1. Chiny.

Dziewiętnastowieczne Chiny były krajem prowadzącym politykę izolacyjną. Na czele państwa stał cesarz z mandżurskiej dynastii Ts'ing. W Chinach panował ustrój feudalny, a ludność płaciła daniny w srebrze. Państwa Europejskie, a przede wszystkim Anglia, sprowadzały z Chin herbatę, jedwab i porcelanę. Na te produkty panował bowiem duży popyt. Tymczasem Chińczycy nie wykazywali żadnego zainteresowania towarami europejskimi i uważali się za samowystarczalnych pod względem gospodarczym. Było to niekorzystne dla Anglików, którzy posiadali poważny deficyt w handlu z Chinami. Z Anglii płynęły do tego kraju spore ilości srebra i dlatego Anglicy próbowali znaleźć jakiś towar, którym mogliby płacić za produkty sprowadzane z Chin. Idealnym rozwiązaniem stała się sprzedaż opium. Palenie tego narkotyku stało się w pierwszych dekadach XIX wieku niezwykle popularne w Chinach. Wkrótce bilans handlowy zmienił się na niekorzyść Chin, a z kraju następował stały odpływ srebra. Powodowało to wzrost jego cen, a zarazem ubożenie chińskich chłopów, którzy właśnie w srebrze płacili cesarzowi daniny. Ponadto palenie opium w demoralizujący sposób wpływało na warstwy urzędnicze i wojskowe w Chinach. Dlatego w roku 1939 cesarz zakazał handlu opium. Skonfiskowanie i niszczenie angielskich zapasów opium przyczyniło się do wybuchu tak zwanej pierwszej wojny opiumowej. Wygrali ją Anglicy, którzy podyktowali pokonanemu przeciwnikowi warunki traktatu pokojowego w Nankinie (1842 r.). Zgodnie z jego postanowieniami Chiny miały zapłacić w srebrze odszkodowanie za skonfiskowane opium i za koszty prowadzenia wojny. Ponadto zostały zobowiązane do otworzenia pięciu portów dla handlu brytyjskiego (m.in. Szanghaju). W miastach tych mieli prawo przebywać brytyjscy kupcy i konsulowie. W wyniku tego traktatu Chiny musiały też odstąpić Anglikom Hongkong. W kolejnych latach Chiny zmuszone były zawierać kolejne traktaty handlowe z innymi mocarstwami (jak Francja, Niemcy, Rosja, czy Japonia). W cesarstwie chińskim działało wiele sekt, łączących ideologię chrześcijańską z tradycyjnymi wierzeniami chińskimi. Sektę, głoszącą hasła antyfeudalne, stworzył Hung Siu-czüan. Był on twórcą ideologii tajpingowskiej. Z czasem założone przez niego Stowarzyszenie Wielbicieli Boga przekształciło się w ruch o charakterze politycznym. Tymczasem niekorzystna sytuacja gospodarcza w kraju osłabiła autorytet rządzącej dynastii mandżurskiej Ts'ing. Doprowadziło to do wybuchu tak zwanego powstania tajpingowskiego. Powstanie zapoczątkowało zdobycie miasta Jungan w roku 1851. Ograniczony początkowo zasięg rewolty szybko się rozszerzał i wkrótce objął obszary południowych i środkowych Chin. Na terenach ogarniętych powstaniem zostało utworzone Niebiańskie Królestwo Wielkiego Pokoju, którego stolica znajdowała się w Nankinie. Zasadniczym celem powstańców było obalenie, uważanej za obcą, dynastii Ts'ing. Powstanie trwało do roku 1864, w którym to zostało stłumione przez wojska cesarskie. Tymczasem mocarstwa zagraniczne starały się za wszelką cenę zwiększyć swoje uprawnienia handlowe w Chinach. Dominującą rolę odgrywali w handlu z Chinami Anglicy, w których rękach znajdowało się2/3 handlu. W roku 1856 wybuchła druga wojna opiumowa. Tym razem przeciwko Chinom wystąpiły razem Anglia i Francja. Pierwszy etap wojny zakończył się w 1858 r. zawarciem traktatów tientsińskich (na ich mocy dodano kolejnych 11 portów, które miały być otwarte na handel z mocarstwami, cudzoziemcy uzyskali możliwość swobodnego poruszania się po całym kraju, zezwolono im też na prowadzenie działalności misjonarskiej), które jednak nie zostały ratyfikowane przez stronę chińską. Drugi etap wojny rozpoczął się w 1859 r. i on także zakończył się porażką władz cesarskich (w roku 1860). W październiku 1860 r. podpisano konwencję pekińską. Władze chińskie musiały się zgodzić na rezydowanie w Pekinie posłów zagranicznych. Chiny obciążono wypłatą odszkodowania dla Anglii i Francji i nakazano im otwarcie portu Tiensin dla handlu. Pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku, gdy dokonało się "otwarcie" Japonii na świat, kraj ten zaczął wykazywać zainteresowanie uzyskaniem jak największych wpływów w Chinach. Japończycy dążyli także do ekspansji na część terytoriów chińskich. W 1879 r. Japonia zajęła wyspy Liu Cz'iu (od tej pory jako prefektura Okinawa), w 1881 r. Chiny uznały ten stan rzeczy. W latach 1884 - 1885 doszło do wojny chińsko - francuskiej, w wyniku której rząd chiński musiał się zrzec praw zwierzchnich nad Wietnamem. W latach 1894 - 1895 trwała wojna chińsko - japońska. W jej wyniku przegrane Chiny musiały uznać pełną niepodległość oraz autonomię Korei. Ponadto Chiny utraciły na rzecz Japonii Wyspy Rybackie, Tajwan oraz Mandżurię Południową. Ponadto Chiny musiały zapłacić Japonii odszkodowanie, a także zwiększyć jej uprawnienia w dziedzinie handlu. Pozostałe mocarstwa (Rosja, Niemcy i Francja)były niezadowolone z nagłego wzrostu japońskich wpływów w Chinach mocarstwa. Dlatego doprowadziły one do rewizji postanowień traktatu chińsko - japońskiego. Japończycy musieli zrezygnować z Półwyspu Liaotung.

Klęski w kolejnych wojnach uwidoczniły nieudolność władz chińskich i spowodowały wzrost zadłużenia państwa (wysokie koszty prowadzenia wojen, a także konieczność wypłacania mocarstwom odszkodowań wojennych). Rząd ts'ingowski zmuszony był do zaciągania pożyczek u mocarstw zachodnich, a te w coraz większym stopniu ingerowały w sprawy wewnętrzne Chin i dokonywały ich penetracji gospodarczej. W latach 1895 - 1899 miała miejsce tzw. "bitwa o koncesje". Nie uczestniczyły w niej Stany Zjednoczone, które lansowały tak zwaną politykę "otwartych drzwi". Postulowały, aby mocarstwa nie naruszały w swoich strefach wpływów interesów innych państw, a także by nie wprowadzano dyskryminacji handlowej i by stawki celne pozostawały na jednakowym poziomie dla wszystkich. Niezadowoleni z sytuacji w kraju Chińczycy podjęli próbę przeprowadzenia reform. Ich celem było zapobieżenie rozczłonkowaniu Chin i ich likwidacji jako jednolitego organizmu politycznego. Inspiratorem ruchu reformatorskiego był K'ang Ju-wei. Planowano reformy administracyjne, społeczno - gospodarcze i wojskowe. Jednak plany reformatorskie nie uzyskały poparcia warstwy urzędniczej i ostatecznie zakończyły się one niepowodzeniem. Tymczasem wzrastało niezadowolenie społeczne z istniejącej sytuacji w kraju, który przeżywał poważne trudności gospodarcze. Nie podobała się także działalność misjonarzy chrześcijańskich (o chrystianizację Chin rywalizowali zarówno misjonarze katoliccy, jak i protestanccy). W roku 1899 wybuchło tak zwane "powstanie bokserów". Wymierzone zostało ono nie tylko przeciwko nieudolnej dynastii mandżurskiej, ale także przeciwko cudzoziemcom. W powstaniu decydującą rolę odegrał ruch "I Ho T'uan". W 1900 r. doszło do wybuchu wojny z mocarstwami. W wyniku interwencji Wielkiej Brytanii, Austro - Węgier, Niemiec, Francji, Włoch, Rosji Japonii i Stanów Zjednoczonych powstanie zostało stłumione. We wrześniu roku 1901 mocarstwa narzuciły Chinom tak zwany protokół końcowy (bokserski). Protokół ten nałożył na pokonane państwo obowiązek spłaty kolosalnych odszkodowań w złocie i w znacznym stopniu ograniczał suwerenność Chin. Zostały one przekształcone w półkolonie wszystkich mocarstw oraz uczynienie z rządu mandżurskiego marionetki w ich rękach. Dramatyczna sytuacja gospodarcza Chin i nieudolność rządu mandżurskiego stały się przyczyną wybuchu rewolucji w Wuczangu roku 1911. Jej inicjatorem był Sun Jat-sen (właściwie Sun Wen), który już pod koniec roku 1894 zorganizował on na Hawajach "Stowarzyszenie Odrodzenia Chin". W 1905 r. Sun Jat-sen założył w Tokio Zjednoczoną Ligę Chińską. Swoją koncepcję Sun Jat-sen oparł na trzech zasadach: nacjonalizmie, demokracji i dobrobycie ludu. Powstanie szybko rozszerzyło się na pozostałe części Chin. 1 stycznia 1912 r. w Nankinie została proklamowana (ogłoszona) Republika Chińska z tymczasowym prezydentem na czele. Został nim Sun Jat-sen. 12 lutego 1912 r. ogłoszono abdykację małoletniego cesarza Pu Yi, a tym samym przypieczętowano upadek dynastii Ts'ing. Dzień później Sun Jat-sen zrezygnował ze stanowiska, a na jego miejsce wybrano Jüana Szy-k'ai, który na mocy konstytucji z 1914 r. uzyskał uprawnienia dyktatorskie. W opozycji działała, założona w 1912 r. Partia Narodowa (Kuomintang). Kiedy wybuchła I wojna światowa, Chiny ogłosiły swoją neutralność (6 sierpnia 1914). Osłabione gospodarczo państwo nie chciało zostać włączone w konflikt zbrojny. Stało się jednak inaczej, a to za sprawą Japonii, która postanowiła wykorzystać zaistniałą sytuację w celu zwiększenia swoich nabytków terytorialnych.

2. Japonia.

W XVIII wieku Japonia pozostawała w głębokiej izolacji politycznej i gospodarczej. Ułatwiało ją wyspiarskie położenie kraju. Zerwano wszelkie kontakty z cudzoziemcami. Japończykom zakazano podróży zagranicznych, a chrześcijan prześladowano. Choć formalnie Japonia była cesarstwem, to faktyczne rządy w kraju sprawował szogun (dowódca armii). 8 lipca 1853 r. do zatoki Uraga wpłynął amerykański komodor Mathew Galbraith Perry, który w imieniu Stanów Zjednoczonych zażądał nawiązania stosunków handlowych. Amerykanom nie chodziło tylko o handel, ale także o uczynienie z Japonii bazy wypadowej do penetracji Pacyfiku. W obawie przed napaścią z zachodu, Japończycy ustąpili i 31 marca 1854 r. podpisali pierwszy traktat z zagranicznym mocarstwem. Dla amerykańskich statków otwarto dwa porty. Kolejne traktaty zawarto już wkrótce z Wielką Brytanią, Rosją, Francją, Holandią i Portugalią. W ten sposób nastąpiło "otwarcie Japonii na świat". Tymczasem w kraju uformowała się opozycja przeciwko szogunom, którym zarzucano, że zagarnęli władzę należną cesarzowi. 3 stycznia 1868 r. ustalono zniesienie szogunatu i przekazania pełnej władzy w ręce cesarza. Ostatni szogun, Yoshinobu Tokugawa, został zmuszony do ustąpienia ze stanowiska, a władzę w kraju objął cesarz Mutsuhito. Rozpoczęła się era nazywana w historii Japonii epoką Meji, czyli "epoką światłych rządów". Reformom, mającym upodobnić Japonię do Stanów Zjednoczonych i mocarstw europejskich (Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec) sprzeciwiali się samurajowie. Ich powstanie zostało zdławione w roku 1877. Celem nowych władz japońskich stała się szeroko rozumiana modernizacja kraju. W roku 1872 otwarto pierwszą linię kolejową (między Tokio a Yokohamą), a z czasem linia ta została rozbudowana. W Japonii zaczęła działać poczta i telegraf. W Japonii wprowadzono też kalendarz gregoriański. W 1899 roku Japonia otrzymała, wzorowaną na europejskiej, konstytucję. Od tej pory w kraju oficjalnie ustrojem była monarchią konstytucyjną. Jednak w rzeczywistości parlament japoński nie odgrywał w tym czasie większej roli. W okresie Meji kwitła także kultura i sztuka.

Po zwycięskiej wojnie japońsko - chińskiej (1894 - 1895) Japonia zaczęła pretendować do roli światowego mocarstwa. Otóż mała i do niedawna zacofana Japonia pokonała tak wielkie państwo jak Chiny. Stało się to możliwe dzięki przeprowadzonej przez cesarza Mutsuhito modernizacji armii. W styczniu 1902 r. został zawarty traktat pomiędzy Japonią a Wielką Brytanią. Dotyczył on uznania przez Japonię interesów brytyjskich w Chinach, a przez Wielką Brytanię interesów japońskich w Korei. Oba państwa zobowiązały się do neutralności na wypadek wojny na tych terenach. Zawarcie sojuszu z Wielką Brytanią znacznie podnosiło prestiż Japonii, która dążyła do wyparcia Rosji z Mandzurii. 10 lutego 1904 r. wybuchła wojna japońsko - rosyjska. Japończycy zbombardowali Port Arthur i w ciągu trzech miesięcy opanowała Koreę. W dniach 27 i 28 maja 1905 r. miała miejsce bitwa pod Cuszimą (na Morzu Japońskim), w której flota rosyjska została pokonana przez Japończyków. Oznaczało to całkowita klęskę Rosjan w wojnie. W wyniku zwycięskiej dla Japonii wojny z Rosją (lata 1904 - 1905) nastąpił wzrost znaczenia "kraju kwitnącej wiśni". Na mocy japońsko - rosyjskiego traktatu pokojowego w Portsmouth ( 5 września 1905 r.) Rosja zrzekła się prawa do dzierżawy Półwyspu Liaotuńskiego (z miastami Artur i Dalnij), oddała Japonii południową część wyspy Sachalin i uznała Koreę za japońska strefę wpływów. Ponadto zadecydowano, że z Mandżurii zostaną wycofane zarówno wojska rosyjskie, jak i japońskie. W lipcu 1907 r. Korea przyjęła japoński protektorat. 22 sierpnia 1910 r. Korea podpisała traktat o aneksji. Ekspansja terytorialna Japonii była podyktowana głownie poszukiwaniem źródeł surowców dla prężnie rozwijającego się przemysłu japońskiego. W 1912 r., po czterdziestopięcioletnim panowaniu, zmarł cesarz Meji - Mutsuhito, uznawany za symbol modernizacji kraju. Nowym cesarzem został Joshihito (Taisho). W początkach XX wieku Japonię zaczęto zaliczać w poczet światowych mocarstw. Jej rola jeszcze wzrosła w okresie pierwszej wojny światowej (1914 - 1918), w wyniku której w Japonii wystąpił znaczny wzrost gospodarczy. "Kraj kwitnącej wiśni" opowiedział się w tym konflikcie zbrojnym po stronie aliantów. Po upadku Niemiec, w japońskich rękach znalazły się niemieckie posiadłości kolonialne w rejonie Oceanu Spokojnego (jako mandat klasy C Ligi Narodów).