Termin "renesans" został po raz pierwszy użyty przez G. Vasariego który określił nim nową tendencje w malarstwie włoskim. Obecnie oznacza on epokę która nastąpiła w historii Europy po średniowieczu. To znaczenie słowa renesans zostało wprowadzone do języka przez J. Micheleta. Renesans znaczy odrodzenie co wiązało się z powrotem do wartości kultury starożytnej. Zostały one na nowo odkryte i wprowadzone do kultury europejskiej. Były to zarówno poglądy na życie, moralność i stosunek do otaczającego świata jak i wartości polityczne, ustrojowe i społeczne. Także w dziedzinie sztuki czerpano z kultury antycznej, zwłaszcza w architekturze i rzeźbiarstwie. Renesans był ważną epoką w dziejach Europy.

Architektura

za początek renesansu w Polsce uważa się zbudowanie na Wawelu nowego pałacu. Decyzję o jego powstaniu podjął król Aleksander Jagiellończyk, a człowiekiem który wykonał projekt był prawdopodobnie murator Ebreard (Erhard). Nowa budowla cechowała się jednotraktowością, wysokim dachem i stylistyczną gradacją elementów kamieniarskich na kolejnych piętrach. Ta ostatnia realizowana była gdy zamek rozbudowano za czasów króla Zygmunta I w latach 1506 do 1510. Wtedy to powstał drugi pałac, który obecnie jest północnym skrzydłem zamku na Wawelu. Zespół ludzi który dokonał rozbudowy nie był duży, w jego skład wchodzili także Włosi i Węgrzy a kierownikiem był Franciszek Florentczyk. Jego następcą był B. Berrecci, którego to autorstwa jest kaplica Zygmuntowska. Nad zamkiem, który ukończono w 1636 roku, pracowali także J. Cini i B.Z. de Gianotis. Od drugiej połowy XVI wieku, w wyniku oddziaływania idei humanistycznych, w architekturze motywy świeckie zaczęły dominować nad sakralnymi co także widać w przypadku Wawelu.

Najbardziej charakterystyczne dla renesansie były domy budowane z alkierzowymi wieżami w narożnikach. W konstrukcji ratuszów pochodzących z drugiej połowy XVI wieku łatwo da się zauważyć cechy wspólne. Zwykle łączą one mury o gładkiej płaszczyźnie z attyką i wieżą oraz strzelistość z masywnością. Kamieniczki były wąskie lub też szeroko frontowe. Często ozdabiano je przy pomocy płaskorzeźb, attyk lub rustyk. Budowano je także w Krakowie. Mieszczanie budowali swe domy w nowym stylu. Attyka polska wykształciła się w drugiej połowie XVI wieku i wywodziła się z Włoch choć przyjęte rozwiązania były nowe. Zaczęła się kształtować na Śląsku pod koniec 3 dekady XVI wieku. Polski styl budowania attyki wykrystalizował się w Krakowie, np. attyka Sukiennic autorstwa G.M. Padovano. Swoisty charakter architektury polskiej jest był często związany z attyką, której motyw był kopiowany lub nieco modyfikowany. Najczęstszym sposobem wyrażania architektury kościelnej były małe formy: kaplice grobowe wznoszone by utrwalić pamięć rodu bądź osoby. Budynki te miały założenie centralne, posiadały kopułę i były bogato dekorowane. Połączone ze starszymi od nich gotyckimi kościołami tworzyły nową, bardzo polską jakość. Między innymi, na Wawelu zbudowano kaplice Zebrzydowskiego, a przy kościele Dominikanów kaplicę Myszkowskich. Kopułowa kaplica grobowa upowszechniła się w architekturze sakralnej. Dekoracyjny manieryzm pojawił się w architekturze w drugiej połowie XVI wieku. Na początku kolejnego stulecia wykrystalizowały się lokalne typy architektury kościelnej, posiadające manierystyczne elementy. Były to na przykład: gotycka bryła, bogato dekorowane sklepienia kolebkowe i ozdobne szczyty.

Rzeźbiarstwo

Bardzo istotnym elementem rzeź renesansowych jest stworzony we Włoszech rodzaj nagrobka przyściennego. Całkowicie wyparł on dotychczasową, baldachimową konstrukcje typowego gotyckiego sarkofagu. Nagrobek przyścienny jest wnęką skonstruowaną w oparciu o schemat łuku triumfalnego. We wnęce znajdowało się wyobrażenie zmarłego, ukazanego tak jakby spał. W tym stylu zbudowany był nagrobek Zygmunta I. Ten styl, który rozwinął się w Polsce zwłaszcza w okresie w którym panował manieryzm, został cechą nagrobka polskiego, która odróżniała go od nagrobków z innych krajów. Istniała również piętrowa odmiana tego typu nagrobka. Wybitnymi rzeźbiarzami tamtego okresu byli: Jan Michałowicz, G.M. Padovano, H. Canavesi, Santi Gucci i Z. de Gianotis. Krakowska rzeźba docierała na Śląsk, i tam nastąpiło połączenie dwóch jej motywów. Gotycki baldachim połączono z renesansowym przedstawieniem śpiącej postaci pochowanego w grobowcu (przykładem może być grób Baltazara z Promnic znajdujący się w Nysie). Na nagrobkach umieszczano także postacie w pozycji siedzącej oraz popiersia. Znajdowały się na nich także epitafia lub postacie najbliższej rodziny zmarłego w pozycji klęczącej (znajdowały się one po obydwu stronach krzyża). W upowszechnianiu się rzeźb późno manierystycznych dużą rolę odegrał autor, między innymi: nagrobka Stefana Batorego, Santi Gucci. Jeśli chodzi o rzeźby drewniane, to wyjątkowe tematycznie są głowy w kasetonach stropowych w Sali Poselskiej na Zamku Wawelskim. Polska świadomość narodowa została ukształtowana przez te osiągnięcia w sztuce.

Malarstwo

W porównaniu z rzeźbiarstwem i architekturą, malarstwu znacznie więcej czasu zajęło przyjęcie form renesansowych. Powodem była bardzo silna tradycja gorycka panująca wśród twórców cechowych oraz odbiorców sztuki. Inną przyczyną była mniejsza niż reprezentantów innych zawodów liczba włoskich malarzy w Polsce. Na początku XVI wieku rozwijała się zwłaszcza Krakowska szkoła miniatorska. Pochodzące z 1505 roku miniatury ilustrujące "Kodeks" Behema (który był zbiorem istniejących w Krakowie przywilejów posiadanych przez cechy. Autorstwa Baltazara Behema) stanowią dobry przykład dotychczasowych przyzwyczajeń. Przejawiają się one w nieobecności perspektywy linearnej, przedstawieniu postaci podobnie jak w stylu gotyckim oraz szczegółach partii ornamentalnych. Nowością była wyraźnie świecka treść obecna na miniaturach. Oprócz ilustracji do "Kodeksu", krakowskie warsztaty miniatorskie wypuściły także miniatury "Graduału" Jana Olbrachta oraz "Pontyfikatu" Erazma Ciołka. Dzieła Stanisława Samostrzelnika reprezentują kolejny z etapów rozwoju tej dziedziny malarstwa. Twórczość tego wybitnego artysty możemy odnaleźć w takich dokumentach jak: "Przywilej Opatowski" z 1519 roku, księgi liturgiczne, na przykład: w modlitewniku Zygmunta Starego i królowej Bony. Także w "Żywotach arcybiskupów gnieźnieńskich" oraz "Liber geneseos rodziny Szydłowieckich" z 1532 roku. Miniatury, które zostały przedstawione wcześniej, wzorowały się na renesansowym malarstwie niderlandzkim. Twórczość Stanisława Samostrzelnika przejawia silniejszą inspiracje powstałej w renesansie sztuki włoskiej, choć elementy pochodzące z gotyku były dalej obecne na jego obrazach. Artysta ten zapoczątkował w Polsce nowy typ malarstwa. Obrazy takie przedstawiały postacie ludzi, w sytuacjach zupełnie nie powiązanych z religią. Można to zaobserwować oglądając miniatury jego autorstwa, a także na przypisywanym mu portrecie biskupa Tomickiego (pochodził on z serii obrazów z klasztoru Dominikanów). Pracujący w Polsce malarze pochodzący z Niemiec zaszczepili tu renesansowe motywy w malarstwie ściennym oraz sztalugowym. Prawdopodobnie najwybitniejszym z nich był Hans Sness pochodzący z Kulmbachu. Podczas jego pobytu w Krakowie około 1514 roku powstały obrazy o tematyce religijnej lecz w namalowane w nowym stylu, pochodzącym z Włoch. Hans Dürer i Antoni z Wrocławia podczas prac na zamku Wawelskim, umieszczali w jego wnętrzu fryzy przedstawiające sceny alegoryczne oraz turniejowe. Obrazem "Bitwa pod Orszą" z 1515 roku, autorstwa nieznanego malarza, zapoczątkowano tematykę historyczną w malarstwie. Ciągle jednak silne było w Polsce pierwszej połowy XVI wieku malarstwo zakorzenione w średniowieczu, nie ulegające wpływom renesansowym. Zachowywało ono dalej formę tryptyków i poliptyków. Jedną z najbardziej interesujących dziedzin w malarstwie polskim w XVI wieku były portrety. Ten dział malarstwa wyodrębniał się ostatecznie w XVI wieku, powstawały wtedy liczne portrety ludzi z różnych warstw społeczeństwa: od szlachty i koronowanych głów po mieszczan. W 1538 roku powstał, namalowany przez pochodzącego z Wrocławia Marcina Kobera, cało postaciowy wizerunek Stefana Batorego. Obraz ten zawierał w sobie elementy, które w następnym stuleciu będą już typowe dla portretów. Był to, między innymi, realizm w przedstawieniu twarzy postaci oraz dekoracyjnym traktowaniu części ubrania. Podkreślano jego kontur i barwy. Malarstwo ołtarzowe zaczęło uwalniać się spod wpływów gotyckich, których miejsce zaczął zajmować manieryzm pochodzący z Niderlandów. Rozpowszechniał się on głównie poprzez grafikę. Natomiast całkowicie polskiego pochodzenia były dekoracje na stropach i ścianach kościołów drewnianych. Uwidaczniała się tam stylizacja ludowa. Przykładami polichromii pochodzącej z XVI wieku są fryzy znajdujące się na zamku Wawelskim, w jego komnatach i krużgankach. Ich twórcami byli między innymi A. Dürer i M. Lentz. Jeśli chodzi o portrety to głównym ich twórcą był M. Kober.

Grafika

Od XVI wieku rozwijało się renesansowe drzeworytnictwo oraz ornamentyka książek. Inspiracją dla scen postaciowych były grafiki niemieckie. Przedstawiano na nich legendy o świętych, sceny z historii, a także współczesne. Umieszczano na nich także symbole oraz wizerunki rządzących. Dowolność przejawiała się w tym, że motywy laickie sąsiadowały z sakralnymi. Powoli powstawała polska ikonografia. Począwszy od roku 1550 w grafice książkowej zaczęły zachodzić zmiany. Kompozycja frontów książek i spisów stałą się bogatsza. Pod koniec XVI wieku był już w użyciu miedzioryt, lecz drzeworyt ilustracyjny nie stracił na znaczeniu. Miał on nieraz ludowy charakter, a także pojawiał się w książkach z epoki traktujących o botanice, rolnictwie, ekonomii. Duży wpływ na rozwój polskiego rzemiosła miała Norymberga. Poza importem sztuki, w Polsce pracował, pochodzący z Norymbergi, H. Beham, który był twórcą dzwonu Zygmunta. Srebrny Kur należący do bractwa strzeleckiego jest dziełem krakowskich złotników.

Bibliografia:

1. Janina Bieniarzówna, Jan Małecki - Dzieje Krakowa TOM 2, Kraków w wiekach

XVI-XV, Wydawnictwo Literackie (1984)

2. Adam Bujak - Królewski Kraków, Album (1996)

3. Joanna Daranowska - Łukaszewska - Katalog zabytków sztuki w Polsce, Instytut Sztuki PAN (1995)

4. Strona Internetowa: www.krakow.pl