Zwierzęta od roślin różnią się tym, że oprócz hormonów posiadają system nerwowy. Funkcja układu koordynacji polega na utrzymaniu w organizmie stałości warunków wewnętrznych, pomimo zmian narzucanych przez świat zewnętrzny.

Układ nerwowy składa się z zespołów narządów. Układ nerwy zapewnia nam wewnętrzną homeostazę. Dzięki niemu możliwy jest także kontakt ze światem, który nas otacza. Układ nerwowy umożliwia także kontaktowanie się narządów pomiędzy sobą. Dzięki niemu zapewniona jest harmonia wszystkich części ciała. Dany układ nerwowy wpływa na filogenezę danej grupy organizmów. W skład układu nerwowego wchodzą:

- komórki nerwowe (pobudliwość i zdolność przewodzenia impulsów)

- komórki glejowe (funkcja podporowa, ochronna, odżywcza w stosunku do neuronów)

- komórki wyściółkowe (tworzą nabłonek oddzielający tkankę nerwową od płynu mózgowo-rdzeniowego). W rozwoju zarodkowym układ nerwowy tworzy się z ektodermy, która najpierw tworzy rynienkę, później cewkę nerwową z kanałem wewnętrznym - neurocelem. Przednia część cewki ulega rozszerzeniu i zgrubieniu, tworząc mózgowie, dalszy odcinek przekształca się w rdzeń kręgowy. Neurocel tworzy również szereg rozszerzeń, zwanych komorami mózgu, które są wzajemnie połączone kanałami, łączą się z kanałem centralnym rdzenia i wypełnione są płynem mózgowo-rdzeniowym. Mózg początkowo powstaje jako jeden pęcherzyk na końcu cewki nerwowej, następnie dzieli się, czego efektem jest powstanie 5 pęcherzyków, ułożonych liniowo: przodomózgowie (kresomózgowiemiędzymózgowie), śródmózgowie, zamózgowie ( tyłomózgowie, czyli móżdżek oraz rdzeń przedłużony). W toku ewolucji i rozwoju zarodkowego powstają między innymi:

- z kresomózgowia - półkule mózgowe, płaty węchowe

- z międzymózgowia - szyszynka, oko ciemieniowe, oko, przysadka mózgowa

- z tyłomózgowia - od spodu rozwija się błędnik, czyli ucho wewnętrzne.

Rozwój układu nerwowego jest najważniejszym czynnikiem ewolucji zwierząt.

Pierwotniaki

Układ nerwowy stanowią specyficzne, włókienkowate zróżnicowania cytoplazmy zwane, neurofibrylami, służą do przewodzenia bodźców. U orzęsków spotykamy najbardziej pierwotną funkcję układu nerwowego, jaką jest pośrednictwo pomiędzy receptorem i efektorem, w postaci włókienek łączących ciałka podstawowe rzęsek, z których jedne mogą pełnić funkcje receptorów, inne efektorów. Nie jest to oczywiście jeszcze układ nerwowy, ponieważ nie występuje w nim podstawowa jednostka - neuron. Koordynacja ruchu rzęsek to tzw. układ motoryczny - srebrochłonny.

Gąbki

Tutaj występują pojedyncze komórki nerwowe, porozrzucane, działające niezależnie od siebie. Drażnienie gąbki powoduje tylko lokalna reakcje komórek, brak jest przewodzenia do dalszych części ciała.

typ : JAMOCHŁONY (Coelenterata)

gromada: STUBIOPŁAWY (Hydrozoa)

KRĄŻKOPŁAWY (Scyphozoa)

KORALOWCE (Anthozoa)

ŻEBROPŁAWY (Ctenophora)

Jamochłony to organizmy dwuwarstwowe, które w rozwoju zarodkowym zatrzymały się na etapie gastruli. Są najbardziej pierwotnymi tkankowcami. Niektóre jamochłony występują w dwóch postaciach: osiadłego polipa i planktonicznej meduzy. Zwierzęta te maja symetrię promienistą. Nazwa dwuwarstwowe wiąże się z obecnością dwóch warstw komórek: zewnętrznej pochodzenia entodermalnego zwanej epidermą i wewnętrznej pochodzenia endodermalnego zwaną gastrodermą. Epiderma zróżnicowana jest na kilka rodzajów komórek. Są to między innymi:

- komórki parzydełkowe

- komórki czuciowe wrażliwe na bodźce środowiska zewnętrznego

- komórki nerwowe rozmieszczone mniej więcej równomiernie, jedynie w okolicy otworu gębowego i na ramionach liczniejsze, są to komórki wielobiegunowe połączone za pomocą wypustek w rozproszona sieć nerwową inaczej siateczkowy układ nerwowy.

Stułbiopławy (Hydrozoa)- są to jamochłony, których nerwowy składa się z leżących na błonie podstawnej epidermy komórek nerwowych. Komórki te łączą się za pomocą wypustek. U stułbiołpawów układ nerwowy nosi nazwę siateczkowatego, gdyż ma formę rozproszoną. Komórki czuciowe należące do epidermy łącza się z komórkami nerwowymi. Komórki czuciowe posiadające rzęski czuciowe, dzięki którym mogą być odbierane bodźce pochodzące z świata zewnętrznego. Bodźce są następnie przekazywane komórkom nerwowym. Komórki nerwowe powodują różnego rodzaju reakcje organizmu. Do reakcji organizmu na bodźce zewnętrzne zaliczamy między innymi: ruch ramion czy też skurcze ciała jamochłonów.

Krążkopławy (Scyphozoa), jest to grupa organizmów, do której zaliczamy meduzy. Ich układ nerwowy jest bardziej rozwinięty i wyspecjalizowany niż u stułbi. Możemy tu zauważyć obecność podwójnego pierścienia nerwowego. Pierścień ten umiejscowiony jest wokół kanału okrężnego, zbudowany jest z komórek nerwowych. U meduz z pierścieniem nerwowym związane są ropalia zwane ciałkami brzeżnymi. Ciałka brzeżne są to narządy zmysłów. Rozalia posiadają parę oczek, zarówno dolnych jak i górnych. Pełnią funkcje narządów światłoczułych. Odpowiedzialne są również za utrzymanie odpowiednie równowagi organizmu, czyli są narządem równowagi nazywany statocystą. Narząd ten pojawia się w formie pęcherzyka. Pęcherzyk budują komórki orzęsione, które maja pochodzenie ektodermalne. Wewnątrz statocysty znajduje się statolit, czyli ziarnko wapienne o kształcie kulistym. Statolit ten może zmieniać swoje miejsce, co jest spowodowane głównie zmianą położenia ciała organizmu. Zmiana ta o9ddziqałuue na komórki zmysłowe. Dalej odbierane impulsy przechodzą do układu nerwowego.

typ : PŁAŹIŃCE (Plathelminthes)

gromada : WIRKI (Turbellaria)

PRZYWRY (Trematoda)

TASIEMCE (Cestoidea)

Płazińce zaliczane są do trójwarstwowców. Układ nerwowy u tych organizmów nazywany jest układem pasywny. Uległ on centralizacji. Układ nerwowy płazińców dzieli się na obwodowy oraz ośrodkowy. Układ obwodowy służy do odbierania reakcji z środowiska. Zaś układ ośrodkowy służy do powstania reakcji organizmu. Ta część układu płazińców zbudowana jest z dwóch zwoi głowowych, one są ze sobą połączone spoidłem. Występują również pnie nerwowe, które odchodzą od nich ku tyłowi organizmu. Bardzo dobrze zorganizowane są dwa pnie brzuszne. Oprócz tych pni występują również pnie grzbietowe oraz pnie boczne. Czasami może wystąpić całkowity ich zanik. Dzięki obecności spoideł poprzecznych cały układ ma charakter drabinkowy. Komórki nerwowe twarzą mózg, na który składają się głównie zwoje głowowe. Pojawia się wyraźny podział na lewą oraz prawą część. Mózg jest tworem parzystym. Komórki nerwowe mogą być rożnego rodzaju:

- u wirków są to komórki wielobiegunowe

- w pniach nerwowych pojawiają się komórki dwubiegunowe

- w zwojach mózgowych pojawiają się jednobiegunowe komórki. Komórki nerwowe można podzielić ze względu na pełnioną funkcje:

- komórki czuciowe

- komórki ruchowe

- komórki pośredniczące. Narząd tych organizmów są unerwiane poprzez nerwy zmysłowe wychodzące ze zwojów głowowych.

Narządy zmysłów jakie można zaobserwować u form wolnożyjących i postaci larwalnych płazińców:

- oczy

- statocysta

Narządy zmysłów w przypadku form dorosłych są to jedynie komórki zmysłowe rozsiane po ciele. U wypławka pojawiają się płaty czuciowe, odpowiedzialne za dotyk oraz ruch wody.

typ : OBLEŃCE (Aschelminthes)

gromada : NICIENIE (Nematodes)

WROTKI (Nematoda)

Układ nerwowy nicieni składa się z obrączki otaczającej gardziel, związanych z nią węzłów nerwowych, pni podłużnych i nerwów bocznych. Od obrączki nerwowej ku przodowi ciała skierowanych jest 6 pni, które dzielą się na nerwy dochodzące do głównych narządów czuciowych. Ku tyłowi ciała od obrączki nerwowej także odchodzą pnie, przy czym ich liczba jest zmienna. Zawsze jednak występują dwa pnie - brzuszny i grzbietowy. Do obwodowego układu nerwowego należą różne narządy czuciowe. Najważniejsze z nich znajdują się na głowowej części ciała i mają kształt brodawek wargowych. Niekiedy także występują szczecinki głowowe, a u niektórych nicieni całe ciało pokryte jest szczecinkami, które przekazują odebrane bodźce do centralnego układu nerwowego. Te czuciowe narządy są szczególnie rozwinięte w okolicy szpary sromowej i steku. W przedniej części ciała znajdują się narządy boczne (amphidia), połączone z obwodowym układem nerwowym i spełniające rolę chemoreceptorów.

typ : PIERŚCIENICE (Annelida)

gromada : WIELOSZCZETY (Polychaeta)

SKĄPOSZCZETY (Oligochaeta)

PIJAWKI (Hirudinea)

Układ nerwowy u pierścienic tworzą parzyste zwoje nadprzełykowe i zwój podprzełykowy oraz łącząca je obrączka okołoprzełykowa, od której odchodzi łańcuszek brzuszny, składający się w każdym metamerze z dwóch zwojów segmentalnych połączonych poprzecznymi spoidłami ( typ drabinkowy). Obwodową cześć układu nerwowego stanowią nerwy odchodzące od zwojów. Zwoje każdego segmentu połączone spoidłem poprzecznym - komisurą, zwoje dwóch sąsiednich segmentów - spoidłem podłużnym - korektywą. Skracanie się spoideł poprzecznych prowadzi do zlewania się u niektórych pierścienic parzystych zwojów poszczególnych segmentów (tworzy się brzuszny łańcuch nerwowy). W mózgu wyróżnia się dwie części:

- przednią, przedmóżdże (protocerebrum)

- tylną, zamóżdże (deutocerebrum). U niektórych form w obrębie mózgu, ośrodki asocjacyjne tzw. ciała grzybkowate, odpowiedzialne są za kojarzenie różnych wrażeń.

Obecny jest system sympatyczny, czyli kilka zwojów gardzielowych i włókna łączące zwoje z centralnym systemem nerwowym.

Narządy zmysłów:

- narząd wzroku u pijawek stanowią oczy. Są one różnorodnie zbudowane, mogą je tworzyć plamki barwnikowe, lub tez mogą to być ocz6y pęcherzykowate. W tym przypadku komórki budują pęcherzyki. W każdym pęcherzyku znajduje się soczewkowate ciało szkliste. Drapieżne wieloszczety odznaczają się bardzo dobrze rozwiniętymi narządami zmysłów.

- chemoreceptory

- mechanoreceptory

- statocysta

- narządy zmysłów u większości przedstawicieli umieszczone są w części głowowej.

Typ : STAWONOGI (Arthropoda)

Podtyp : TRYLOBITOKSZTAŁTNE (Trilobitomorpha)

SKORUPIAKOKSZTAŁTNE (Crustaceomorpha)

SZCZĘKOCZUŁKOWCE (Chelicerata)

TCHAWKODYSZNE (Tracheata)

Poprzez zmniejszanie się wielkości komisur oraz konektyw następuje znaczne zredukowanie u niektórych organizmów układu nerwowego typu drabinkowego. Zaczynają pojawiać się połączone zwoje, które zaczynają tworzyć cos podobnego do łańcuszka. Na łańcuszek nerwowy składają się dwa pnie nerwowe oraz zwoje. Zwoje można podzielić na zwoje nadprzełykowe oraz podprzełykowe. Oba rodzaje zwojów połączone są obrączką okołoprzełykową. Zróżnicowanie zwojów pojawia się bardzo często u stawonogów. Dalsza specjalizacja układu nerwowego zaznacza się u wyższych strunowców. Polega to na zlaniu się pewnych zwojów łańcuszka w danym miejscu w ciele. Taka specjalizacja układu nerwowego umożliwiła skracanie się oraz połączenie niektórych części ciała. Kilka par zwoi spowodowało powstanie brzusznego łańcuszka nerwowego, w jego przedniej części nastąpiło ich połączenie. Wszystko to po kolei pojawiało się w toku ewolucji. Stawonogi jest to grupa organizmów, która charakteryzuje się bardzo dobrze wyspecjalizowanymi narządami zmysłów. W tej grupie zwierząt można wyróżnić:

- złożone oczy,

- narządy zmysłu chemicznego

- narządy dotyku umieszczone na czułkach,

- narządy słuchu

- komórki dotykowe umiejscowione w nabłonku na powierzchni ciała.

Gromada : SKORUPIAKI (Crustacea)

Układ nerwowy składa się z zwoju nadprzełykowego i podprzełykowego, które są połączone obrączką okołoprzełykową. Od zwoju podprzełykowego odchodzi łańcuszek brzuszny (następuje centralizacja).

Pro0ces centralizacji spowodowany został poprzez zmianę metamerii ciała z typu homonicznego na typ heteronomiczny. Nastąpiło połączenie się segmentów ciała organizmów. Zwoje u niższych skorupiaków można podzielić na protocerebrum i deutocerebrum. Do narządów zmysłów skorupiaków zaliczamy:

- ruchomo osadzone na słupkach oczy

- statocysta

- prymitywne narządy słuchu, węchu i dotyku na czułkach.

- narząd równowagi, znajdujący się u nasady pierwszej pary czułków.

Gromada: PAJĘCZAKI

Mózg pajęczaków składa się z protocerebrum i tritocerebrum, deutocerebrum uległo zanikowi ze względu na brak czułków.Pajęczaki charakteryzują się łączeniem prawej oraz lewej części układu nerwowego. Następuje zlanie się zwojów w tagmy. Narząd wzroku pajęczaków, czyli oczy często maja prostą budowę. Niektóre gatunki pajęczaków nie posiadają wcale oczu, a inne z kolei maja ich w liczbie około 8. Główna funkcja narządu wzorku jest odróżnianie dnia od nocy. Przykład takiej funkcji oczu występuje u ptasznika. W ścianie gardzieli pojawiają się komórki smakowe, które odpowiedzialne są za rozpoznawanie smaku. Narząd węchu dotyczy stopy pająka. Chemoreceptory są to narządy, które u pajęczaków służą za zmysł powonienia. U pajęczaków występują również włoski dotykowe.

Gromada: OWADY

Funkcję koordynacyjną pracę narządów i całego organizmu pełnią u owadów hormony endokrynalne i system nerwowy. Wydzielina gruczołów endokrynalnych działa powoli, regulując procesy wzrostu, rozwoju i metabolizmu, natomiast dzięki systemowi nerwowemu organizm reaguje szybko na zmiany zachodzące w otoczeniu. Oba te systemy są ze sobak silnie związane.

Układ nerwowy jest łącznikiem między narządami zmysłowymi reagującymi na bodźce otoczenia, a narządami motorycznymi (mięśnie, gruczoły). Tkanka nerwowa zbudowana jest z dwóch typów komórek: neuronów, czyli komórek nerwowych przewodzących bodźce i tkanki ochronnej (neuroglii). Neuron może mieć różne kształty, ale zawsze ma kilka protoplazmatycznych wypustek, które kontaktują neuron z innymi neuronami, z narządami zmysłowymi i narządami motorycznymi. Wypustki okryte są lipoproteinową osłonką. Niektóre wypustki są długie i tworzą nerwy. Wypustki odbierające bodźce nazywane SA dendrytami, a przewodzące je neurytami. Owady podobnie jak inne zwierzęta maja trzy typy neuronów: zmysłowe- przewodzące bodźce od narządów zmysłów, motoryczne- przewodzące bodźce do narządów motorycznych i asocjacyjne- rozmieszczone między tamtymi. Neurony tworzą zwykle skupienia zwane zwojami. Neuroglia otacza zwoje i nerwy, a całość okrywa dodatkowa błona neutralna. Anatomiczny system nerwowy dzieli się na: centralny, wisceralny, obwodowy. Centralny układ nerwowy ma często u owadów budowę drabinkową. Składa się on z 2 pni nerwowych, a w każdym segmencie są po 2 zwoje połączone poprzeczną komisurą. Taki schematyczny układ ulega często różnorakim modyfikacją. Parzyste zwoje w segmencie mogą być położone tak blisko siebie, że nie można wyróżnić poprzecznej komisury. Zwoje końcowych segmentów odwłoka mogą znikać: zlewają się ze zwojami segmentów bardziej proksymalnych. W skrajnej formie wszystkie zwoje segmentów tułowia i odwłoka łączą się i tworzą jeden zwój, np. i guniaka czerwczyka. W głowie wyróżnia się zawsze dwa zwoje: nad- i podprzełykowy. Wielkość poszczególnych par zwojów jest różna w kolejnych segmentach: zwykle zwoje tułowiowe są silnie rozwinięte od odwłokowych. Na przekroju zwój składa się z zewnętrznej, syncytialnej błony, a w środku znajdują się neurony wraz z masą wypustek zmysłowych, ruchowych i asocjacyjnych.

Pierwszy zwój centralnego układu nerwowego mieści się w głowie; jest to tak zwany mózg. Powstał ze zlania się zwojów trzech pierwszych segmentów głowowych. Można w nim wyróżnić 3 płaty: protocerebrum, deutocerebrum, tritocerebrum. Neurony mózgu są głównie asocjacyjne. Neurony protocerebrum unerwiaja oczy złożone i przymoczka. Tutaj mieszczą się także tzw. ciałka grzybowate. Deutocerebrum unerwia czułki, tritocerebrum- wargę górną. Zwój podprzełykowy powstał ze zlanie się zwojów trzech dalszych segmentów głowowych (żuwaczkowego, żuchwowego i wargi dolnej). Jego włókna nerwowe unerwiają odpowiednie części narządów gębowych. Łańcuch nerwowy składa się z szeregu zwojów oraz podłużnych i poprzecznych pni nerwowych. Mieści się on na dnie tułowia i odwłoka. Zwoje tułowiowe zaopatrują mięśnie i nogi a w śród- i zatułowiu- także skrzydła. Zwoje odwłokowe unerwiają mięsnie odpowiednich segmentów. Ponieważ centralny układ nerwowy jest umieszczony odwrotnie niż u kręgowców (strunowców), uważa się , że strunowce i owady pochodzą od wspólnego przodka, a w toku ewolucji strunowce skręciły swa oś ciała i ich system nerwowy znalazł się na grzbiecie.

Układ wisceralny (sympatyczny) dzieli się na: część przełykową, powiązana z mózgiem, która unerwia jelito przednie i środkowe oraz serce, z nią związane są ciała kordialne, narządy o charakterze gruczołu endokrynalnego: część centralną, składającą się z par poprzecznych nerwów w każdym zwoju łańcucha brzusznego i podłużnych gałązek łączących je- obsługują one przetchlinki; cześć ogonową związaną z końcowymi zwojami łańcucha brzusznego, która unerwia narządy rozrodcze i tylna część przewodu pokarmowego. Układ obwodowy (parasympatyczny) obejmuje wszystkie nerwy wychodzące ze zwojów układu centralnego i sympatycznego. Unerwiają one włoski zmysłowe skórka oraz tworzą pod oskórkiem siatkę na powierzchni mięsni i przewodu pokarmowego. Największy mózg ma pszczoła, 1/174 objętości ciała. U chrabąszczy stanowi on 1/3290, a u żółtobrzeżka zaledwie 1/4200 objętości ciała. Wielkość mózgu, zwojów i nerwów zależy od sposobu życia i zachowania się owada. Na przykład owady łowiące pokarm w locie mają duże oczy i silnie rozwinięte płaty oczne.

Narządy zmysłów:

- mechanoreceptory, mogą one być w formie włosków zmysłowych rozprzestrzenionych na całym ciele, zwłaszcza na czułkach i stopach. Zgrupowane zaś na odnóżach w pobliżu stawów mogą tworzyć płytki, działają wówczas jako propioreceptory, czyli narządy reagujące na bodźce powstające wewnątrz organizmu.

- narząd słuchu, mogą one u owadów występować w trzech formach: jako narządy tympanalne u niektórych prostoskrzydłych, motyli, jako włosi słuchowe na ciele gąsienicy oraz jako narząd Johnstona u komarów.

- chemoreceptory, występują jako włoski lub kolbki pod cienką kutikulą, zaopatrzone we włókna nerwowe. Na całym ciele u owadów znajdują się ciałka reagujące na określone stężenie substancji drażniących.

- narządy węchu reagują na niskie stężenie par substancji lotnych o zwykłych temperaturach. Owady wytwarzają tzw. feromony, czyli substancje wydzielane do środowiska.

- narząd smaku mogą występować na czułkach, narządach gębowych i w ich sąsiedztwie, na pokładełku, stopach i goleniach.

- narząd wzroku, reagowanie na światło następuje u owadów za pomocą receptorów skórnych, przymoczek dorsalnych, przymoczek literalnych i oczu złożonych. Receptory skórne występują u larw wielu owadów. Przymoczka dorsalne występują powszechnie i owadów dorosłych, zwykle w liczbie 3 w układzie trójkąta.

- przymoczka literalne są jedynymi narządami wzroku u larw owadów.

- Oczy złożone składają się z szeregu stożkowatych ommatidiów. Każde ommatidium odpowiada jednemu pólku rogówki. W jednym oku może być od 1 do ponad 20000 fasetek. Fasetki w danym oku mogą mieć różną wielkość.

typ : MIĘCZAKI (Mollusca)

gromada: ŚLIMAKI (Gastropoda)

MAŁŻE (Bivalvia)

GŁOWONOGI (Cephalopoda)

CHITONY (Polyplacophora)

U mięczaków układ nerwowy jest oddzielony od powłok ciała. Jest silnie scentralizowany, występują trzy zwoje: głowowy, nożny, trzewiowy. Połączone są pniami nerwowymi, słabo jest rozwinięty u małż, wiąże się to z brakiem głowy i osiadłym trybem życia. U mięczaków układ nerwowy jest bardzo zróżnicowany i może pojawiać się pod różnymi postaciami. U niektórych mięczaków jest bardzo podobny do układu nerwowego płazińców, zaś u innych posiada liczne wyspecjalizowane ośrodki. Formy prymitywne posiadają pierścień okołogardzielowe oraz tu pojawiają się dwie pary pni nerwowych. Wyżej zorganizowane formy mają pnie nerwowe z kilkoma zwojami. To zjawisko nosi nazwę ganglionizacją. U mięczaków można wyróżnić następujące rodzaje zwojów:

- głowowych,

- trzewiowych,

- nożnych.

Puszka nerwowa stanowi ochronę dla mózgu, i występuje u głowonogów.

Głowonogi posiadają oczy, budową zbliżone do oczu kręgowców wodnych. Jest to przykład zjawiska konwergencji (podobieństwo w budowie poszczególnych narządów lub postaci zewnętrznej między niespokrewnionymi zwierzętami, powstaje na skutek podobieństwa funkcji lub środowiska i trybu życia). Głowonogi posiadają komplet zwojów zgrupowanych i rozwiniętych w wielką okołprzełykową masę w głowie, jest to tzw. "mózg". Są to zwierzęta o dużym poziomie inteligencji.

Ślimaki mają układ nerwowy umiejscowiony w początkowej części ciała. Wokoło jelita występuje obrączka nerwowa , która powstała ze zwojów nerwowych. Brodawki węchowe, smakowe oraz czuciowe unerwione są poprzez nerwy , które znajdują się ponad jelitem. Brodawki te znajdują się w okolicach otworu gębowego oraz na czułkach. Mięśnie nogi unerwiane są poprzez zwoje parzyste tworzące podjelitową część obrączki. Zwoje ciemieniowe służą do unerwienia płaszcza, zaś zwoje trzewiowe do unerwienia narządów wewnętrznych oraz skóry. U ślimaków występują również statocysty w kształcie parzystych pęcherzyków. Pęcherzyki te posiadają ściany pokryte włoskami czuciowymi. We wnętrzu pęcherzyków znajduje się ziarenko wapnia otoczone cieczą.

Typ : STRUNOWCE (Chordata)

Podtyp: KRĘGOWCE (Vertebrata)

Gromada: KRĘGOUSTE, CZYLI SMOCZKOUSTE (Cyclostomata)

Układ nerwowy składa się z mózgu, w którym wyróżniamy pięć części, które są ułożone w sposób liniowy, a mianowicie:

- przodomózgowie, czyli kresomózgowie

- międzymózgowie

- śródmózgowie

- tyłomózgowie inaczej móżdżek

- zamózgowie, czyli rdzeń przedłużony, w którym znajdują się ośrodki odpowiedzialne za wrażenia skórne.

Największą specjalizacje osiągnęły:

- kresomózgowie, które swoje funkcje wiąże z narządem węchu

- rdzeń przedłużony.

Od mózgu odchodzi 10 par nerwów.

Narządy zmysłów:

- oczy

- linia naboczna, na którą składają się komórki zmysłowe ułożone w głowie i na tułowiu

- narząd węchu

- błędnik błoniasty pełniący funkcje narządu słuchowo-równoważnego.

Gromada: RYBY (Pisces)

Jak podjadane paleontologiczne ryby z okresu syluru odznaczały się zróżnicowanym układem nerwowym.

U Ryb dzielimy układ nerwowy na :

a) centralny układ nerwowy: składa się on z mózgu. Mózg zbudowany jest z pięciu części, a mianowicie z

przedmóźdża, międzymóżdż, śródmóżdża, tyłomózgowia, zamózgowia. Wszystkie te części położone są linowo. Najwyżej wyspecjalizowane są trzy ostatnie: śródmózgowie- odpowiedzialny za ośrodek wzroku, móżdżek- , w którym znajduje się zmysł równowagi, rdzeń przedłużony zawierający ośrodek zmysłów skórnych.

Rdzeń kręgowy składa się w każdym miomerze z dwóch par krążków nerwowych. Krążki te tworzą pary nerwów.

b) obwodowy układ nerwowy stanowią go w dużej liczbie nerwy odchodzących od mózgu i rdzenia kręgowego:

c) wegetatywny układ nerwowy składa się ze zwoi połączone spoidłami. Zwoje te umiejscowione są po obu stronach kręgosłupa. Główna funkcja układu wegetatywnego polega na unerwieniu narządów wewnętrznych, np. jelit, a także wpływa na ich działanie.

Od mózgu odchodzi 10 par nerwów mózgowych prowadzących do narządów zmysłów.

U ryb występują dwa typy mózgów:

1) mózg, który ma:

- wyspecjalizowane węchomózgowie i małe śródmózgowie. Taki typ mózgu występuje u ryb spodoustych .

- znacznie duże kresomózgowie, charakteryzuje się opuszkami węchowymi ora ma dwie półkule.

2) mózg, który ma:

- wyspecjalizowane śródmózgowie, pojawia się on u ryb planktonożernych i drapieżnych ryb kostnoszkieletowych, posługujących się wzrokiem . Kresomózgowie ma małe opuszki węchowe.

Kresomózgowie, tutaj pojawia się : kora dawna, jądra podstawy, zawiązki kory starej. W jądrach podstawy i śródmózgowiu znajdują się ośrodki odpowiedzialne funkcje asocjacyjne.

Międzymózgowie, ta część mózgu zawiera szyszynkę.

Śródmózgowie

Móżdżek, jest dobrze wyspecjalizowany, pokryty jest trójwarstwową korą móżdżku.

Rdzeń przedłużony - jest duży. Pojawiają się tu komórki olbrzymie Mautunera. Ryby spodouste nie posiadają tych komórek. Komórki te pełnią funkcje w przekazywaniu szybkich impulsów ruchowych m.in. do ogona.

Narządy zmysłów:

- para oczu okryte są srebrzystą błonką - Argentea. Ryby są to organizmy krótkowzroczne. Brak jest tu powiek. Nie występują również gruczoły łzowe. Źrenica oka rybiego pozostaje ciągle w takiej samej wielkości. Jednak pojawia się u nich zdolność akomodacji, czyli ich soczewka jest zdolna do przesuwania się. Możliwe jest to dzięki temu, iż ta soczewka wystaje za źrenicą. Kąt widzenia w przypadku oczu rybich osiąga czasami około 180 stopni.

- parzyste otwory węchowe (' pamięć węchowa")

- narządem słuchu jest ucho wewnętrzne, w którym znajduje się błędnik z trzema półkolistymi kanałami jako narząd równowagi

- narząd smaku w postaci kubków smakowych

- linia naboczna- jest to narząd zmysłów, który znajduje się po obu stronach ciała ryby. Składa się z ciałek zmysłowych, zbudowanych z komórek czuciowych. Wzdłuż boków ryby znajdują się kanały, w których pojawiają się te ciałka. Linia naboczna reaguje na drgania o niskiej częstotliwości. Dzięki niej ryba dostrzega poruszające się przedmioty także wszelkie przeszkody. Dzięki linii nabocznej ryby, nie posiadające oczów mogą chwytać pożywienie.

Gromada: PŁAZY (Amphibia), części mózgowia ułożone są jedna za drugą.

Układ nerwowy składa się z mózgu i rdzenia kręgowego, przodomózgowie jest tu lepiej rozwinięte niż u ryb, podzielone jest na półkule- występują dwie komory boczne. Płaszcz zbudowany z tkanki nerwowej ( tzw. płaszcz nowy- neopallium), powierzchniowo rozmieszczona substancja biała, w głębi substancja szara, móżdżek słabiej rozwinięty niż u ryb. Szyszynka pojawia się u płazów na grzbietowej stronie międzymóżdżka. Występuje tu także przysadka mózgowa (hypophysis cerebri). Śródmóżdże jest stosunkowo dobrze rozwinięte, bardziej niż zamóżdże. Od mózgu i rdzenia odchodzi 10 par nerwów. Narządy zmysłów:

- oczy, mają zdolność akomodacji przez przesuwanie soczewki w przód i w tył, zaopatrzone w powieki nieruchome, lecz wysuwalna część dolnej powieki - Błona migawkowa - nasuwa się na oko w momencie wciągania go w głąb (podczas połykania pokarmu), obecność gruczołów łzowych

- po raz pierwszy występuje ucho środkowe, które składa się z jamy bębenkowej, błony bębenkowej, kostki słuchowej- strzemiączka ( powstała z łuku gnykowo-żuchwowego) oraz przewodu Eustachiusza. Występuje także ucho wewnętrzne

- węch - stanowi go nabłonek wyścielający parzystą jamę węchową. Nozdrza wewnętrzne łączą jamę węchowa z jama gębową. W każdej jamie pojaw3ia się schyłek z nabłonkiem węchowym. Nazywany jest on narządem Jacobsona.

-narząd węchu mieści się w parzystych woreczkach węchowych

- narządy czucia skórnego - rozsiane receptory dotyku, zimna, gorąca i bólu

- kijanki i płazy wodne mają linię naboczną.

- narząd smaku - tworzą go tzw. pączki smakowe. Narząd smaku znajduje się w jamie gębowej lub brodawkach smakowych na języku.

Gromada: GADY (Reptila), układ nerwowy jest tu lepiej rozwinięty niż u płazów, bardzo dobrze jest tu rozwinięte kresomózgowie, na którym pojawiła się tzw. kora nowa, czyli mózgowa. Jest ona zbudowana z komórek kojarzących, stanowi siedlisko wyższych czynności mózgowych. Od mózgu odchodzi 12 par nerwów mózgowych. Zmysł dotyku umiejscowiony jest na języku, oko ciemieniowe odpowiada za odbieranie bodźców cieplnych, u jaszczurek występuje zaczątek ucha zewnętrznego. Najlepiej rozwinięty jest wzrok: akomodacja przez zmianę kształtu soczewki, siatkówka zawiera wyłącznie czopki (receptory reagujące głównie na barwę), brak pręcików odbierających natężenie światła- dlatego gady widzą właściwie tylko w dzień przy czym są krótkowidzami ( jaszczurki mogą dostrzec człowieka z odległości 5 m- te o najlepszym wzroku). Oczy gadów osłonięte są powiekami (ruchome i nieprzeźroczyste, wyjątek węże. Słuch - ucho środkowe (strzemiączko, trąbka Eustachiusza- połączenie z gardzielą) i ucho wewnętrzne. Smak i węch to narząd Jacobsona w jamie nosowej.

Gromada PTAKI (Aves),

Pod względem wielkości mózg u ptaków jest znacznie większy niż w przypadku gadów. Układ nerwowy ptaków buduje bardzo dobrze rozwinięty mózg oraz rdzeń kręgowy. Jak u wszystkich kręgowców, także u ptaków mózg tworzy pięć części. 12 par nerwów czaszkowych odchodzi od mózgowia. Móżdżek ptaków jest znakomicie rozwinięty. W budowie jego można wyróżnić część zwana robakiem (vermis), który położony jest środkowo oraz foculi, czyli bocznych półkul. Główne funkcje, za jakie odpowiedzialny jest móżdżek to funkcje lotu oraz koordynację ruchową. Powierzchnie móżdżku tworzą istota szara, która jest bardzo pobrużdżona. Ogólnie można wyróżnić trzon i kłaczki. Kresomózgowie jest bardzo duże oraz szerokie. Półkule kresomózgowia pokrywają międzymózgowie. Następuje tu silna produkcja jąder ciała prążkowanego, które należy do istoty szarej, która znajduje się zaraz pod powierzchnia mózgu. Rdzeń przedłużony ma kształt esowaty. Rdzeń kręgowy ptaków ma podłużne bruzdy. Bruzdy te pojawiają się w okolicy brzusznej i grzbietowej oraz w okolicach barkowej i lędźwiowej. Rdzeń ten ma zgrubienia. Od zgrubień odchodzą nerwy. Wzrok ptaków odznacza się największymi oczami wśród zwierząt. Rogówka ptaków charakteryzuje się silnymi zakrzywieniami. Oczy ptaków maja postać bardzo dużych gałek ocznych umiejscowionych po bokach głowy. Oczy te posiadają trzy powieki: górną, dolną i tzw. migawkową.

Narząd węchu- jest bardzo słabo rozwinięty, gdyż mało występuje w kresomózgowiu kory węchowej. U nasady dzioba widoczne są otwory węchowe.

U ptaków wyróżniamy ucha środkowe, wewnętrzne oraz ucho zewnętrzne. Przy uszkodzeniu lewej półkuli u ptaków może nastąpić zanik śpiewu.

Gromada SSAKI (Mammalia)

Tworem homogenicznym nie jest na pewno mózg. Na niego składa się szereg różnorodnych obszarów. Obszary te mogą zostać podzielone ze względu na pełnione funkcje oraz przybierane kształty. Ssaki jest to grupa organizmów, u których zauważamy najwyżej uorganizowany mózg w całym świecie. Tam znajduje się główny ośrodek nerwowy. Mózg położony jest w jamie czaszki, tworzą go skupienia komórek nerwowych. Budowa mózgu w dużym stopniu wpływa na zachowania różnych organizmów. Przodomózgowia, śródmózgowia i tyłomózgowia, są to pierwotne postacie mózgu, z których następuje jego organizacja. Biorąc pod uwagę ewolucje najbardziej zorganizowane jest przodomózgowie. Ta część mózgu dzieli się na następujące obszary: międzymózgowie, kresomózgowie i węchomózgowie. Nowa kora mózgowa tworzy prawie w całości kresomózgowie. Korę stara tworzą natomiast : węchomózgowie oraz hipokam, który wpływa na reakcje pamięciowe organizmu. Zawiązki układu nerwowego pojawiają się już u nas w 4-5 tygodniu rozwoju embrionu. Układ nerwowy powstaje z ektodermy podobnie jak skóra. Uczestniczą w tym geny homeotyczne. Przed uformowaniem ostatecznie neuronów, ulęgają one wcześniej namnożeniu około 70-100 razy. Pięć pęcherzyków powstaje z cewki nerwowej u wszystkich kręgowców. W korze kręgowców można wyróżnić trzy warstwy neuronów. W mniej więcej 12 tygodniu można zauważyć już zawiązki móżdżku. Po szybkim rozwoju układu nerwowego pojawiają się fazy regresji oraz apoptoza, która jest odpowiedzialna za śmierć komórek. Po apoptozie dużej liczby komórek, jaka ma miejsce w korze mózgu pojawia się reorganizacja kory. W czasie od piątego miesiąca do 1 roku po urodzeniu następuje gwałtowny wzrost mózgu. Układ nerwowy człowieka składa się z dwóch głównych części. Centralny układ nerwowy zwany również ośrodkowym układem nerwowym oraz obwodowy układ nerwowy. Obwodowy układ tworzą narządy zmysłów, liczne zakończenia nerwowe oraz przede wszystkim nerwy. Mózgowie i rdzeń kręgowy są to struktury centralnego układu nerwowego. Struktura najbardziej zorganizowana to kresomózgowie. Kresomózgowie stanowi osłonę na pozostałe części mózgu. Budują go półkule mózgowe, których funkcje związane są silnie z naszą inteligencją. Półkule mózgowe mają duża powierzchnie. Powierzchnia ta jest silnie pofałdowana. Obie półkule mózgowe podzielone są szczelina podłużną, bardzo głęboką. Na samym dnie szczeliny leży spoidło wielkie, które za pomocą licznych dróg nerwowych stanowi łącznik dla półkul. Oprócz licznych fałd zwanych zakrętami na powierzchni półkul mózgowych pojawiają się także bruzdy. Ciało neuronów zwane substancja szara tworzy powierzchnie półkul mózgowych. W substancji szarej znajdują się ośrodki takie jak:

- okolica czołowa , w której pojawiają się ośrodki ruchu i mowy. Jeśli o ruch jego ośrodki znajdują się także w jądrach podkorowych -jądro ogoniaste, jądro soczewkowate, ciało migdałowate. Te ośrodki odpowiedzialne są za wytworzenie napędu ruchowego. Od tej okolicy zależy to kim jesteśmy, nasza osobowość, wola oraz zdolność myślenia.

- okolica ciemieniowa zawiera ona ośrodki czucia, pamięci, kojarzenia, inteligencji

- okolica potyliczna odpowiedzialna za takie ośrodki jak: ośrodki wzroku

- dwie okolice skroniowe zawierają ośrodki słuchu i węchu.

Wypustki neuronów skupiają się w substancje białą, która zawiera komory mózgowe. Komory te zajmują pojemność około 100 cm3. Mielina , która jest substancja tworzącą osłonki tłuszczowe i nadająca im kolor biały. Istota biała zbudowana jest z włókien nerwowych. Pośród włókien znajdują się jądra podstawy takie jak: ciało prążkowane oraz ciało migdałowate. Ciało prążkowane jest elementem układu pozapiramidowego. Układu pozapiramidowy odpowiedzialny jest za płynność i precyzję ruchów, a także za napięcie mięśniowe. Elementem układu rąbkowego (limbicznego) jest ciało migdałowate. Funkcja jego odpowiedzialna jest za czynności popędowo-emocjonalne. Śródmózgowie w swojej istocie białej posiada wąsopodobną warstwę istoty szarej. Nosi ona nazwę czarnej substancji lub istoty czarnej, która posiada odpowiedni barwnik. Półkule mózgowe nie pełnia takich samych funkcji, a także znacznie się różnią pod względem morfologicznym. Pod wszystkimi czterema płatami mózgu schowany jest piąty parzysty o nazwie wyspy. Nie można wyznaczyć dokładnych granic pomiędzy tymi płatami gdyż często zachodzą na siebie. Pod kora mózgowa znajdują się liczne zakręty i bruzdy półkul mózgowych. Grubość kory mózgowej to około 4,5 cm, a jej powierzchnia to aż 2200 cm2. U nas najwięcej kory mózgowej mieszczą płaty czołowe. Tam znajduje się kora asocjacyjna największej ilości. Pojawia się ona także w płatach skroniowych, ciemieniowych i potylicznych. 5% kory stanowi kora stara. Jej funkcja wiąże się z zapamiętywaniem informacji. Pojawia się ona głównie w hipokampie. Ta struktura znajduje się we wnętrz mózgu.

Za kresomózgowiem znajduje się międzymózgowie ze wzgórzem, nadwzgórzem (obejmującym szyszynkę) i częścią podwzgórzową oraz maleńkim (3/100 całego mózgu), bardzo ważnym, gdyż zarządzającym czynnościami niewymagającymi myślenia, podwzgórzem właściwym. W pobliżu podwzgórza właściwego, znajduje się przysadka, która jest gruczołem o średnicy około centymetra. Odpowiedzialna jest za wytwarzanie hormonu sterującego gruczołami wydzielania wewnętrznego. Jest to hormon sterujący hormonami. Pomiędzy pniem mózgu i podwzgórzem, a nową korą znajduje się układ limbiczny, który kontroluje emocje i popędy organizmu, pamięć ruchów, konsolidacja pamięci. Funkcja pnia mózgu reguluje podstawowe funkcje organizmu: pracę serca, oddychanie, regulację ciśnienia krwi, temperatury organizmu, metabolizmu, odruchowe reakcje oka, reakcje kaszlu, integrację bodźców ruchowych i czuciowych, poziomu przytomności (twór siatkowaty), współprace z układem hormonalnym.

Za tymi strukturami pojawia się śródmózgowie. Śródmózgowie występuje wraz z wzgórkiem dolnym i wzgórkiem górnym. Zaraz za Śródmózgowiem mieści się móżdżek, most oraz rdzeń przedłużony. Móżdżek ma postać elipsoidy. Znajduje się w tylniej części dołu czaszki. Jego wymiary są następujące: długość wynosi 9-11 cm, szerokości 5-6 cm i wysokości - 5 cm. Walcowata struktura pojawiająca się w móżdżku to robak. Jest on silnie wydłużony. Móżdżek ma silnie pofałdowana korę. Jego powierzchnia jest bardzo duża ze względu na silne pofałdowania. Funkcje główne móżdżku :

- odpowiedzialny jest za ruchy

- koordynacje ruchową

- wpływa na postawę

- odpowiedzialny za ruchy gałek ocznych

- ruchy całego ciała

- dzięki swej sprawności utrzymuje równowagę

-jest on połączony z zmysłem równowagi zlokalizowanym w uchu wewnętrznym

Na układ krążenia duży wpływ wywiera podwzgórze. Inne jego funkcje to:

- wpływ na sen

wpływa na czynniki, które połączone są ze stanem środowiska wewnętrznego ustroju

- regulacja funkcji płciowych

- wytwarza neurohormony

odpowiedzialne jest za działanie przysadki mózgowej

- wpływa na działanie nadnercza

- ogólnie ma wpływu na wszelkie funkcje prymitywne organizmu

- reguluje przemianę tłuszczów

- przemianę węglowodanów (cukrów)

- wpływa na ilość wody w organizmie

- czucie pragnienia

- sen

- czuwanie.

Międzymózgowie budują także:

- pasma wzrokowe

- wzgórze z ponad 100 jądrami

- ciało kolankowate

- szyszynka, struktura ta hamuje funkcje gruczołów płciowych do momentu dojrzewania. Ogólnie odpowiedzialna jest za dobową chronobiologię.

Śródmózgowie:

- jest to bardzo krótki odcinek pnia mózgu

- budują go parzyste pasma istoty białej, pasma te są grube i nazywane są konarami mózgu.

Za śródmózgowiem znajduje się most zbudowany z włókien nerwowych białych oraz z istoty szarej, która budują skupiska neuronów.

Twór siatkowaty zbudowany jest z bardzo dużej ilości neuronów. Powstają w nim skupiska neuronów zwane jadrami tworu siatkowatego. Włókna nerwowe prowadza do różnych części mózgu. Most przechodzi w rdzeń przedłużony, który z kolei łączy się z rdzeniem kręgowym.

Lewa półkula:

- występuje w niej znacznie więcej istoty szarej

- twierdzi się, że ta półkula jest dominująca

- jej funkcja łączy się z językiem mówionym oraz pisanym

- ma sekwencyjny, matematyczny i dosłowny

- myśli w sposób logiczny i ustala relacje między obiektami a faktami

- odpowiedzialna jest za prawą stronę ciała wraz z kontrolą prawej półkuli i unifikacją świadomości.

Prawa półkula:

- dominuje w sferze umysłowej

- jest w stanie odebrać wiele informacji jednocześnie

- występują w niej dłuższe połączenia

- zawiera więcej substancji białej

- przestrzeń pojmuje w sposób globalny i intuicyjny

- odpowiedzialna jest za oczy i ręce

- kieruje naszą wyobraźnią

- odpowiedzialna przestrzenność, metaforyczność, emocjonalność, uduchowienie, muzykalność, uzdolnienia plastyczne, seks i sny

- kontroluje lewą stronę ciała.

Prawa półkula jest znacznie większa i cięższa niż lewa.

Nasz rdzeń przedłużony zawiera takie ośrodki jak:

- drogi wstępujące

- drogi zstępujące

- ośrodki nerwowe odpowiedzialne za połykanie, żucie, ssanie, ruchy oddechowe, i częściowo pracę serca.

Rdzeń kręgowy jest częścią mózgu gdzie następuje bardzo szybkie przekazywanie informacji. Biorąc pod uwagę budowę rdzenia kręgowego, wyróżniamy istotę białą, występująca w postaci litery H. Składa się ona z rogów przednich brzusznych oraz rogów tylnich grzbietowych. Rogi przednie zawierają liczne ciała neuronów ruchowych, które budują nerwy rdzeniowe. Neurony czuciowe dostają się do rdzenia kręgowego poprzez korzenie grzbietowe. Drogi nerwowe wstępujące oraz drogi zstępujące utworzone są poprzez liczne włókna istoty białej rdzenia kręgowego. Funkcja dróg nerwowych wstępujących jest dostarczenie impulsów do mózgu, zaś drogi zstępujące odpowiedzialne są za prowadzenie impulsów z mózgowia do narządów wykonawczych. 45 centymetrów jest to długość naszego rdzenia kręgowego. Powierzchnia rdzenia podzielona jest licznymi bruzdami na sześć sznurów. Od przodu rdzeń podzielony jest na dwie równe części za pomocą szczeliny.

Półkule mózgowe umiejscowione są w płynie mózgowo-rdzeniowym. Wyróżniamy również opony mózgowe. Składają się one z trzech warstw błony tkankowej oraz twarde kości jamy czaszkowej. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przefiltrowana krew. Nie zawiera on krwinek i płytek. Jest on wodnistą, alkaliczną, przejrzystą i bezbarwną substancją. Płyn mózgowo-rdzeniowy produkowany jest w komorach mózgu.

Najbliżej czaszki znajduje się opona twarda. Opona twarda jest włóknista i przylega do powierzchni czaszki. Mózg chroniony jest przez oponę miękką. Ta opona przypomina z wyglądu pajęczynę. Zbudowana jest z delikatnych włókien. Pomiędzy tymi dwoma oponami mieści się warstwa środkowa, która musi być zarazem twarda i miękka. Jest ona sztywna i delikatna. Ta opona przypomina z wyglądu pajęczynę i dlatego nosi nazwę opony pajęczej. Pod oponą pajęcza mieści się jama podpajęczynowa dla lepszej ochrony. Wypełniona jest również płynem mózgowo-rdzeniowym.

Od mózgu wychodzą komórki nerwowe, które przekazują i przewodzą impulsy nerwowe do innych komórek nerwowych. P przekazaniu impulsu nerwowego z jednej komórki do drugiej, zostaje uwolniona substancja chemiczna zwana neuroprzekaźnikiem. Neuroprzekaźniki pobudzają następne komórki nerwowe. W naszym mózgu znajduje się około 150 miliardów komórek nerwowych. Każda komórka nerwowa jest otoczona komórkami glejowymi. Komórki glejowe to około 90 % mózgu. Rolla komórkę glejowych to pełnienie funkcji odżywczych, podporowych oraz izolacyjnych. Występują różnice w budowie mózgu samca i samicy, dotyczą one takich części:

-w podwzgórzu, kontrolującym hormony i zachowania seksualne.

-różnice w gęstości, schemacie połączeń, wielkości neuronów.

-kora prawej półkuli mózgu samców jest znacznie grubsza niż u samic.

-kora lewej półkuli jest grubsza u samic jest to spowodowane chromosomem X i poziom testosteronu.

Ośrodki mowy w prawej półkuli pojawiają się u 4% praworęcznych , u leworęcznych 15% + 15% obie półkule w jednakowym stopniu. Kiedy mowa dochodzi do nas za pomocą prawego ucha lepiej ja rozumiemy. Słabiej uwidocznione jest to u kobiet.

Układ nerwowy człowieka dzieli się na somatyczny i wegetatywny inaczej autonomiczny. Somatyczny układ składa się z ośrodkowego i obwodowego, które wpływają na kontakt ze światem zewnętrznym. Układ wegetatywny dzieli się na sympatyczny i parasympatyczny, które są odpowiedzialne za regulacje pracy wnętrza ciała. Każdy z narządów wewnętrznych jest unerwiony zakończeniami aksonów pochodzących z obu układów. Obie części składowe układu wegetatywnego działają antagonistycznie, jeżeli jedna z nich wzmaga działanie narządu to druga powoduje zmniejszenie jego aktywności. Sympatyczny układ nerwowy ma swoje ośrodki w rogach bocznych substancji szarej piersiowego i lędźwiowego odcinka rdzenia kręgowego. Pobudzenie sympatycznej części układu wegetatywnego daje prawie takie same efekty jak wydzielanie adrenaliny w sytuacjach stresowych. Parasympatyczny układ nerwowy ma ośrodki zlokalizowane w międzymózgowiu i rdzeniu przedłużonym oraz krzyżowej części rdzenia kręgowego.

Zmysły jest to zespół odbiorczy. Umożliwia on odbiera z otoczenia informacje: mechaniczne, termiczne, świetlne, akustyczne oraz chemiczne przez organizm. Każdy narząd zmysłów posiada wyspecjalizowane struktury, zwane receptorami albo sensorami. Zmysły łącza się anatomicznie i fizjologicznie z układem nerwowym.

Narządy zmysłów, ich stopień rozwinięcia wiąże się ściśle z grupami ssaków. Do narządów zmysłów zaliczamy:

- narząd wzroku, oczy;

- narząd słuchu, uszy;

- narząd równowagi tworzą go przewody półkoliste w uchu wewnętrznym;

- narząd węchu znajduje się w jamie nosowej;

- narząd smaku stanowią go kubki smakowe na języku;

- narząd dotyku znajduje się na całym ciele.

Jeśli chodzi o światło, jest to bodźce na który reaguje większość ssaków. Bierze on główny udział w tzw. reakcjach chronobiologicznych organizmów.

Zakresy widzenia:

Człowiek ma zakres widzenia od 390nm - 760 nm

Pszczoła od 300nm - 650nm , jest to owad, który nie widzi czerwienie.

Żółwie - widzi w obrębie podczerwienie.

Występują różne rodzaje reakcji zwierząt na bodźce świetlne. Można wymienić między innymi:

- rozpoznawanie jasności od ciemności, jednak osobniki te nie potrafią zlokalizować co jest źródłem tego światła

- rozpoznanie jasnych barw wraz z kierunkami, z jakich pochodzą

- dostrzeganie wszelkich kształtów w środowisku

- rozróżnianie całej gamy barw

Jeśli chodzi o wielkość narządu wzroku, także zauważalne jest tu silne zróżnicowanie, np. u ryjówki oko ma - 1 mm

-płetwal błękitny - 10cm x14cm

-aż 5 centymetrów osiągają oczy strusi afrykańskich, są one największe.

Wśród ssaków występuje parę gatunków, które odznaczają się doskonałym widzeniem barw. Należą do nich:

-niektórych gatunków ryb, płazów, i ptaków

-ptaki najbardziej duży zakres barw

-u ssaków tylko naczelne i niektóre kotowate oraz wiewiórki.