i 477 roku p.n.e. Ateńczycy oraz Jonowie założyli na wyspie Delos Związek Morski zwany też Delijskim. Jego celem była wspólna obrona przez niebezpieczeństwem perskim a także dalsze wyzwalanie terenów greckich pozostających pod władzą Persów. Miasta tworzące Związek Morski musiały płacić na jego rzecz specjalną daninę lub dostarczać okręty. Ateny zdobyły sobie od początku w Związku pozycję dominującą. Powodowało to konkurencję dla dominującej w Grecji Sparty, która od tego czasu straciła zainteresowanie dla wojny z Persją. Do konfrontacji między Atenami a Spartą doszło trakcie trwającej w latach 431-404 p.n.e. wojny peloponeskiej. Zwycięsko wyszła z niej Sparta m.in. na skutek finansowej pomocy udzielonej jej przez królewicza perskiego Cyrusa Młodszego. Był on satrapą w Azji Mniejszej i planował przy wykorzystaniu Greków zdobyć tron perski dla siebie. Po zakończeniu wojny peloponeskiej najął on trzynaście tysięcy żołnierzy greckich i ruszył z nimi przeciwko swemu starszemu bratu a królowi perskiemu Artakserksesowi II. W 401 roku p.n.e. doszło do bitwy pod Kunaksą w okolicach Babilonu, w której gdyby nie śmierć Cyrusa i ucieczka jego wojsk oddziały greckie odniosłyby zwycięstwo. Pod przywództwem Ksenofonta oddziały greckie ruszyły z powrotem do Grecji. Cała wyprawa ukazała słabość monarchii perskiej. Ponadto Persja zaczęła nalegać na Spartę, by ta oddała jej miasta Azji Mniejszej na mocy umowy z 412 roku p.n.e. W 401 roku p.n.e. Sparta wypowiedziała Persom wojnę. Wyprawa króla spartańskiego Agezylaosa podjęta do Azji Mniejszej w 396 roku p.n.e. ukazała ogromną przewagę armii Sparty nad Persami. W takiej sytuacji Artakserkses II postanowił przenieść rozgrywkę na morze i zmontować w samej Grecji sojusz antyspartański z udziałem Aten, Koryntu, Teb i Argos. W wyniku porażki Spartan pod Haliartos w 395 roku p.n.e. Agezylaos powrócił z Azji Mniejszej, co dało tam Persom wolną rękę. Wielkie zwycięstwo odnieśli też Persowie w bitwie morskiej pod Knidos w 394 roku p.n.e. Ze względu na odbudowę floty ateńskiej, która zaczęła operować na Morzu Egejskim jak i na fakt, że Ateny wsparły Salaminę w walce z Persją na przełomie 387 i 386 roku p.n.e. doszło do zawarcia porozumienia spartańsko-perskiego zwanego pokojem Antalkidasa. Sparta musiała ostatecznie zrezygnować z miast małoazjatyckich, ale w zamian za to zyskiwała przywództwo Związku Peloponeskiego i z ramienia Persji stawała się stróżem pokoju wprowadzonego w całej Grecji. Persja wykorzystała, więc animozje i konflikty między miastami greckimi dla własnych celów pogłębiając jeszcze bardziej podziały w Grecji. W wyniku wojny z Persją Sparta z kolei zyskała pozycję hegemona w świecie greckim. Szybko jednak podjęto próbę osłabienia jej pozycji poprzez stworzenie w 378 roku p.n.e. tzw. II Związku Morskiego przez Ateny i Teby. Wkrótce jednak ze względu na umocnienie pozycji Teb Ateny weszły w alians ze Spartą. Sparcie nie udało się pokonać Teb i w bitwie pod Leuktrami Spartianie ponieśli wielką klęskę. W ten sposób palma pierwszeństwa na terenie Grecji przeszłą z rąk Sparty w ręce Teb. Podstawy hegemonii Teb były jednak zbyt słabe, by miasto to mogło zatrzymać swą pozycję na dłużej. Ostatecznie Teby zrezygnowały z dążenia do utrzymania swej dominującej pozycji w świecie greckim i zmęczone ciągłą rywalizacją i walkami miasta greckie zawarły powszechny pokój, którego respektować nie chciała jedynie Sparta.

RELIGIA:

Grecy wyznawali politeizm. Wierzyli w istnienie całego mnóstwa bogów, bóstw i herosów przyjmujących postać ludzką. Na czele panteonu bogów greckich, których siedzibą był Olimp stał Zeus sprawujący opiekę nad władcami, prowadzący wojsko do walki. Światem zmarłych zarządzał Hades i Persefona. Boginią płodności była Demeter. Posejdon sprawował władzę nad rzekami, morzami i oceanami. Hermes opiekował się pasterzami, podróżnymi. Afrodyta sprawowała pieczę nad miłością, Apollo nad sztuką i poezją. Bóg wina Dionizos kontrolował dzikie siły natury, zsyłał ludziom ekstazę, uniesienie, szał.

IGRZYSKA OLIMPIJSKIE:

W antycznej Grecji szczególnie dbano o kondycję fizyczną, stąd zainteresowanie sportem. W wychowaniu młodzieży ogromny nacisk kładziono na rozwój fizyczny. Młodzi mężczyźni ćwiczyć mogli na terenach sportowych zwanych gimnazjonami. Organizowano liczne zawody sportowe przy okazji świąt ku czci bogów. Igrzyska gromadziły liczną publiczność, a zwycięzca ofiarowywał swój triumf bogom. Od 776 roku p.n.e. najważniejsze igrzyska były organizowane co cztery lata w Olimpii, stąd nazwa igrzyska olimpijskie czy olimpiada. Nagrodą dla zwycięzcy był zwykle wieniec laurowy lub oliwny. Liczyło się tylko i wyłącznie zwycięstwo, nikt nie pamiętał o zdobywcach drugich czy trzecich miejsc. Rywalizowano w sportach lekkoatletycznych - biegach, rzucie oszczepem lub dyskiem, zapasach, wyścigach wozów konnych. Zmaganiom sportowym towarzyszyły konkursy artystyczne, literackie, muzyczne.

KULTURA:

Starożytna Grecja wniosła olbrzymi wkład w rozwój światowej kultury. "Iliada" i "Odyseja" autorstwa Homera otwierają drzwi dla rozwoju literatury greckiej. Licznie powstawały utwory poetyckie wykonywane z akompaniamentem liry czy fletu zwłaszcza przy okazji spotkań towarzyskich. W V wieku p.n.e. nastąpił rozkwit dramatu greckiego. Cieszące się popularnością komedie i tragedie wystawiano na scenie z towarzyszeniem chóru. Aktorzy byli profesjonalistami szkolonymi w specjalnych szkołach i wyłącznie mężczyznami. Role kobiece odgrywali w maskach. W IV wieku p.n.e. zaczęto budować kamienne teatry z doskonałą akustyką. Ponadczasową sławę zdobyli tacy autorzy tragedii jak Sofokles, Eurypides czy Ajschylos, komediami zasłynął zaś zwłaszcza Arystofanes.

Grekom zawdzięczamy też rozwój historiografii. Herodot spisał dzieje wojen persko-greckich, a Tukidydes wojnę peloponeską. Odeszli oni w swych dziełach od tłumaczenia wydarzeń wolą bogów, dociekali faktów, krytyce poddawali źródła historyczne.

Zupełnie wyjątkowym osiągnięciem Greków jest filozofia. Jej początki wiążą się z działalnością filozofów z Jonii, min. Talesa z Miletu, który wodę uznawał za podstawę wszechświata. Trzy najbardziej znane nazwiska greckich filozofów to Sokrates, Platon i Arystoteles. Sokrates przekazywał swoje poglądy na drodze rozmów z uczniami i słuchaczami. Wytoczony z powodów politycznych proces zakończył się skazaniem Sokratesa na śmierć w 399 roku p.n.e. Dzieło Sokratesa kontynuował jego uczeń Platon, który założył swoją szkołę zwaną od gaju Akademosa Akademią. Z kolei uczeń Platona - Arystoteles nauczał w Liceum, w gajach Lykejonu. Zajmował się on wraz ze swymi uczniami nie tylko filozofią ale licznymi dziedzinami nauki, przyczyniając się do ich rozwoju.

Osiągnięcia Greków wyraźnie widoczne są też na gruncie sztuki. Wspaniałe świątynie wznoszono bogom, w samych Atenach zgromadzono je na Akropolu a najsłynniejsze z nich to Partenon poświęcony Atenie Partenon i Erechtejon. Grecy są autorami wielu znanych rzeźb, których cechą charakterystyczną było przedstawianie postaci nago. Od V wieku p.n.e. starano się uchwycić ruch, doskonale został on przedstawiony przez Myrona w "Dyskobolu". Wybitny rzeźbiarz Perykles jest autorem "Doryforosa" ("Niosącego włócznię"), nieznany autor wyrzeźbił słynną "Wenus z Milo". Grecy wytwarzali też przepiękne malowane naczynia ceramiczne.