Do dziś w codziennym języku funkcjonuje sformułowanie,,człowiek renesansu". Tym mianem zwykło się określać osobę wszechstronnie wykształconą, utalentowaną, udzielającą się - z powodzeniem - w wielu dziedzinach życia politycznego, społecznego i kulturalnego.

Epoka, która wykształciła taki wzorzec osobowy trwała w niemal całej Europie od połowy XV po koniec XVI wieku. Jednakże we Włoszech, w których zrodziły się nowe idee, kultura renesansowa zaczęła rozwijać się znacznie wcześniej - już na początku XIV wieku.

Z uwagi na dobrą lokalizacje geograficzną, przez Włochy prowadziło wiele szlaków handlowych. Kraj ten stały się niejako pośrednikiem pomiędzy Wschodnią a Zachodnią częścią starego kontynentu. Wraz z towarami przesyłano nowatorskie poglądy i koncepcje.

Uniwersytety zaczęły wprowadzać coraz to nowsze kierunki np.:. studia nad zapomniana i niedoceniana w okresie średniowiecza greką. Dzięki częstszym kontaktom z Bizancjum, poznawano tradycję antyczną. Zaczęto doceniać kunszt Homera, mistrzostwo starożytnych artystów i architektów. Właśnie to odrodzenie wzorców osobowych, filozofii, kultury i sztuki antycznej miała symbolizować nazwa epoki. Samo określenie ,,renesans" wprowadził nieco później Georgio Vasari, człowiek utalentowany w dziedzinach takich jak architektura, malarstwo i literatura. Zaakcentował w ten sposób rozbieżność pomiędzy nową epoką a czasami niedocenianego wówczas średniowiecza.

W dobie renesansu uczeni zainteresowali się człowiekiem. Ludzkie emocje i doznania stały się tematem badań naukowych i utworów literackich. Zaczęto analizować wszystko, co dotyczyło życia człowieka. Bóg i sprawy ostateczne zeszły na dalszy plan.

Szerzeniu się nowych prądów umysłowych sprzyjał kryzys Kościoła. Spór o władzę w najwyższych kręgach kościelnych doprowadził do przeniesienia siedziby papieskiej z Rzymu do Awinionu. Tym samym Kościół uzależnił się od świeckich władców francuskich.

Na coraz słabszą pozycje Kościoła w ówczesnym świecie wpływ miała przede wszystkim reformacja - czyli ruch religijny, który miał wprowadzić istotne zmiany w sposobie wyznawania i praktykowania wiary. Jego początek zwykło się wiązać z wystąpieniem Marcina Lutra w 1517 roku. Od tego czasu zaczęły szybko rozwijać się odmienne doktryny religijne. Do najważniejszych z nich należały:

Luteranizm

( rozwijający się w Niemczech, Skandynawii, Francji, Czechach, na Węgrzech i w Polsce)

Twórcą i głównym przedstawicielem tegoż nurtu był Marcin Luter. Postulował on, iż wszystkie prawdy dotyczące Boga zawarte są bezpośrednio w Biblii i każdy człowiek może je sam odczytać. Według luteranów, w interpretacji Słowa Bożego, zbędne jest pośrednictwo duchownych. Biblia, jako najważniejszy tekst chrześcijaństwa, powinna być dostępna dla każdego. Dlatego też należy ją tłumaczyć na języki poszczególnych narodów.

Kalwinizm

( objął Francję, Szwajcarię i Niderlandy)

Opierał się na przekonaniach Jana Kalwina, który twierdził, że los każdego człowieka jest zapisany w gwiazdach. Człowiek ma z góry określone przeznaczenie. Bez względu na własne postępowanie i tak - w zależności od tego, do czego przeznaczył go Bóg - zostanie zbawiony lub potępiony. Kalwiniści propagowali pracę i nieustanne wzbogacanie się. Według nich posiadanie to cnota, bowiem świadczy o pracy człowieka, natomiast bezczynność jest grzechem.

Anglikanizm

Najbardziej kontrowersyjny nurt religijny powstał w Anglii. Jego przeciwnicy twierdzili, że nie ma on nic wspólnego z prawdziwą wiarą, lecz powstał z powodu pobudek politycznych i prywatnych. Król Henryk VIII chcąc rozwieść się i ponownie ożenić - czego zabraniał mu kościół katolicki - stworzył własny kościół, mianował się jego zwierzchnikiem i wziął ślub z kochaną kobietą.

Arianie (bracia polscy)

To właśnie nasz kraj stał się głównym ośrodkiem rozwoju tegoż nurtu. Poza założeniami religijnymi, arianie głosił również hasła natury społecznej. Nawoływali do wyzbycia się majątków, życia skromnego, w zgodzie z Boskimi prawami. Na znak protestu przeciw wojnom nosili drewniane szable. Arianie potępiali również podziały społeczne i poddaństwo chłopów. Ich poglądy były jednak zbyt radykalne dla ówczesnego społeczeństwa, dlatego w połowie XVII wypędzono ich z kraju.

Z epoką renesansu trwale łączy się pojęcie humanizmu. Był to prąd umysłowy, który na nowo odkrywał i rozwijał starożytną wiedzę o człowieku. W świetle nowych dokonań i odkryć, stare prawdy i wzorce zachowań przestały pasować do zastanej rzeczywistości. Humaniści musieli stworzyć nową kulturę, opartą jednak na tradycji. Zwalczyć konserwatyzm, ale również nie dopuścić do całkowitej rozbiórki starego, a wraz z tym destrukcji wszystkich dotychczasowych dokonań. Miejsce humanizmu znajduje się więc gdzieś między klasycyzmem a nowatorstwem.

Zgodnie z maksymą Terencjusza ,,Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce", w centrum zainteresowań znalazł się właśnie człowiek, jego przeżycia, emocje, rozwój kulturalny i moralny. Przyglądając się kulturze antyku, jej językom, literaturze i sztuce, poznawano inny świat, w którym na centralnym miejscu znajdował się człowiek. Literaturę, sztukę i filozofię podporządkowano próbie określenia kim - jako ludzie - jesteśmy i jak jest relacja między nami, a naszym stwórcą - Bogiem.

Humanizm w swych założeniach nawiązywał do antycznej filozofii zarówno stoików, jak i epikurejczyków. Według nich, każdy powinien dążyć do szczęścia. Ideałem jest życie pozbawione trosk. Należy przy tym pamiętać, że im mniej ma człowiek potrzeb, tym łatwiej mu je zaspokoić i osiągnąć prawdziwą radość życia. Jednocześnie w swoim postępowaniu, każdy powinien kierować się rozwagą i rozumem, nie podejmować pochopnych działań, wprowadzić do swojego życia ład i harmonię oraz godnie przyjmować wszelkie wyroki losu.

Zgodnie z tymi hasłami, najwybitniejsi twórcy doby renesansu tacy jak: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafaello, Piotr Breughel Starszy, Giovanni Pico della Mirandola, Francesco Petrarca Giovanni Boccaccio, Tomasz Morus, Niccoló Machiavelli Jan Kochanowski, Mikołaj Rej czy Piotr Skarga - stwarzali dzieła oparte na zasadach sztuki antycznej. Ich twórczość odznaczała się:

  • harmonią;
  • jasnością i prostotą;
  • symetrią;
  • proporcjonalnością.

Również najpopularniejsze w renesansie gatunki literackie nawiązują do tradycji antycznej. Należą do nich:

  • TREN - utwór poświęcony osobie zmarłej, opłakujący jej odejście. Treny w starożytności tworzył m.in. Owidiusz. Najdoskonalszymi utworami żałobnymi na gruncie literatury polskiej są Treny J. Kochanowskiego - cykl stworzony po śmierci ukochanej córki poety.
  • FRASZKA - krótka, żartobliwa anegdota, pisana wierszem ( J. Kochanowski, M. Rej)
  • PSALM - pieśń o tematyce religijnej. Wybitną realizacją tegoż gatunku były utwory zamieszczone w Psałterzu Dawidów Jana Kochanowskiego. Zbiór ten zawierał tłumaczenia i parafrazy 150 utworów pochodzących ze Starego Testamentu.
  • HYMN - uroczysta, podniosła pieśń, sławiąca Boga, bohaterów i ich czyny, bądź wielkie idee.
  • SIELANKA - gatunek poetycki stworzony już w starożytności (Teokryt), obejmuje teksty o radosnym, beztroskim, pogodnym wydźwięku. Inne nazwy to: idylla, ekloga, bukolika. Najbardziej znaną polską, renesansową sielanką jest Pieśń Świętojańska o Sobótce J. Kochanowskiego. Sielanka była wyrazem tęsknoty za życiem spokojnym, zgodnym z odwiecznym rytmem natury i jej prawami. Wyidealizowana wieś stawała się przeciwieństwem zepsutego miasta i dworu.
  • TRAGEDIA - utwór dramatyczny, którego geneza sięga świąt ku czci boga Dionizosa. Tragedia antyczna charakteryzowała się ściśle określonymi, nigdy niezmiennymi regułami (zasada trzech jedności, zasada decorum). Próbę stworzenia polskiej tragedii podjął J. Kochanowski pisząc Odprawę posłów greckich.

Z okresie odrodzenia teatr bardzo się rozwinął. Jednakże dramatopisarze nie czerpali wyłącznie z tradycji antycznej. Powstał nowy rodzaj sztuki teatralnej - tzw. dramat renesansowy.

W Anglii pod panowaniem Elżbiety I nastąpił wielki rozkwit kultury i sztuki. Królowa, wielka miłośniczka teatru, uczyniła z przedstawień dramatycznych rodzaj urozmaicenia czasu dla możnych, mieszczan, a z czasem nawet najuboższych. Początkowo występy grup teatralnych odbywały się pod gołym niebem, na dworskich dziedzińcach. Dopiero wtedy, gdy teatr stał się popularną rozrywką, na jego potrzeby wznoszono specjalne budynki. W teatrze elżbietańskim prawie wcale nie było dekoracji. Scenografię zastępowały tabliczki informujące widzów o tym, gdzie rozgrywa się akcja. Brak ten rekompensowały bogate stroje aktorów, ich doskonała gra i używane przez nich rekwizyty. Najwybitniejsi przedstawiciele epoki elżbietańskiej to: 

  • Thomas Kyd
  • John Lyly
  • Christper Marlow
  • William Shakespeare

Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju literatury miała twórczość W. Sheakespeara. Stworzył on zupełnie nowy rodzaj dramatu. Jego działa cechował mistrzowski sposób kreślenia ludzkich charakterów (dramat psychologiczny) i ich rozdarcia miedzy sprzecznymi9 uczuciami (dramat ludzkich namiętności). W swoich dramatach Sheakespeare zerwał z antycznymi wzorcami narzucającymi ściśle określone zasady tworzenia dramatu.

  1. Zerwał z zasadą trzech jedności - akcja rozgrywa się w wielu miejscach i wykracza poza limit 24 godzin. Treść jego dramatów obejmuje też więcej niż jeden wątek.
  2. Zrezygnował z chóru.
  3. Wprowadził na scenę więcej niż trzech aktorów - umożliwiło to odgrywanie scen zbiorowych np.: uczt, scen bitewnych.
  4. Odszedł od zasady decorum - na scenę wprowadził bohatera z ludu.
  5. Wprowadził elementy fantastyczne - nadprzyrodzone zjawiska, wiedźmy, elfy itp.
  6. Zastosował, niedopuszczalną w dramacie antycznym, zmienność nastrojów - sceny tragiczne przeplatają się z komicznymi.
  7. Dużą rolę przypisał przyrodzie - potęguje ona nastrój poszczególnych scen.
  8. Zróżnicował i zindywidualizował język swoich bohaterów. Obok mowy patetycznej, pełnej ozdób retorycznych, pojawia się też język potoczny i regionalizmy.

Twórczość Sheakespeara wycisnęła trwałe piętno na dziejach literatury angielskiej i światowej. Jego dramaty stały się inspiracją dla wielu późniejszych artystów. Do dziś stanowią one niedościgniony wzorzec.

W dobie renesansu pojawiły i rozwinęły się również inne gatunki literackie np.:

  • TRAKTAT - obszerna rozprawa poruszająca wszelkie podstawowe zagadnienia dotyczące określonej gałęzi nauki. Najpopularniejsze traktaty dotyczą zazwyczaj problemów natury filozoficznej bądź teologicznej.
  • KAZANIE (HOMILIA) - wygłaszane podczas mszy przemówienie, które ma na celu objaśnienie prawd religijnych i przekazanie pewnego pouczenia moralnego. W dobie renesansu kazania przybrały nieco inny charakter. Bardzo często, oprócz spraw związanych z religią, poruszały problematykę społeczną i patriotyczną. Doskonałym przykładem tego typu utworów są ,,Kazania sejmowe" Piotra Skargi. W swoich retorycznych wystąpieniach kaznodzieja posługuje się cytatami z Biblii (dzięki czemu przemowy jego nabierają ewangelicznego charakteru), ale porusza w nich przede wszystkim tematy polityczne (np.: osłabienie władzy królewskiej, brak miłości ojczyzny, wewnętrzna niezgoda).
  • NOWELA - to gatunek literacki znany już w starożytności, ale wyraziście ukształtowany dopiero w renesansie. Wyróżnia się zwięzłą, jednowątkową fabułą, o wyraźnie zaznaczonym punkcie kulminacyjnym i mocno zaakcentowanej puencie. Za przełomowe dla rozwoju nowelistyki dzieło uważa się utwór G. Boccaccia ,, Dekameron". Pochodzący z tegoż zbioru tekst ,,Sokół" stanowi doskonały wzór noweli jako gatunku literackiego.

W literaturze i sztuce odrodzenia przewija się wiele stałych motywów. Pojawiają się one w różnych formach i różnorodnej interpretacji w dziełach artystów zamieszkujących cała renesansową Europę. Do najpopularniejszych z nich z pewnością należą:

  • Topos Boga - artysty. (Świat to najwspanialsze dzieło sztuki, a Bóg, jako jego twórca, był pierwszym i najznamienitszym artystą.)
  • Topos świata - teatru. (Świat to scena teatralna, na której reżyserem jest Bóg - czasem kapryśny los -, a ludzie to tylko marionetki w jego rękach.)
  • Topos Utopii. (Wizja idealnego państwa i społeczeństwa. W tej krainie wiecznej szczęśliwości nie ma miejsca na zło, wyzysk, choroby czy próżniactwo.)
  • Topos zmiennej Fortuny. (Przekonanie, iż los człowieka podlega wpływom tajemniczej siły, utożsamianej ze zmienną boginką Fortuną. Ma ona raz łagodne, a raz budzące grozę oblicze. W związku z tym czasem sprzyja człowiekowi, a czasem dotkliwie go rani. Jej wyroków nie da się przewidzieć, ani od nich uciec.)

Podsumowując - literatura i sztuka doby renesansu stanęła w wyraźnej opozycji do kulturowych dokonań średniowiecza. Już nie Bóg, a człowiek i wszystko co dotyczyło jego życia znalazł się w centrum zainteresowania. Poprzez sztukę głoszono pochwałę radości życia ziemskiego, kult człowieka, pochwałę przyrody. Obrazy przestały być jedynie ilustracją tez teologicznych, a zaczęły ukazywać codzienność świata ludzi. Ich życie, pracę, obyczaje. Renesansowe obrazy i rzeźby zdominowała nagość. Studia malarskie i rzeźbiarskie starały się wiernie oddać anatomię człowieka. W ten sposób artyści ukazywali piękno ludzkiego ciała, które przestało być traktowane jako siedlisko szatana. Spowodowane to było zmianą światopoglądu i filozofii życia człowieka renesansu. Tematem obrazów przestały być już jedynie postacie i sceny biblijne. Pieter Bruegel (jeden z najznamienitszych malarzy odrodzenia) zasłynął z dzieł, których tematem była przyroda i życie mieszkańców wsi. Temat ten swoje odbicie znalazł również w literaturze. Dwaj najwybitniejsi przedstawiciele literatury polskiego renesansu Mikołaj Rej i Jan Kochanowski w swych dziełach opiewali piękno natury. Pomimo tego, że robili to w różny sposób (Rej w swoich dziełach posługiwał się bardzo rozbudowanymi frazami, stosował liczne porównania i nie uciekał od zdrobnień. Inaczej pisał Kochanowski. Uciekając się do wyszukanych epitetów umiał w kilkunastu wersach zawrzeć cały opis), to w obu przypadkach wprowadzona do utworów natura zapewniała poczucie ładu i harmonii.

Również architektura renesansu korzystała z wzorów wypracowanych w antyku. Idealne proporcje i przejrzyste podziały zdominowały sztukę tworzenia nowych budowli. Zaczęła obowiązywać bryła o doskonałych proporcjach oraz pięknej ornamentyce. Obok budownictwa sakralnego (kaplic i kościołów) rozwinęło się budownictwo świeckie (zamki, pałace, dwory, kamienice mieszczańskie, budynki władz miejskich i szkoły). Sztuka zaczęła służyć człowiekowi.

Rozwój nowych prądów artystycznych wspierały odkrycia geograficzne. Znaleźli się ludzie ciekawi świata i tego co kryje. Odkrycia Krzysztofa Kolumba, Ameriga Vespucciego, Ferdynanda Magellana czy Francisca Pizarra zmieniały światopogląd ówczesnych ludzi. Uzmysławiały, że poza znanymi lądami istnieje jeszcze wiele nieodkrytych zakątków.

Za największe odkrycie omawianego okresu możemy uznać dokonanie naszego rodaka. Mikołaj Kopernik, który swoją teorią głoszącą, iż Ziemia, a nie Słońce znajduje się w środku wszechświata, zrewolucjonizował światopogląd całej ludzkości.

W Polsce odrodzenie uważane jest za ,,złoty wiek" kultury i sztuki. To w tym okresie rozwinęło się nasze narodowe piśmiennictwo, miał miejsce rozkwit gospodarczy i społeczny. Do najwybitniejszych twórców polskiego renesansu zaliczamy: Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Biernata z Lublina, Łukasza Górnickiego i Andrzeja Frycza - Modrzewskiego.