UKŁAD KRĄŻENIA

Zbudowany jest z układu krwionośnego i układu limfatycznego (chłonnego).

UKŁAD KRWIONOŚNY

W skład układu krwionośnego wchodzą naczynia krwionośne oraz serce.

Układ ten nazywany jest również układem transportu wewnętrznego. Odpowiada on bowiem za transport substancji odżywczych i tlenu do komórek organizmu, jak również powstałych w czasie przemiany materii produktów z komórek do nerek. Układa krwionośny odpowiada także za utrzymanie stałości środowiska wewnętrznego (stała temperatura, odpowiednie ciśnienie osmotyczne, stężenie jonów wodorowych, czyli pH).

W przeciwieństwie do bezkręgowców, kręgowce posiadają zamknięty układ krwionośny. Oznacza to, że krew płynie w zamkniętej sieci naczyń krwionośnych (nie w jamach ciała).

NACZYNIA KRWIONOŚNE

Naczynia krwionośne możemy podzielić na tętnice, żyły i naczynia włosowate.

Tętnice, którymi krew pod dużym ciśnieniem płynie z serca do tkanek, posiadają grube i elastyczne ściany.

Żyły natomiast mają cienkie i wiotkie ściany, a krew za ich pośrednictwem odprowadzana jest z tkanek do serca. W żyłach krew płynie pod małym ciśnieniem.

Naczynia włosowate łączą tętnice z żyłami, tworzą także:

  • tzw. układ wrotny - składa się on m.in. z żyły wrotnej i żyły wątrobowej; układ łączy przewód pokarmowy z wątrobą, w której następuje magazynowanie składników pokarmowych;
  • sieć dziwną - układ: tętniczka - naczynia włosowate - tętniczka; układ ten zapewnia lepsze ukrwienie, a tym samym sprawniejszą wymianę pomiędzy narządem a krwią, występuje m.in. w mózgu i przysadce mózgowej.

Krążenie krwi:

Obieg duży: z lewej komory utlenowana krew wtłaczana jest do aorty, która przechodzi następnie w mniejsze tętnice, a dalej w naczynia włosowate. W ten sposób krew dociera do narządów ciała. Następuje wymiana gazowa (tkanki pobierają tlen, oddają dwutlenek węgla). Odtlenowana krew żyłami kierowana jest do serca. Żyłą czczą górną i żyłą czczą dolną wpływa do prawego przedsionka.

Obieg mały, płucny: z prawej komory serca odtlenowana krew wtłaczana jest do pnia płucnego, który przechodzi w tętnice płucne (prawa i lewa). Krew dociera do płuc (do pęcherzyków płucnych), w których dochodzi do wymiany gazowej. Utlenowana krew za pomocą czterech żył płucnych trafia do lewego przedsionka.

Choroby krążenia wywołuje najczęściej:

  • nieprawidłowa dieta (zbyt duża zawartość tłuszczów zwierzęcych);
  • nadwaga, która może prowadzić nawet do otyłości;
  • brak ruchu;
  • używki (alkohol, papierosy);
  • stres;
  • powiązania dziedziczne.

Niewydolnością krążenia nazywamy stan, kiedy to układ krwionośny nie może wypełniać swych zadań fizjologicznych.

Podziału tego schorzenia dokonujemy na podstawie szybkości z jaką narastają objawy (wyróżniamy niewydolność krążenia ostrą i niewydolność krążenia przewlekłą) oraz charakteru niewydolności, jej źródła (podział na niewydolność krążenia prawokomorową i niewydolność krążenia lewokomorową).

  • Niewydolność ostra

Polega na pogłębiającym się upośledzeniu pracy układu krwionośnego, a wywołana jest przeważnie uszkodzeniem serca (w skutek np. zawału serca). W przypadku uszkodzenia komory lewej części serca, może dojść do obrzęku płuc.

Przeciążenie komory prawej części serca, podczas np. zatoru tętnicy płucnej prowadzi do sinicy, duszności, nabrzmienia żył szyjnych, wątroba powiększa się co odczuwane jest uciskiem w okolicach prawego łuku żebrowego.

  • Niewydolność przewlekła, lewokomorowa

Wywołana jest najczęściej nadciśnieniem tętniczym, chorobą wieńcową, wadami zastawki półksiężycowatej aorty, czy zastawki przedsionkowo - komorowej lewej części serca (zastawka dwudzielna). Niewydolność objawia się najczęściej dusznością, także dusznością nocną o charakterze napadowym, astmą sercową, bezsennością. Chorobie tej często towarzyszy kaszel, charakterystyczny oddech, niekiedy sinica.

  • Niewydolność przewlekła prawokomorowa

Niewydolność ta, może być spowodowana przewlekłymi oporami w obiegu płucnym układu krwionośnego, wywołanymi rozedmą płuc, zrostami opłucnymi, zniekształceniami klatki piersiowej, wadami zastawek serca (gł. lewa część serca), stwardnieniem tętnic płucnych. Choroba może objawiać się poszerzeniem żył szyjnych, powiększeniem wątroby, żółtaczką. Może dochodzić również do obrzęków (głównie kończyny dolne, obrzęk przechodzi od kostek, poprzez stopy, golenie do ud), przesięków (lokalizacja: jama brzuszna - tzw. wodobrzusze; jama opłucna), sinic, a także nudności czy biegunek, powodowanych zastojem krwi w organach brzusznych.

Specyficzną postacią niewydolności przewlekłej, prawokomorowej jest tzw. serce płucne, czyli zespół płucno - sercowy.

SERCE

Jest ono głównym narządem układu krążenia. Serce zlokalizowane jest w klatce piersiowej i otoczone workiem osierdziowym. Na ścianie serce oplecione jest przez naczynia, tzw. układu wieńcowego, którego zadaniem jest odżywianie serca (głównie dostarczanie substancji pokarmowych, tlenu). Kształtem, serce przypomina stożek, którego podstawa skierowana jest ku górze i do tyłu. Koniuszek serca, który stanowi część komory lewej zwrócony jest natomiast w lewo, do dołu i do przodu ciała. Koniuszek podczas skurczu uderza o klatkę piersiową (o jej ścianę przednią), co jest widoczne szczególnie u bardzo chudych osób. Wnętrze serca wysłane jest wsierdziem. Mięsień serca pokrywa natomiast tkanka, na powierzchni której znajduje się błona surowicza, tzw. nasierdzie.

Serce działa na zasadzie pompy ssąco - tłoczącej i odpowiada za przepompowywanie krwi do tkanek organizmu. Zbudowane jest z dwóch pomp, z których każda podzielona jest na dwa segmenty. Najważniejsze części pomp to komory. W sercu wyróżniamy komorę prawą i lewą. Dzięki skurczom i rozkurczom serca krew zostaje napędzana w odpowiednim kierunku.

Serce składa się z dwóch przedsionków i dwóch komór. W obrębie serca wyróżniamy zastawki. Są to struktury utworzone z tkanki łącznej. Zastawki zapobiegają cofaniu się krwi (prawidłowo krew przepływa z przedsionków do komór). Wokół zastawek na granicy pomiędzy przedsionkami a komorami, znajdują się tzw. pierścienie włókniste. Pełnią one funkcje, tzw. szkieletu serca i stanowią miejsce przyczepu dla mięśni przedsionków i komór.

Pomiędzy przedsionkami a komorami znajdują się zastawki przedsionkowo - komorowe, zlokalizowane wokół elementów szkieletu serca, pierścieni włóknistych. W prawej części serca pomiędzy przedsionkiem a komorą znajduje się zastawka trójdzielna, w lewej części serca pomiędzy przedsionkiem a komorą - zastawka dwudzielna, zwana też mitralną. Struny ścięgniste mięśni komór łączą się z wolnym brzegiem zastawek przedsionkowo - komorowych (uniemożliwia to wynicowanie się zastawek podczas skurczu komór do przedsionków). U podstawy tętnic, odchodzących od komór, czyli aorty i tętnicy płucnej występują, tzw. zastawki półksiężycowate. Cofająca się krew powoduje zamknięcie zastawek.

Krew z prawej komory tłoczona jest do płuc, gdzie następuje jej utlenowanie, równocześnie krew oddaje dwutlenek węgla, który zostaje następnie usunięty z organizmu. Krew z płuc, żyłami trafia do lewego przedsionka, a stamtąd do lewej komory. Za pomocą odchodzącej od komory aorty, która rozgałęzia się na mniejsze tętnice, krew rozprowadzana jest po organizmie. Pomiędzy tkankami a krwią dochodzi do wymiany gazowej. Krew oddaje tlen i substancje odżywcze do tkanek, z komórek organizmu odprowadza natomiast zbędne produkty powstałe w wyniku przemiany materii. Krew do serca prowadzona jest za pośrednictwem żył, które dochodzą do prawego przedsionka i dalej do prawej komory. Z komory odtlenowana krew dostaje się płuc, gdzie następuje jej utlenowanie.

Za automatyczną pracę serca odpowiada, tzw. układ przewodzący (znajduje się w mięśniu sercowym). Pracę tego układu regulują niektóre struktury mózgu (wyższe) poprzez działanie nerwu błędnego. Jego impulsy wpływają na regularne skurcze serca. W skład układu przewodzącego wchodzi węzeł zatokowo - przedsionkowy, węzeł przedsionkowo - komorowy, pęczek Hissa oraz włókna Purkiniego, które przenikają mięśniówkę komór.

Praca serca opiera się na naprzemiennych skurczach i rozkurczach serca.

W wyniku skurczu przedsionków krew tłoczona jest przez zastawki przedsionkowo - komorowe do rozkurczonych komór. Komory wypełniają się krwią. Przedsionki rozkurczają się, a komory kurczą. W początkowej fazie skurczu komór zastawki przedsionkowo - komorowe zamykają się (zjawisko akustyczne, do którego dochodzi podczas zamknięcia zastawek określane jest jako I, inaczej skurczowy ton serca). Skurcz komór można podzielić na dwie części:

  1. skurcz izometryczny - zastawki zamknięte, w komorach zwiększa się ciśnienie krwi
  2. skurcz izotoniczny - dalszy wzrost ciśnienia, gdy ciśnienie krwi przekracza poziom ciśnienia krwi w tętnicach otwarciu ulegają zastawki półksiężycowate, następuje wtłaczanie krwi do aorty i tętnicy płucnej.

Podczas dalszej pracy serca dochodzi rozkurczu komór, zmniejszające się ciśnienie powoduje zamknięcie zastawek półksiężycowatych (podczas zamknięcia słyszymy II, rozkurczowy ton serca). Dochodzi do rozkurczu serca, które staje się niepobudliwe, następuje pauza spoczynkowa (refrakcja mięśnia sercowego).

Cały cykl pracy serca trwa ok. 0,85 s.

Rytm serca: serce kurczy się rytmicznie, średnio 72 razy na minutę. Praca serca podlega kontroli autonomicznego układu nerwowego, a także ośrodków korowych i podkorowych mózgu.

Tony serca:

  • I ton serca, tzw. skurczowy - w wyniku gwałtownego naprężania zastawek przedsionkowo - komorowych, które zamykają się kiedy dochodzi do skurczu komór, jak również napinania włókien mięśnia serca, który kurczy się;
  • II ton serca, tzw. rozkurczowy - rozkurcz komór, napinające się zastawki półksiężycowate, wywołują drgania.

Właściwe funkcjonowanie układu krwionośnego, czyli zarówno mięśnia sercowego, jak i naczyń krwionośnych ma ogromny wpływ na prawidłowy stan każdego organu wewnętrznego. Złogi tłuszczu, czy skrzepy krwi mogą powodować zaczopowanie naczyń, a tym samym utrudniać przepływ krwi. W przypadku zwiększenia ciśnienia krwi (powyżej normy), czyli w tzw. nadciśnieniu może dojść do uszkodzenia naczyń krwionośnych lub nawet ich zablokowania.

Takie objawy, jak: ból w klatce piersiowej, duszności, czy też palpitacje mogą wskazywać na rozwój chorób serca. W wyniku nieprawidłowego krążenia mózgowego może dochodzić do omdleń czy zawrotów głowy, mogą występować także problemy w skupieniu uwagi. Niewłaściwe krążenie, szczególnie w kończynach może prowadzić do obrzęków, którym towarzyszą często silne bóle.

Serce odgrywa niezmiernie ważną rolę w organizmie ludzkim. Z tego powodu istotnym jest, by odpowiednio dbać nie tylko o zdrowie tego organu, ale także całego organizmu. Podstawą w tym wypadku jest zdrowy styl życia.

Wśród chorób serca możemy wymienić:

  1. ostrą lub przewlekłą niewydolność serca - choroba ta może prowadzić do zawału mięśnia sercowego; najczęściej rozwija się w związku z chorobami naczyniowymi (przeważnie jest to choroba wieńcowa lub nadciśnienie tętnicze), wadami zastawek (wady wrodzone lub nabyte; wady nabyte powstają w skutek np. zapalenia bakteryjnego czy wirusowego wsierdzia albo mięśnia sercowego);
  2. kardiomiopatię (kardiomiopatia pierwotna lub kardiomiopatia wtórna);
  3. zaburzenia w rytmie pracy serca, czyli tzw. arytmie;
  4. wrodzone wady serca;
  5. zapalenie mięśnia sercowego - zapalenie bakteryjne, zapalenie wirusowe lub związane z chorobą reumatyczną.

Szmery sercowe są zjawiskami akustycznymi (szumami). Można je usłyszeć przeważnie za pośrednictwem stetoskopu (przy wadach serca - szmery nad ujściem zastawek serca). Niekiedy jednak szmery ulegają nałożeniu na tony serca lub są słabo słyszalne, wówczas w celu ich zdiagnozowania, wykorzystywana jest również echokardiografia, EKG czy RTG.

Zastawki mogą ulec zmianom zwyrodnieniowym lub mogą się nie domykać (jama serca ulega powiększeniu i rozciąga zastawki). W sercu spotykane są również anormalne elementy budowy, jak np. połączenie jam serca (obecny jest przewód tętniczy, otwór międzyprzedsionkowy, otwór międzykomorowy).

MASAŻ SERCA - jest zabiegiem mechanicznym, który ma za zadanie zastąpić pracę serca podczas zatrzymania krążenia.

Masaż pośredni - ugniatanie serca w linii mostek - kręgosłup (cel: przywrócenie krążenia).

Sposób postępowania:

  1. ułożyć ratowaną osobę na wznak (najlepiej aby podłoże było twarde), sprawdzić tętno, oddech;
  2. w momencie stwierdzenia zatrzymania krążenia (najczęściej przy braku oddechu) należy rozpocząć reanimację;
  3. udrożnić drogi oddechowe, głowę odchylić do tyłu;
  4. rozpocząć masaż serca: uciskać dolną część mostka za pomocą nadgarstków (palce splecione, jeden nadgarstek ułożony na drugim), wykorzystując ciężar górnej części ciała, mostek powinien zmienić położenie o około 4-5 cm w stronę kręgosłupa;
  • u dorosłych - 2 wdmuchnięcia powietrza, 15 ucisków mostka; rytm: średnio 100 ucisków na minutę;
  • u noworodków - po trzecim uciśnięciu wdech; rytm: 120 ucisków na minutę; mostek uciskamy na głębokość ok. 2,5 cm;
  • u dzieci - 1 wdmuchnięcie, 5 ucisków; rytm: 100 ucisków na minutę.
  1. należy sprawdzić obecność tętna (tętnica szyjna, tętnica udowa);
  2. przy braku tętna powtórzyć powyższe czynności.

Masaż bezpośredni - przy klatce piersiowej otwartej; polega najczęściej na bezpośrednim ugniataniu serca za pomocą jednej lub dwóch rąk. Masaż bezpośredni stosuje się najczęściej podczas zatrzymania krążenia krwi, gdy klatka piersiowa jest już otwarta (np. podczas zabiegu kardiochirurgicznego lub zabiegu torakochirurgicznego) lub gdy masaż pośredni jest nieskuteczny (ale tylko w takich warunkach kiedy możliwe jest bezzwłoczne otwarcie klatki piersiowej a następnie jej zamknięcie, generalnie tylko na sali operacyjnej).

Migotanie komór

Najczęściej prowadzi do zatrzymania krążenia krwi. Polega na chaotycznych, nie jednoczesnych, ale częstych skurczy włókiem mięśniowych serca lub ich pęczków, nie prowadzących jednak do skurczu całych komór. W efekcie krew nie jest tłoczona do większych naczyń.

Migotanie może być wywołane zaburzeniami w pobudliwości serca, niedotlenieniem czy kwasicą metaboliczną.

Może być także spowodowane zawałem mięśnia sercowego lub porażeniem elektrycznym.

Przed wystąpieniem migotania komór dochodzi najczęściej do częstoskurczu komorowego i trzepotania komór.

Podczas migotania dokonuje się masażu serca, a także defibrylacji elektrycznej i defibrylacji farmakologicznej.

Migotanie przedsionków

Jest zaburzeniem rytmu pracy serca. Aktywne w przedsionkach ogniska pozazatokowe wytwarzają bodźce, które wpływają na bezładne i nie zsynchronizowane skurcze przedsionków (ich włókien mięśniowych). W efekcie komory kurczą się wolniej (przenoszone są tylko niektóre przewodzenia, wydłużeniu ulega okres refrakcji w układzie przewodzącym mięśni komór), całe serce pracuje niemiarowo.

NACZYNIA KRWIONOŚNE

Do naczyń krwionośnych zaliczamy tętnice, żyły oraz naczynia włosowate. Za ich pośrednictwem krew krąży po całym organizmie.

Ściany żył i tętnic mają budowę trójwarstwową. Od zewnątrz występuje tkanka łączna, ich środek stanowi warstwa mięśni gładkich, wewnątrz występuje tkanka łączna i śródbłonek.

Tętnice, nazywane również arteriami, odpowiadają za odprowadzanie krwi z serca do narządów. Następnie tętnice przechodzą w naczynia krwionośne, o mniejszej średnicy, tzw. tętniczki, które z kolei łączą się z naczyniami włosowatymi - kapilarami. Jednowarstwowe, cienkie i przepuszczalne ściany kapilar umożliwiają wymianę substancji pomiędzy komórkami ciała a krwią. Naczynia włosowate łączą następnie tętniczki z żyłkami. Żyłki zwiększają swoją średnicę i przechodzą w żyły, które mają za zadanie doprowadzenie krwi do serca.

W związku z tym, że w tętnicach krew płynie pod dużym ciśnieniem, ich ściany są grube (gruba warstwa tkanki mięśniowej), wiotkie, a warstwa zewnętrzna zawiera tkankę włóknistą.

Regulacja przepływu krwi odbywa się poprzez skurcze i rozkurcze mięśni gładkich naczyń, wywoływane przez odpowiednie nerwy.

Aorta, inaczej tętnica główna jest największą tętnicą organizmu (średnica ok. 28 mm). Tętnica ta odchodzi z lewej komory serca. Aortę można podzielić na:

  • aortę wstępującą - od tej części aorty odchodzi tętnica wieńcowa prawa i tętnica wieńcowa lewa, odpowiadają one za unaczynienie mięśnia sercowego;
  • łuk aorty (wygięty do tyłu i na lewo) - przebiega w górnej części śródpiersia, po ominięciu lewego oskrzela przechodzi w następną część aorty, czyli zstępującą; od łuku odchodzi pień ramienno - głowowy, tętnica szyjna wspólna czy podobojczykowa tętnica lewa;
  • aortę zstępującą, inaczej aortę piersiową - przebiega w tylnej części śródpiersia, od aorty tej uchodzą tętnice międzyżebrowe i tętnice przełykowe, po ominięciu przepony aorta zstępująca jako aorta brzuszna uchodzi do jamy brzucha, przechodząc na wysokość IV kręgu lędźwiowego rozgałęzia się na tętnice takie jak: tętnica krzyżowa środkowa a także tętnice biodrowe wspólne. Wśród tętnic odchodzących od aorty brzusznej możemy wyróżnić tętnice ścienne lędźwiowe, tętnice trzewne parzyste, tętnice trzewne nieparzyste.

Nadciśnienie tętnicze - jedna z najczęstszych chorób Świata, w Polsce zapada na nią co piąta osoba, powyżej 35 roku życia nawet co druga. Rozwój tej choroby przebiega powoli, a początkowo nawet bezobjawowo. Zbyt późne podjęcie leczenia jest bardzo niebezpieczne. W wyniku nadciśnienia uszkodzeniu ulega bowiem wiele narządów wewnętrznych, m.in. serce, nerki, jak i mózg. Chorzy powinni więc pamiętać o regularnym mierzeniu ciśnienia i opiece lekarskiej.

Żyły doprowadzają krew z obwodu do serca. Wyróżniamy:
  • żyły głębokie - żyły te przeważnie biegną w "towarzystwie" tętnic;
  • żyły powierzchowne - przebiegają same, bez "towarzystwa" tętnic.

Żyła wrotna jest częścią układu wrotnego (krążenia wrotnego), doprowadza ona krew z przewodu pokarmowego, jak również śledziony i trzustki do wątroby.

Żyły posiadają zastawki, które zapobiegają cofaniu się krwi, szczególnie, gdy krew płynie w przeciwnym kierunku niż wynikający z przyciągania grawitacyjnego, jak to ma na przykład miejsce w żyłach przebiegających w kończynach.

Najczęstsze schorzenia żył:

  • żylaki;
  • zakrzepica;
  • zakrzepowe zapalenie żył;
  • zapalenie ściany żył (ostre lub przewlekłe).

Zapalenie żył jest spowodowane procesem zapalnym ściany żył (w żyle nie tworzy się jednak zakrzep pierwotny czy zakrzep wtórny) lub tkanki okołożylnej. Schorzenie to wiąże się najczęściej z chorobami zakaźnymi czy stanami posocznicowymi, np. podczas połogu.

Objawy: obrzęk, zaczerwienienie skóry w okolicy żyły, która uległa zapaleniu, poza tym skóra w tym miejscu jest wyraźnie cieplejsza w porównaniu z innymi partiami skóry. W kończynie występuje silny ból. Zapaleniu żył towarzyszą dreszcze i podwyższona temperatura ciała.

Przebieg leczenia: stosuje się najczęściej okłady w miejscu zapalenia, pacjentowi podaje się również antybiotyki.

Zgłębnikowanie żyły polega na wprowadzeniu, tzw. zgłębnika, inaczej cewnika (zbudowanego z tworzywa sztucznego) za pomocą igły (średnica igły jest większa od średnicy zgłębnika) wkłutej do żyły lub poprzez tzw. wenesekcję, czyli bezpośrednie nacięcie żyły. Zgłębnik wprowadzany jest przez żyłę do układu żylnego, aby umożliwić np. przetaczanie krwi, czy wprowadzanie innych płynów, tzw. infuzyjnych (przez dłuższy okres czasu i w znacznych ilościach). Dzięki zgłębnikowaniu możliwe jest również wielokrotne lub ciągłe oznaczanie ciśnienia żylnego, czy pobieranie krwi z żył do analiz laboratoryjnych.

Choroba Buergera, inaczej zakrzepowo - zarostowe zapalenie naczyń krwionośnych; dotyka ona najczęściej mężczyzn poniżej 40 roku życia, może wiązać się z paleniem papierosów. Powoduje zapalenie ścian naczyń krwionośnych, głównie śródbłonka (szczególnie naczyń o małych średnicach - tętnice i żyły kończyn dolnych), następnie powstawanie zakrzepów, także zarośnięcia światła naczyń, co prowadzi nawet do ich pełnej niedrożności. Stan ten może prowadzić do zgorzeli kończyny dolnej (a ściślej jej części dystalnej).

Podczas początkowego rozwoju choroby często obserwuje się silne zmęczenie kończyn (szczególnie podczas wysiłku), nadwrażliwość na zimno, czy chromanie przestankowe. Może dochodzić również do zaburzeń w czuciu, a nawet postępujących zaników mięśniowych. W związku z tą chorobą występuje także nieprawidłowe ukrwienie kończyn (objawy: zasinienie opuszczonej kończyny; blada kończyna podczas jej uniesienia). W wyniku rozwoju choroby może dochodzić do zaniku tętna w chorych kończynach, a także martwicy, która może obejmować palce, czy stopy, co w skrajnych przypadkach może wiązać się z koniecznością amputacji chorej kończyny.

Leczenie opiera się na całkowitym zakazie palenia papierosów (może to powstrzymać rozwój choroby w jej początkowym etapie), ćwiczeniach ruchowych, a także stosowaniu odpowiednich leków, takich jak leki przeciwzapalne i przeciwzakrzepowe.

KREW

W skład krwi kręgowców wchodzi osocze i zawieszone w nim elementy morfotyczne, takie jak krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi.

Osocze jest płynem o mlecznym zabarwieniu, składa się z:

  • wody (ok. 90%),
  • białek (głównie albuminy, globuliny, fibrynogen),
  • in. związków organicznych (np. węglowodany, lipidy, witaminy, czy hormony)
  • związków nieorganicznych (takich jak jony sodu, chloru, potasu, magnezu czy wapnia, i in.)

Krew transportuje produkty przemiany materii, składniki odżywcze, hormony i in.

ELEMENTY MORFOTYCZNE:

  • erytrocyty - inaczej krwinki czerwone; biorą udział w transporcie tlenu, u ssaków mają kształt dysku, pozbawione są jądra (inne kręgowce posiadają erytrocyty z jądrem komórkowym); powstają w szpiku kostnym czerwonym, a rozkładane są w śledzionie; w skład erytrocytów wchodzi hemoglobina - barwnik czerwony krwi, która bezpośrednio uczestniczy w transporcie tlenu - tworzy ona nietrwałe połączenie z tlenem (tworzenie oksyhemoglobiny);
  • leukocyty - krwinki białe; tworzone są w szpiku kostnym, niektóre z nich dojrzewają w grasicy, śledzionie i węzłach chłonnych; biorą udział w procesach odpornościowych organizmu; krwinki te są zdolne do ruchu i do przenikania przez naczynia krwionośne (ich ściany);
  • trombocyty, czyli płytki krwi powstają z fragmentów megakariocytów, w szpiku kostnym, trombocyty są fragmentami cytoplazmy; biorą one udział w procesach krzepnięcia krwi (hemostaza), uczestniczą w tworzeniu, tzw. skrzepu w uszkodzonym naczyniu krwionośnym.

Krążenie krwi, czyli przepływ krwi w jednym kierunku, za pośrednictwem naczyń krwionośnych możliwy jest dzięki pracy serca (serce działa na zasadzie pompy). Krążąca krew pełni funkcję transportową - przenosi m.in. substancje odżywcze, produkty przemiany materii, witaminy, hormony i in. Dzięki temu zapewniana jest łączność narządów i tkanek organizmu, możliwe jest utrzymanie metabolizmu i pracy organizmu.

UKŁAD LIMFATYCZNY

W skład układu limfatycznego wchodzą głównie naczynia limfatyczne i węzły chłonne. Układ limfatyczny, inaczej układ chłonny jest układem otwartym.

Głównym zadaniem układu limfatycznego jest udział w procesach odpornościowych (tu tworzone są m.in. niektóre leukocyty), bierze udział w procesach neutralizacji ciał obcych w organizmie. Limfa, inaczej chłonka powstaje w wyniku przesączu krwi, dokonywanego przez naczynia włosowate. Chłonka zbierana jest przez naczynia limfatyczne z przestrzeni międzykomórkowej a następnie wlewana jest w okolicach serca do żył. Limfa wraca zatem do krwioobiegu, a jej przepływ jest w związku z tym jednokierunkowy.

Naczynia chłonne tworzą rozgałęzioną sieć naczyń, wyróżniamy tu m.in. dwa duże pnie limfatyczne:

  • pień piersiowy - zbiera limfę z kończyn dolnych, okolic brzucha, kończyny górnej (kończyna lewa), klatki piersiowej (lewa część klatki), pień piersiowy transportuje także limfę z okolic szyi, głowy;
  • pień prawy - zbiera limfę z kończyny dolnej (prawa kończyna), klatki piersiowej (prawa część klatki piersiowej), a także z szyi i głowy.
UKŁAD KRWIONOŚNY STRUNOWCÓW

U niektórych strunowców występuje otwarty układ krwionośny. Oznacza to, iż krew wlewa się do jam ciała. Taki rodzaj układu możemy spotkać u osłonic. Inny typ układu to układ krwionośny zamknięty. Krew nie wlewa się tu do jam ciała, lecz krąży w zamkniętym systemie naczyń. Zamknięty układ krwionośny jest charakterystyczny dla pozostałych strunowców.

TYP: STRUNOWCE ("Chordata")

Podtyp: Osłonice ("Tunicata")

Do osłonic zaliczamy np. żachwy. Posiadają one otwarty układ krwionośny. Zbudowany jest m. in. z serca. Ma ono kształt podkowy i znajduje się w swego rodzaju osierdziu. Od serca odchodzą dwa naczynia krwionośne: naczynie skrzelowe i naczynie jelitowe. Naczynia te łączą się następnie z zatokami. Serce ma zdolność do "przelewania" krwi w obie strony ciała. Naczynia pełnią tu więc rolę zarówno tętnic, jak i żył.

Podtyp: Bezczaszkowce ("Acrania")

Najlepiej poznanym bezczaszkowcem jest lancetnik. Posiada on zamknięty układ krwionośny. Nie ma tu wykształconego serca. Rytmiczne, nieskoordynowane skurcze głównie zatoki żylnej, tętnicy podskrzelowej i tętnic skrzelowych zapewniają krążenie krwi. Z zatoki żylnej krew wypływa tętnicami. Tętnicą podskrzelową, a następnie mniejszymi tętnicami skrzelowymi krew dociera do ścian kosza skrzelowego, gdzie następuje wymiana gazowa. Utlenowana krew zbierana jest za pośrednictwem aorty, z której odchodzą liczne tętnice, tzw. tętnice segmentalne. Odpowiadają one za dostarczenie utlenowanej krwi do narządów ciała. Odtlenowana krew spływa z ciała do zatoki żylnej. Z przedniej części ciała za pośrednictwem żył przednich, natomiast z tułowia i ogona - żyłami tylnymi. W miejscu połączenia się krwi żylnej przedniej oraz tylnej części ciała, występuje przewód Cuviera, odpowiednio prawy i lewy, po obu stronach ciała. Krwiobieg układu pokarmowego: część krwi tłoczona jest do tylnej części ciała. Przepływa ona następnie przez tętnicę jelitową, która rozgałęziając się na mniejsze naczynia umożliwia wchłanianie strawionych części pokarmowych z jelita. Krew ta jest następnie zbierana pod jelitem przez żyłę wrotną jelitową, która z kolei uchodzi do uchyłka wątrobowego. Stąd za pomocą żyły wątrobowej wpływa do zatoki żylnej.

Podtyp: Kręgowce ("Vertebrata")

Posiadają układ krwionośny zamknięty. Serce występuje po stronie brzusznej. W skład układu wchodzi serce, naczynia krwionośne, krew. Zaliczamy tu także układ limfatyczny, który obejmuje głównie limfę i naczynia limfatyczne.

Główne zadania układu krążenia:

  1. transport tlenu z płuc do tkanek;
  2. transport dwutlenku węgla z komórek ciała do płuc;
  3. transport substancji odżywczych;
  4. transport produktów przemiany materii z tkanek do nerek;
  5. transport hormonów, witamin;
  6. utrzymanie równowagi osmotycznej, stężenia pH (jonów wodorowych) oraz odpowiedniej temperatury pomiędzy tkankami organizmu;
  7. udział w reakcjach odpornościowych organizmu.

Ewolucja serca u kręgowców:

Gromada: Krągłouste ("Cyclostomata")

Przedstawicielem tej gromady jest m. in. minog. Serce tego bezżuchwowca złożone jest z zatoki żylnej, jednego przedsionka, jednej komory, a także opuszki tętniczej.

Gromada: Ryby ("Pisces")

Serce zbudowane jest z zatoki żylnej, przedsionka, komory i stożka tętniczego lub opuszki tętniczej. Serce kurczy się rytmicznie. Krew, wyłącznie odtlenowana wraca z ciała żyłami, wpływa do zatoki żylnej i dalej do przedsionka, który kurcząc się tłoczy krew do komory. Krew jest następnie prowadzona do stożka tętniczego. Pomiędzy poszczególnymi pęcherzykami serca występują zastawki, które uniemożliwiają zmianę kierunku przepływu krwi. U ryb występuje serce typu żylnego, gdyż przepływa przez nie jedynie krew żylna, odtlenowana.

Gromada: Płazy ("Amphibia")

Płazy posiadają trójdziałowe serce, zbudowane z dwóch przedsionków (przedsionek prawy i przedsionek lewy) oraz jednej komory. Na prawym przedsionku można wyróżnić zatokę żylną. Za komorą obecny jest natomiast krótki stożek tętniczy. Krew z płuc, za pośrednictwem żyły płucnej, trafia do lewego przedsionka, a następnie do lewej części komory. W wyniku skurczu komory, krew tłoczona jest do stożka tętniczego i dalej do aorty, która rozprowadza ją po całym organizmie. Z obiegu, krew żyłami głównymi wpada do zatoki żylnej, a następnie do prawego przedsionka i dalej do prawej części komory. Z komory, krew tłoczona jest do stożka tętniczego a następnie do pnia płucnego i płuc. Część krwi ulega utlenowaniu w naczyniach włosowatych powierzchni skóry, skąd żyłami skórnymi prowadzona jest do żył głównych (uchodzą one przed zatoką żylną). W komorze miesza się więc krew odtlenowana z utlenowaną.

Gromada: Gady ("Reptilia")

Gady posiadają trójdziałowe serce. Składa się z dwóch przedsionków (przedsionek prawy i przedsionek lewy) oraz komory, w której występuje niecałkowita przegroda. Taka budowa komory uniemożliwia całkowite mieszanie się krwi utlenowanej i odtlenowanej w komorze. Inaczej sytuacja przedstawia się u krokodyli, u których komora podzielona jest całkowicie. Zwierzęta te posiadają więc serce czterodziałowe.

Gromada: Ptaki ("Aves")

Serce ptaków jest czterodziałowe. Można w nim wyróżnić dwa przedsionki (przedsionek prawy, przedsionek lewy) oraz dwie komory (komora prawa, komora lewa). Pomiędzy przedsionkiem a komorą prawej części serca, jak i pomiędzy przedsionkiem a komorą lewej części serca występują zastawki. Występują tu również dwa obiegi krwi, a budowa serca zapewnia rozdzielenie krwi odtlenowanej i utlenowanej. Serce charakteryzuje się też wysoką sprawnością. U ptaków obserwujemy redukcję zatoki żylnej oraz obecność, funkcjonowanie jedynie prawego łuku aorty. Utlenowana krew z lewej komory tłoczona jest do aorty, a następnie rozprowadzana po całym organizmie (wymiana gazowa między krwią a tkankami). Z ciała krew zbierana jest żyłami. Żyłami głównymi, już odtlenowana krew, wprowadzana jest do prawego przedsionka. Tu kończy się duży obieg krwi. W kolejnym obiegu (małym), krew z prawej komory przez pień płucny, a następnie tętnice płucne doprowadzana jest do płuc (tu następuje wymiana gazowa, krew oddaje dwutlenek węgla, pobiera tlen). Utlenowana krew żyłami płucnymi wpływa do lewego przedsionka.

Gromada: Ssaki ("Mammalia")

U ssaków występuje czterodziałowe serce: dwa przedsionki i dwie komory. Wyróżniamy tu także dwa obiegi krwi: obieg mały, czyli płucny oraz obieg duży. Najlepiej rozwinięty układ krwionośny posiada człowiek. Serce jest narządem silnie umięśnionym. Zlokalizowane jest w śródpiersiu, pod mostkiem. Od zewnątrz otoczone jest warstwą osierdzia, od wewnątrz - wsierdzia. Pomiędzy tymi warstwami wyróżniamy, tzw. śródsierdzie, często określane mianem mięśnia sercowego.

Odtlenowana krew, "powracająca" z ciała, wpływa żyłą czczą górną i żyłą czczą dolną do prawego przedsionka. Do przedsionka lewego mają natomiast ujście żyły płucne (cztery). Doprowadzają one krew utlenowaną z płuc do serca. Krew odprowadzana jest z serca za pośrednictwem pnia płucnego (ujście w komorze prawej; rozpoczyna się mały obieg krwi) oraz aorty (ujście w lewej komorze; rozpoczyna się duży obieg krwi). Pień płucny oraz aorta posiadają zastawki, tzw. zastawki półksiężycowate. Pomiędzy przedsionkami a komorami występują natomiast zastawki przedsionkowo - komorowe. Pomiędzy przedsionkiem a komorą prawej części serca wyróżniamy zastawkę trójdzielną, pomiędzy przedsionkiem a komorą lewej części serca - dwudzielną, tzw. mitralną.

Cykl pracy serca można podzielić na następujące fazy:

  1. skurcz przedsionków;
  2. skurcz komór;
  3. pauza spoczynkowa.

Podczas skurczu przedsionków, krew przepływa do komór. Początkowa faza skurczu komór i wzrost ciśnienia powoduje zamknięcie zastawek przedsionkowo - komorowych. Otwarciu ulegają zastawki półksiężycowate. W konsekwencji krew wtłaczana jest do aorty i tętnicy płucnej. Następuje rozkurcz komór, spadek ciśnienia w komorach i zamknięcie zastawek półksiężycowatych. Do rozkurczonych przedsionków napływa krew z żył, a po otwarciu zastawek przedsionkowo - komorowych, krew częściowo wpływa do komór (przed skurczem przedsionków). Dochodzi zatem do tzw. odpoczynku serca.

Komory mają objętość ok. 70 ml. Różnią się one jednak budową. Lewa komora posiada grubszą ścianę, czyli grubsze mięśnie w porównaniu z prawą komorą. W lewej komorze występuje również o wiele większe ciśnienie.

Za automatyczną pracę serca odpowiada układ przewodzący, zbudowany z włókien mięśniowych, które z kolei tworzą tzw. tkankę węzłową. W skład układu przewodzącego wchodzi: węzeł zatokowo - przedsionkowy (główny rozrusznik serca), węzeł przedsionkowo - komorowy, pęczek Hissa oraz włókna Purkiniego. Na pracę serca wpływa również układ nerwowy.

Za odżywianie serca, czyli dostarczanie i odprowadzanie różnych substancji, głównie dostarczanie tlenu i substancji odżywczych odpowiada układ wieńcowy.