Zabór rosyjski

STRONNICTWO NARODOWO-DEMOKRATYCZNE – (popularna nazwa tej partii to „endecja” od ND) poprzedniczką SND była Liga Polska, założona w 1893 roku przez Romana Dmowskiego. Ligę Polską przekształcono w SND w 1897 roku. Doktryna obozu wszechpolskiego określona została w dwóch broszurach politycznych: „Egoizm narodowy wobec etyki” Zygmunta Balickiego oraz „Myśli nowoczesnego Polaka” Romana Dmowskiego. Na bieżąco poglądy wszechpolaków prezentowane były w pismach „Przegląd Wszechpolski” oraz „Polak”.

Głównym celem partii było budzenie w Polakach świadomości narodowej, bez względu na to, w jakim mieszkali zaborze. Zagrożeniem dla narodu byli zaborcy, podziały klasowe oraz mniejszości narodowe, w tym przede wszystkim Żydzi. Każdy naród, w tym polski, miał prawo do własnego państwa, ale w przypadku Polaków walkę o niepodległość należało odłożyć na później – społeczeństwo nie było jeszcze na nią gotowe.  Ponieważ Roman Dmowski był zwolennikiem panslawizmu, endecy wiązali nadzieję na polepszenie bytu narodowego z Rosją – stąd aktywność SND w pracach rosyjskiej Dumy po 1905 roku.

WIELKI PROLETARIAT - pierwsza polska partia socjalistyczna, założona w 1882 roku w Warszawie, z inicjatywy Ludwika Waryńskiego. Największe wpływy zdobyła wśród robotników Warszawy i Łodzi. Głównym celem miało być zastąpienie kapitalizmu ustrojem socjalistycznym. Uważano, że będzie można to osiągnąć poprzez strajki oraz terror ekonomiczny i polityczny. Swoje poglądy działacze Proletariatu propagowali na łamach pism:: „Proletariat”, „Przedświt”, „Walka Klas”, „Robotnik”. Partię rozbiły aresztowania w latach 1884-85.

II PROLETARIAT (MAŁY PROLETARIAT, SOCJALNO-REWOLUCYJNA PARTIA PROLETARIAT) – partia kontynuująca tradycje Wielkiego Proletariatu, działająca w latach 1883–93 na obszarze byłego Królestwa Polskiego. Na czele stronnictwa stali Ludwik Kulczycki i Marcin Kasprzak. Zamierzano poprawić byt robotników oraz osiągnąć autonomię dla „Kraju Nadwiślańskiego” (oficjalna nazwa ziem zlikwidowanego po powstaniu styczniowym Królestwa Polskiego). Stosowano terror ekonomiczny oraz polityczny (przeprowadzono kilka zamachów na dygnitarzy rosyjskich, w tym na generała-gubernatora warszawskiego Iosifa Hurkę – zamach nieudany).

POLSKA PARTIA SOCJALISTYCZNA (PPS) partia polityczna założona w 1892 roku na zjeździe socjalistów w Paryżu. Program łączył idee walki o niepodległość z walką o prawa ekonomiczne robotników (uznawano, że warunkiem pełnego zrealizowania programu socjalistycznego na ziemiach polskich jest odzyskanie przez Polskę niepodległości). Komórki organizacyjne zaczęły powstawać w kraju w 1893 roku. Na początku skupiono się na działalności propagandowej: drukowaniu ulotek i bezpośredniej agitacji. Bardziej zdecydowane akcje partia zaczęła przeprowadzać po wybuchu rewolucji 1905 roku: organizowano strajki, zakładano związki zawodowe, przeprowadzano akcje zbrojne przeciwko władzom rosyjskim (ale też polskim przeciwnikom politycznym). Dzięki temu PPS przekształciła się w partię masową. Z drugiej strony osłabiały ją spory wewnętrzne, między zwolennikami uzyskania najpierw niepodległości, a potem ustanawiania ustroju socjalistycznego (PPS-Frakcja Rewolucyjna) a działaczami opowiadającymi się za równorzędnością celów socjalnych i narodowych oraz potrzebą współdziałania polskiego i rosyjskiego ruchu rewolucyjnego (PPS-Lewica). Upadek rewolucji 1905 roku spowodował kryzys PPS-Lewicy i jej działalność niemal całkowicie zamarła. W związku z tym PPS-Frakcji Rewolucyjna w 1909 roku powróciła do nazwy PPS. Większość działaczy stronnictwa zamieszkała w Galicji i skoncentrowała się na działalności niepodległościowej. Spowodowało to kolejny kryzys: część działaczy chciała zachowania socjalistycznego charakteru partii i utworzyła PPS-Opozycję (frakcja działała w latach 1912–14).

SOCJALDEMOKRACJA KRÓLESTWA POLSKIEGO I LITWY (SDKPiL) partia robotnicza założona w 1893 roku, jej działacze zmierzali do obalenia caratu i ustanowienia socjalizmu w drodze rewolucji robotniczej – chłopów uznawano za grupę społeczną niechętną przemianom, zachowawczą. Rozwiązaniem kwestii narodowej nie miało być osiągnięcie niepodległości, ale zawarcie bratniego sojuszu wolnych ludów, w przypadku Polski: sojuszu z narodem rosyjskim. Walkę o niepodległość traktowano wręcz jako zło, czynnik niszczący solidarność między robotnikami różnych krajów. Podczas rewolucji 1905–07 partia inicjowała i organizowała strajki, wiece i manifestacje, tworzyła związki zawodowe.

Zabór pruski

W zaborze pruskim działalność polityczna nie rozwinęła się w takim stopniu jak w zaborze rosyjskim. Nie powstała tu również żadna znacząca samodzielna partia. Najbardziej wpływowi działacze wiązali się z partiami zaboru rosyjskiego, takimi jak Narodowa Demokracja (Wojciech Korfanty, Marian Seyda) lub z partiami niemieckimi (Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego - powstała 1893 z połączenia polskich organizacji socjalistycznych w Niemczech, do 1913 roku  formalnie wchodziła w skład Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Działała głównie na Górnym Śląsku i w skupiskach polskich robotników w Niemczech).

Zabór Austriacki

STAŃCZYCY – nieformalne ugrupowanie galicyjskich „ugodowców”. Manifest programowy został opublikowany w 1869 roku w krakowskim miesięczniku polityczno-literackim „Przegląd Polski”. „Teka Stańczyka” opracowana została przez krakowskich historyków, literatów i publicystów o konserwatywnych poglądach: Józefa Szujskiego, Stanisława Tarnowskiego, Pawła Popiela, Stanisława Koźmiana. Stańczycy ostro potępiali powstania zbrojne i wszelką działalność konspiracyjną. Celem Polaków nie powinno być uzyskanie niepodległości, a dążenie do autonomii w obrębie trzech zaborów. Sposób realizacji: lojalność i ugoda wobec pruskich, austriackich i rosyjskich władz. W sprawach społecznych stańczycy reprezentowali stanowisko konserwatywne, szlachecko-arystokratyczne.

POLSKA PARTIA SOCJALNO-DEMOKRATYCZNA GALICJI I ŚLĄSKA CIESZYŃSKIEGO (PPSD) - partia socjalistyczna założona w 1892 roku we Lwowie, formalnie będąca częścią Socjaldemokratycznej Partii Austrii. Celem działaczy była walka o niepodległą Polskę i ustanowienie w niej ustroju socjalistycznego. Miała swoich przedstawicieli w austriackiej Radzie Państwa. Główni przedstawiciele: Ignacy Daszyński, Herman Lieberman, Jędrzej Moraczewski. Czasopisma: „Praca”, „Robotnik”, „Naprzód”, „Ognisko”, „Robotnik Śląski”.

Najbardziej aktywni politycznie w zaborze austriackim okazali się ludowcy. Inicjatorem ruchu ludowego był tu ksiądz Stanisław Stojałowski: wydawał czasopisma „Wieniec” i „Pszczółka”, organizował kółka rolnicze, czytelnie, pielgrzymki ludowe. Jego działalność zainspirowała działaczy galicyjskich do stworzenia Stronnictwa Ludowego.

POLSKIE STRONNICTWO LUDOWE - do 1903 Stronnictwo Ludowe (SL), partia o charakterze chłopskim, założona w Galicji w 1895 roku. Początkowo  domagano się rozszerzenia praw obywatelskich dla chłopów i równego rozłożenia ciężarów publicznych. W 1903 roku do tych postulatów dołożono żądania demokratyzacji życia politycznego i powszechnego i równego prawa wyborczego (system wyborczy w Galicji faworyzował ziemiaństwo oraz bogatych przemysłowców i handlowców). Podobnie jak PPSD PSL posiadało swoich przedstawicieli w austriackiej Radzie Państwa. W 1913 w wyniku rozłamu PSL podzieliło się na Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” i Polskie Stronnictwo Ludowe-Lewica. Główni działacze: Wincenty Witos, Józef Bojko, Bolesław Wysłouch. Organ prasowy: „Przyjaciel Ludu”.

POLSKIE STRONNICTWO LUDOWE-LEWICA (PSL-Lewica) -  partia ludowa utworzona w 1913 roku w wyniku rozłamu w PSL, głosiła radykalne hasła, m.in. wzywała do przymusowego wywłaszczenia ziemian bez odszkodowania.

POLSKIE STRONNICTWO LUDOWE „PIAST” (PSL „Piast”), partia ludowa utworzona w 1913 roku w wyniku rozłamu w PSL, opowiadała się za ustrojem demokracji parlamentarnej i reformą rolną za odszkodowaniem, postulowano tworzenie dużych gospodarstw chłopskich, odwoływano się do tradycji  i zasad chrześcijańskich.