1. Cezura czasowa

  1. Niespełnione obawy z końca wieku XIX.

Z końcem XIX wieku wiąże się szereg różnego rodzaju obaw. Nastąpił wówczas gwałtowny ekonomiczny oraz kulturalny rozwój Europy. Zaobserwowano także wzrost produkcji wielu wyrobów przemysłowych, rozwinęły się środki łączności oraz komunikacji, znacznie się podniosła życiowa stopa mieszkańców. Europejskie państwa podbijały inne kontynenty. Cała Europa odegrała doniosłą rolę zarówno w naukowo-technicznej rewolucji, jak też podczas tworzenia się nowych politycznych, filozoficznych i moralnych idei.

Zaczęto się poważnie obawiać, iż nadejdzie szczyt rozwoju i że stanie się to końcem dla współczesnej cywilizacji. Takie tendencje znalazły również odzwierciedlenie w sztuce i literaturze nurtu dekadentyzmu. Nawiązywano często do filozofii prezentowanej przez Arthura Schopenhauera (1788-1860), jaki to dowodził, iż świat jest przede wszystkim irracjonalny, iż szczególnie zło w nim dominuje, że jedynym odpowiednim sposobem na uniknięcie zła oraz zachowanie pogody ducha ma być rezygnacja z jakiegokolwiek aktywnego działania, a także wyobcowanie się. Uczeń Schopenhauera czyli Friedrich Nietzsche (1844-1900) podzielił społeczeństwo na niewolników i panów, uznawał też moralność panów oraz niewolników. Twierdził, że typowym niewolniczym narodem są Żydzi, jacy stworzyli jedno-chrześcijańską moralność, czyli system wartości, jaki wynika z nauki o równości społecznej i grzechu. Ideę równości Nietzsche uważał za całkowicie sprzeczną z ludzką naturą.

Coraz bardziej modne stawały się panujące nastroje pesymizmu oraz niechęci do całego świata. Narastać zaczęły dążenia nihilistyczne, jakie znaleźć można w literackiej twórczości Fiodora Dostojewskiego, Maurice'a Maeterlincka, Stanisława Przybyszewskiego, a także innych pisarzy. Różni ludzie dosyć chętnie odwoływali się do irracjonalnych koncepcji, wierzyli wróżbitom, jak również w przepowiednie, jakie zapowiadały nastanie końca cywilizacji.

Kaznodzieje oraz prorocy nawoływali do licznych wyrzeczeń, jak również przygotowania się na Sąd Ostateczny, inni znowu do najlepszego wykorzystania czasu, który im jeszcze pozostał. Tańczono oraz śpiewano zupełnie się nie licząc ani z czasem ani z pieniędzmi. Przede wszystkim te niepokoje ogarniały ogromne miejskie aglomeracje ówczesnej Europy jak Paryż, Londyn, Berlin czy Wiedeń.

Przełom wieków XIX i XX nie wniósł ze sobą żadnej istotnej zmiany, do roku 1914 przynajmniej. Wyraźne zmiany dopiero przyniosły lata 1914-1918. I wojna, która w tym czasie wybuchła w Europie szybko zamieniła się w ogólnoświatową. Cały XIX wiek na nią zapracował, który to liczono począwszy od wiedeńskiego kongresu w 1815 roku, zamykającego napoleońskie wojny. Zgodnie z oceną wielu historyków XX wiek rozpoczął się w roku 1914.

3. Stosunki społeczne i demograficzne.

Ograniczenie umieralności, a także wzrost dobrobytu doprowadził do szybkiego wzrostu liczby ludności tak w Europie, jak też w całym współczesnym świecie. Wzrosła liczba ludności na świecie z 906 mln w roku 1800 do 1171 mln w roku 1850 oraz 1608 mln w roku 1900.

Liczba ludności w najważniejszych przemysłowych krajach świata w latach 1891-1911 (w mln )

Lata

Wielka Brytaniai

Irlandia

Francja

Niemcy

Rosja

Stany Zjednoczone

1891

37,7

38,1

49,4

126,4

62,9

1901

41,5

38,5

56,4

76,0

1911

44,9

39,2

64,9

163,5

91,0

W skutek industrializacji znacznie spadł odsetek ludzi zatrudnionych oraz utrzymujących się z rolniczej pracy. O wiele więcej ludzi natomiast pracowało w górnictwie, handlu, przemyśle i usługach. Rosła ciągle liczba urzędników oraz inteligencji jako całkowicie samodzielnej społecznej grupy.

W 1907 roku w Niemczech umysłowi pracownicy i inteligencja już stanowili 13,2% ogółem zatrudnionych. W roku 1910 w Wielkiej Brytanii aż 75% ludności zamieszkiwało miasta, w Belgii 68%, w Niemczech 47%, w Szwecji 24% zaś w Rosji 20%. W 1910 roku ludność wiejska stanowiła w Wielkiej Brytanii 12% ogółu mieszkańców, we Francji 56%, w Niemczech 38%, zaś w Europie Środkowej, w Rosji oraz na Bałkanach 75%.

Burżuazja coraz dobitniej zaczęła się domagać powszechnego prawa głosu oraz przyznania ustawodawczej władzy parlamentom, które wybierał ogół ludności. Natomiast robotnicy żądali zdecydowanego skrócenia czasu pracy, jak również podniesienia zarobków oraz dopuszczenia do uczestnictwa w politycznym życiu państwa. O prawa głosu także walczyły kobiety. Zaczął rozwijać się feministyczny ruch zwany też ruchem sufrażystek.

Z początkiem XX wieku najemni pracownicy we Francji stanowili 68,2% ogółu czynnych zawodowo, w Anglii 64,8%, w Niemczech 61,1%. W roku 1907 w Niemczech pozycja kobiet stopniowo ulegała zmianie, stawały się one bardziej niezależne oraz samodzielne.

Z końcem wieku XIX w głównych europejskich państwach przeprowadzono reformę systemu oświatowego, znacznie go uzależniając od Kościoła oraz kleru.

W bardzo radykalny sposób zrobiły to Niemcy podczas tzw. KULTURKAMPFU (lata 1872-1874). Swój system oświatowy również zreformowała Francja, a także państwa skandynawskie. Natomiast carska Rosja nie uczyniła tego, zachowała prymitywne nauczanie funkcjonujące przy parafialnych szkółkach. Na początku wieku XX odsetek analfabetów w Niemczech ,Anglii i Holandii spadł aż do 0,02% czy też 0,08%. Natomiast na terenie Rosji nadal wynosił 40%.

Kobiety zaczęły tworzyć własne polityczne organizacje, robotnicy natomiast organizacje oświatowe i zawodowe, burżuazja zaś organizacje przemysłowe oraz samorządowe.

4. Naukowo - techniczna rewolucja.

XIX wiek był to wiek węgla i pary, bowiem o gospodarczym rozwoju Europy decydowały przede wszystkim maszyna parowa oraz wydobycie węgla. Wydobycie na świecie w latach 1820-1913 wzrosło z 15 aż do 1140 mln ton. Wymyślono wiele wynalazków w dziedzinie fizyki oraz chemii, udostępniając dotąd nieznane metody, technologie czy też produkty. Nastąpił wyjątkowo gwałtowny rozwój maszynowego przemysłu, kolejnictwa, a także transportu. Na styku wieków XIX oraz XX duże znaczenie zaczęły mieć: ropa naftowa, przemysł chemiczny i energia elektryczna.

W roku 1860 Francuz Etienne Lenoir skonstruował spalinowy silnik, który napędzany był gazem świetlnym. Rudolf Diesel w roku 1892 opatentował natomiast wysokoprężny spalinowy silnik osiągający moc nawet 15 KM. Jednocześnie od roku 1853 rozwijać zaczęto prace nad procesem destylacji ropy naftowej. Wówczas z niej uzyskano asfalt, naftę, benzynę, oleje, smary. Niezmiernie szybko wzrastało wydobycie ropy, krajem w tym przodującym stały się Stany Zjednoczone.

W latach 1885-1890 został skonstruowany pierwszy motocykl (Daimler) oraz samochód, poruszający się na trzech kółkach (Benz), w kolejnych latach powstał samochód już na czterech kółkach (Daimler-Benz). Na początku budowano je chałupniczym systemem, ale w USA Henry Ford w roku 1892 utworzył pierwszy warsztat, który podjął się produkcji seryjnej.

W połowie wieku XIX wytwarzać zaczęto energię elektryczną, zaś następnie został wynaleziony sposób przesyłania jej na odległość. Jako pierwszą elektrownię o dużej mocy w latach 1896-1898 była elektrownia w USA, położona przy wodospadzie Niagara.

W roku 1876 Alexander Bell wynalazł pierwszy telefon, zaś Thomas Edison skonstruował mikrofon, udoskonalił również telegraf oraz skonstruował megafon, fonograf, kinematograf, a także inne. W roku 1896 Guglielmo Marconi wynalazł telegraf bez drutów. W roku 1908 uruchomiono radiową łączność między Europą oraz Stanami Zjednoczonymi zaś w rok później została przeprowadzona pierwsza radiowa transmisja.

Werner Siemens w roku 1879 skonstruował tramwaj napędzany elektrycznie. Pierwsza kolejowa linia elektryczna została uruchomiona w Stanach Zjednoczonych w roku 1895, zaś w roku 1890 w Londynie zbudowane zostało pierwsze metro.

Wyjątkowo szybko się rozwijał transport morski i kolejowy. Statki parowe coraz bardziej wypierały żaglowce. Na początku wieku XX pojawiać się zaczęły pierwsze okręty, posiadające napęd mechaniczny, stosujące wysokoprężne spalinowe silniki. Budowano drogi, koleje, tunele, mosty, kanały.

W roku 1912 Anglicy zwodowali ogromny statek pasażerski o nazwie "TITANIC", posiadał on wyporność 46,3 tys. BRT. W swoim dziewiczym rejsie zderzył się z górą lodową i dnia 14 kwietnia 1912 roku zatonął wraz z 1503 ludźmi na pokładzie.

W roku 1903 bracia Orville oraz Wilbur Wrightowie z USA skonstruowali pierwszy samolot, jaki pokonał odległość 53 km, zaś w roku 1908 było to już 120 km.

Rozkwit wynalazków oraz stosowanie nowoczesnej techniki doskonale przyspieszyły wszelkie produkcyjne procesy. Była również niekorzystna strona owych procesów: mianowicie prowadziło to nieuchronnie do wzrostu stopy bezrobocia, maszyny bowiem wytwarzały o wiele szybciej oraz więcej aniżeli ludzie.

Szybki rozkwit przemysłu spowodował przesunięcia ludności z terenów wiejskich do miast, natomiast proces urbanizacji przede wszystkim objął Europę Zachodnią. Tamtejszą Europę dzielono na tak zwaną "Europę konia żywego" i "Europę konia mechanicznego", a linia dzieląca spoczywała na rzece Łabie.

Szybko też zaczęto myśleć o wykorzystaniu nowej techniki w wojennych celach. W roku 1912 w Anglii utworzone zostały Królewskie Siły Powietrzne. W roku 1883 Hiram Maxim skonstruował pierwszy karabin maszynowy. Natomiast szwedzki chemik oraz przemysłowiec Alfred Bernhard Nobel w roku 1866 opracował metodę produkowania dynamitu. W roku 1900 utworzono szwedzko-norweską fundację, która w każdym roku przyznaje tzw. Nagrodę Nobla za najwybitniejsze osiągnięcia w zakresie biologii, fizjologii, chemii, fizyki oraz literatury. Zaś od roku 1969 Fundacja Nobla przyznaje również nagrody w zakresie nauk ekonomicznych.

5. Społeczne oraz polityczne ruchy.

Rosnąca coraz bardziej w siłę ówczesna burżuazja tworzyła swoją własną ideologię gospodarczego oraz politycznego liberalizmu. Nawiązując do haseł angielskiej jak również francuskiej rewolucji z roku 1789 głoszono, iż władza przede wszystkim pochodzi od zwykłych ludzi, i że może być kontrolowana i reformowana. Na plan pierwszy wysuwano żądanie gospodarczej wolności, prawa do normalnego bogacenia się. Natomiast bardziej radykalni nawoływali do powszechnych praw wyborczych. Demokratyzacja stosunków wówczas prowadziła do powiększania się roli burżuazji w kraju, gwarantowała jej również wpływ na władzę i rząd.

Prądy takie narodziły się na Zachodzie. Demokratyczno - parlamentarny system miał największe tradycje w Wielkiej Brytanii, zaś następnie we Francji oraz w Szwajcarii. W Niemczech od roku 1871 wprowadzono powszechne prawo wyborcze w całym państwie podczas wyborów do parlamentu, jednak parlament posiadał tylko doradcze prawo.

Od połowy XIX wieku w europejskich społeczeństwach narastały nacjonalistyczne dążenia. Nacjonalizm uderzał w monarchie, a także dynastyczne systemy eksponując natomiast prawa narodowościowe. Był to przede wszystkim ruch coraz bardziej umacniającej się burżuazji, była to ogromna polityczna siła, która rozsadzała dotychczasowe państwowe struktury.

Kolejną rozwijającą się wówczas tendencją stał się imperializm, który to polegał na ekspansji na zewnątrz. Państwa rosnąc coraz bardziej w ekonomiczną siłę zmierzały nieuchronnie do podboju oraz powiększenia swojego obszaru albo też do uzależnienia pozostałych obszarów. Imperialistyczne dążenia pojawiły się w dziewięćdziesiątych latach XIX wieku, a następnie odegrały ogromną rolę w Europie XX wieku.

Kapitalizm nie tylko zrodził burżuazją, również tzw. klasę robotniczą. Nagminny wyzysk robotników powodował, iż próbowali się oni solidaryzować oraz buntować przeciwko wyzyskującym ich. Powstawały w ten sposób kierunki polityczne i ideologiczne, jakie wyrażały dążenia owych mas robotniczych. Podstawowym z nich stał się anarchizm. Do największych ideologów anarchizmu głównie zaliczano Rosjan: Michaiła Bakunina oraz Piotra Kropotkina. Jednak największe swe wpływy ów kierunek uzyskał na terenie Hiszpanii, Francji oraz Szwajcarii. Anarchiści byli przeciwni jakiejkolwiek władzy. We Francji nawet powstał tak zwany anarchosyndykalizm. Do głównych jego teoretyków zaliczano Pierre'a Proudhona oraz Georges'a Sorela. Nawoływali oni do wsparcia społecznych oraz politycznych stosunków na zawodowych związkach (syndykatach).

Wyjątkową rolę jednak odgrywał socjalizm. Zaczął on powstawać w I połowie wieku XIX (tzw. socjalizm utopijny), ale o wiele szersze uzasadnienie zyskał on w pracach Karola Marksa (1818-1883) oraz Fryderyka Engelsa (1820-1895). W siedemdziesiątych latach XIX wieku zaczęły powstawać partie socjalistyczne, zaś w roku 1889 Międzynarodówka Socjalistyczna, później nazwana II Międzynarodówką. Socjaliści zajmowali się organizowaniem robotników do walk o poprawę warunków pracy oraz życia i obalenie kapitalizmu a utworzenie socjalistycznego społeczeństwa. Socjaliści nawoływali robotników z poszczególnych narodowości aby współpracowali ze sobą pod międzynarodowym hasłem "Proletariusze wszystkich krajów łączcie się". W tzw. programie minimum domagano się 8-godzinnego dnia pracy, praw do strajku, podwyżki płac, poprawienia się warunków pracy. Natomiast program maksimum nawoływał do walki z kapitalizmem i do utworzenia państwa socjalistycznego.

Bardzo silne socjalistyczne partie działały na terenie Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii oraz państw skandynawskich. W roku 1903 w Rosji partia socjaldemokratyczna uległa podziałowi się na 2 konkurujące z sobą nurty czyli: reformistyczny, nazwany mienszewizmem, a także rewolucyjny, nazwany bolszewizmem.

Socjaliści byli piętnowani jako burzyciele społecznego porządku, anarchiści oraz bezbożnicy. Wyjątkowe zadanie wypełnił wówczas papież Leon XIII, który w roku 1891 ogłosił encyklikę Rerum Novarum, jaką poświęcił kwestii społecznej. Twierdził w niej, że należy się pogodzić ze swą ludzką kondycją, iż usunięcie nierówności społecznych ze świata jest rzeczą zupełnie niemożliwą.

Kościół wręcz występował w obronie istniejących społecznych różnic, uważając je za całkowicie naturalną rzecz, daną od samego Boga. Na społecznej nauce Kościoła swoje założenia oparł chrześcijańsko-społeczny ruch, który później doprowadził do utworzenia Chrześcijańskiej Demokracji. Ruch ten reprezentował ludzi pracy, którzy stali na gruncie doktryny chrześcijańskiej ograniczonego postępu.

W niektórych krajach ruch socjalistyczny rozwijał się całkowicie legalnie, zaś w innych był w konspiracji. W Niemczech, Francji oraz we Włoszech dominował reformistyczny ruch. Za jego głównego teoretyka postrzegano Karla Kautskiego (1854-1938). Na terenie Niemiec czołowymi przedstawicielami socjaldemokratów byli: August Bebel (1840-1913), zaś po jego zgonie Friedrich Ebert (1871-1925). Z bardzo ostrą krytyką teorii marksistowskich wystąpił Eduard Bernstein (1855-1932), jaki stał się potem teoretykiem rewizjonizmu w robotniczym ruchu. W Rosji podstawowym teoretykiem oraz przywódcą socjalizmu stał się Władimir Iljicz Lenin (1870-1924), był on twórcą skrajnie rewolucyjnego nurtu - bolszewizmu.

6. Układ politycznych sił.

Kongres wiedeński z roku 1815 stworzył taki układ sił, który miał gwarantować względną polityczną równowagę w Europie. W roku 1871 ten układ zburzony został w wyniku zjednoczenia się państw niemieckich oraz utworzenia Rzeszy Niemieckiej. Było to bowiem państwo duże oraz silne. Jego twórca Otto von Bismarck dobrze to rozumiał i bał się, czy aby przeciwko Niemcom nie zawiąże się koalicja państw, zagrożonych przez Rzeszę. Bismarck prowadził wyjątkowo ostrożną politykę. Zaś jego kolejni następcy podejmowali politykę awanturniczą, która prowadziła nieuchronnie do pogłębienia się konfliktu pomiędzy Niemiec a innymi mocarstwami.

Około roku 1890 w Niemczech narodził się ruch wszechniemiecki, jaki wysunął program wielkiej ekspansji. Zaczęto prowadzić intensywne zbrojenia morskie i lądowe. Niemcy zażądali nowego podziału wszystkich kolonii. Ich ekspansja w Europie szła w stronę Półwyspu Bałkańskiego oraz ziem polskich, które były opanowane przez Rosję. Tymczasem na zachodzie zaczął narastać spór o Alzację oraz Lotaryngię z Francją. Francuzi bowiem dążyli do odzyskania tych prowincji, zaś Niemcy do całkowitego zintegrowania tego obszaru z Rzeszą. Zaczęto wysuwać nowe żądania w stosunku do Belgii.

Poszukując wyjścia z zaistniałej sytuacji Niemcy zdołały doprowadzić do zawarcia sojuszniczych układów z Austro - Węgrami oraz Włochami tworząc tym samym tak zwany Centralny blok państw. Państwo niemieckie posiadało szeroki program dokonywania ekspansji tak w Europie jak i w krajach zamorskich. Natomiast Austro - Węgry głównie dążyły do ekspansji na terenie Bałkan, interesy ich kolidowały z zamiarami Niemiec. Włochy zaś dążyły do odbudowania stanu swego posiadania z lat imperium rzymskiego. Włoskie dążenia z kolei znajdowały się w kolizji z prowadzoną przez Austro - Węgry polityką, które to kontrolowały pewną część terenów ciążących ku Włochom, głównie chodzi o wybrzeża Morza Adriatyckiego. Wobec tego sojusz owych państw zdawał się być czymś bardzo mało realnym.

Niemieckie zagrożenie wywołało wyścig zbrojeń oraz zaostrzenie się stosunków w ówczesnej Europie. Już w roku 1891 miało miejsce francusko - rosyjskie zbliżenie, następnie zaś podpisanie układu sojuszniczego. Kwestie sporne zostały uregulowane z Francją na pokojowej drodze a w roku 1904 zawarto układ, czyli tzw. Serdeczne porozumienie (entente cordiale). W roku 1907 Anglicy podpisali porozumienie z carską Rosją. Powstał w ten sposób blok ENTENTY.

Wyjątkową rolę w politycznych wydarzeniach na przełomie wieków odegrała właśnie Rosja. Było to państwo bardzo duże, ale niejednolite. Reformy, jakie podjął car Aleksander II, w skutek zabicia ich promotora, wstrzymano. W Rosji wówczas panował system absolutystyczny. Było to również państwo wielonarodowościowe, gdzie Rosjanie stanowili niecałą połowę mieszkańców owego imperium. Rosja swoją ekspansję rozwijała na Bałkanach oraz w Azji poprzez podbijanie ogromnych obszarów aż po Ocean Spokojny, napotykając tam jednak na wielki opór ze strony Austrii i Wielkiej Brytanii. Sojusz jej z Francją pojawił się w związku ze wspólnym zagrożeniem ze strony państwa Niemieckiego. Pod koniec XIX wieku tymczasem pojawił się zupełnie nowy przeciwnik - czyli stosunkowo niewielka, a wydawało się że też słaba - Japonia. W tym czasie Japonia przeprowadziła szereg reform i rozpoczęła na szeroką skalę zakrojoną ekspansję. W roku 1894 pokonała ona Chiny, a następnie podejmowała próby zagarnięcia Mandżurii. W takiej sytuacji, w roku 1904 doszło do wybuchu wojny z Rosją. Japonia wprost w ekspresowym tempie pokonała armię lądową oraz morką flotą Rosji a następnie doprowadziła do wewnętrznego załamania imperium. W roku 1905, w styczniu wybuchła w Rosji rewolucja. Car został zmuszony pójść na pewne ustępstwa: zalegalizowane zostały niektóre polityczne partie, zaś bolszewicy rozwinęli ogromny program przekształcenia demokratycznej rewolucji w rewolucję socjalistyczną. Car za pośrednictwem Stanów Zjednoczonych, zawarł pokój w sierpniu z Japonią, a następnie przystąpił do walki z rewolucją. Zapowiedziano przeprowadzenie reform społecznych, a do życia powołano Dumę Państwową, która pełniła jedynie doradczą funkcję. Wprowadzono dość wysoki majątkowy cenzus. Rzecznikiem nowych reformy stał się Piotr A. Stołypin (1862-1911), jaki to w roku 1906 podjął plan ogromnej reformy agrarnej. Jednak został zamordowany (w 1911 roku) przez przedstawiciela z partii socjalrewolucjonistów niejakiego Bogrowa.

Porażka Rosji podczas wojny z Japonią posiadała idące bardzo daleko skutki. Niestety zaczęto to lekceważyć. Zaś Japonia nagle wyrosła na ogromne mocarstwo, które zagrażało europejskim państwom w kolonialnych podbojach na terenie Azji.

Centralne państwa (Austro - Węgry oraz Niemcy) podjęły szereg ekspansywnych akcji. Do pewnego konfliktu doszło w wyniku walk o wpływy na terenie Maroka. Był to region silnie powiązany tak z Francją jak i z Hiszpanią. Koncerny niemieckie tymczasem pod koniec XIX wieku zaczęły penetrować teren Maroka pod względem bogactwa surowców. W roku 1905 miał miejsce ostry spór między Francją a Rzeszą. Wówczas Wielka Brytania postanowiła udzielić Francji wsparcia, w roku 1906 zwołana została specjalna konferencja w Algeciras, jaka podjęła decyzję o wspieraniu Francji. Jednak Niemcy nie zrezygnowały. Do kolejnego zaostrzenia się konfliktu doszło w lecie 1911 roku, gdy cesarz Rzeszy zdecydował się udzielić oficjalnego poparcia przemysłowcom, zaś do portu w Agadirze skierowana została, kanonierka "Pantera". W lipcu roku 1911 wydawało się już, iż wojna jest nieuchronna. Ostatecznie jednak nie doszło do wojny.

Imperialistyczne dążenia przejawiały również Włochy, chodziło bowiem o tereny w okolicach Morza Adriatyckiego oraz w Afryce. W roku 1911 Włochy rozpoczęły wojnę o Trypolitanię oraz Cyrenajkę z Turcją.

Do bardzo ostrego konfliktu również doszło na terenie Półwyspu Bałkańskiego. W roku 1899 z inicjatywy rosyjskiego cara Mikołaja II została przeprowadzona konferencja rozbrojeniowa w Hadze, w jakiej udział wzięło 26 państw. Uchwalona została konwencja dotycząca pokojowego uregulowania sporów oraz stworzono Stały Trybunał Rozjemczy. Przyjęto też konwencję o zwyczajach i prawach wojny lądowej, a także o zastosowaniu wytycznych genewskiej konwencji z roku 1864 odnośnie wojny morskiej.

W roku 1907 z inicjatywy Theodore'a Roosvellta (prezydenta Stanów Zjednoczonych) oraz cara Rosji Mikołaja II zwołano w Hadze drugą konferencję, w jakiej udział wzięły 44 państwa. Uchwalono wówczas 13 konwencji, które dotyczyły pokojowego uregulowania międzynarodowych sporów oraz zasad co do prowadzenia wojennych działań na lądzie, a także na morzu.

7. Bałkański problem na początku wieku XX.

W wieku XIX rozpoczęto proces wypierania z Półwyspu Bałkańskiego Turcji. Niepodległa Grecja nadal kontynuowała walkę mającą na celu wyzwolenie okupowanych przez Turcję terenów. W roku 1877 doszło do wybuchu wojny pomiędzy Turcją a Rosją, która dążyła do uzyskania swobodnego przepływu przez tamtejsze cieśniny: Bosfor i Dardanele. Porażka Turcji doprowadziła wówczas do powstania kolejnych niepodległych państw jak: Bułgarii, Rumunii i Serbii. W marcu roku 1878 podpisany został pokojowy traktat w San Stefano, jednak został on szybko oprotestowany przez zachodnie państwa, które uznały, iż dawał on za duże wpływy Rosji na terenie Bałkan. W czerwcu roku 1878 zwołano w Berlinie międzynarodowy kongres, jaki dokonał poważnej korekty postanowień pokojowego traktatu, a mianowicie okrojono granice Bułgarii, zaś wpływy Rosji wyraźnie ograniczono, Turcja natomiast zachowała znaczne obszary w Europie (Epir, Albania, Macedonia, Tracja, Tesalia i Rumelia Wschodnia). W roku 1908 w Turcji wybuchła rewolucja tak zwanych młodoturków, austro - węgierski rząd zażądał rewizji ustaleń berlińskiego kongresu dotyczących Bośni oraz Hercegowiny. Formalnie pozostając w ramach Turcji, zostały te prowincje przekazane pod okupację państwu Austro - Węgier.

W roku 1908 rząd Austro - Węgier zmusił Turcję do wyrażenia zgody na zupełne wcielenie tamtych terenów do posiadłości Austro - Węgier. Wobec tego zaprotestowała Rosja, ale Austro - Węgry otrzymały pełne poparcie Niemieckiej Rzeszy. Dlatego też Rosja się wycofała.

Niemcy podjęli więc ekspansję w stronę Azji Mniejszej i przystąpili do budowania linii kolejowej Berlin - Bagdad. Kilku niemieckich oficerów na czele z generałem Limanem Sandersem reformowało turecką armię wspomagając tym samym ruch odrodzenia się Turcji. Polityka taka spowodowała, że Włochy wyłamały się z sojuszu z centralnymi państwami. Na podstawie układu z Lozanny z 18 października roku 1912 pokonana Turcja oddała Włochom Trypolis oraz Cyrenajkę, również opanowały one wyspy Dodekanezu oraz Rodos.

W roku 1912 państwa bałkańskie stworzyły Związek Bałkański, który obejmował: Bułgarię, Grecję, Czarnogórę i Serbię. Ów związek podjął zaciekłą wojnę z Turcją dotyczącą opanowania Rumelii Wschodniej, Macedonii i Albanii. 11 listopada 1912 roku Grecy opanowali Saloniki, następnie zaś Janinę; 18 listopada 1912 roku Serbowie zajęli Skoplie, później Monastyr i Albanię; Bułgarzy ciągle parli w kierunku Morza Egejskiego a 26 marca 1913 roku opanowali Adrianopol. W lecie 1913 roku podjęte zostały pokojowe rokowania w Londynie. Pokojowy układ, jaki podpisano dnia 30 maja 1913 roku został zakwestionowany. Wówczas Bułgaria podjęła wojnę zarówno z Grecją jak i z Serbią, w czerwcu zaś 1913 roku do wojny przyłączyła się Rumunia. Turcja poparta przez Niemcy, wznowiła również działalność wojenną. Nowy i o wiele bardziej dla Turcji korzystny pokój został podpisany dnia 10 sierpnia roku 1913 w Bukareszcie.

W obydwóch bałkańskich wojnach Grecja oraz Serbia podwoiły dotychczasowy swój obszar: Serbia z 48 do 88 tysięcy km2, zaś Grecja z 64 do 120 tysięcy km2. Bułgaria straciła zdobycze pochodzące z pierwszej bałkańskiej wojny a teraz się przygotowywała do zabrania Rumunii Dobrudży południowej, zaś Serbii Macedonii. Podczas tych zmagań naród albański postanowił stworzyć własne samodzielne państwo. Zwołany został Kongres Narodowy (28 grudnia 1912 roku), jaki proklamował, iż Albania jest niepodległym państwem. Austria oraz Włochy uznały albańską niepodległość. Jednak Albania była nadal okupowana przez serbskie oraz greckie wojska.

Bałkańskie wojny odegrały bardzo dużą rolę w trakcie dojrzewania konfliktu na znacznie większą skalę. Stanowiły one preludium do potężnej wojny.