Informacje ogólne.

Stolica: Warszawa

Powierzchnia: 312 685 km2 (9 miejsce w Europie)

Ludność: 38,685 mln mieszkańców (2001 r., 8 miejsce w Europie), 123,6 osoby/km²

Język urzędowy: polski

Jednostka monetarna: złoty

Święta narodowe:

  • 3 maja - Święto Narodowe Trzeciego Maja (rocznica uchwalenie konstytucji w 1791 r.);
  • 11 listopada - Narodowe Święto Niepodległości (rocznica odzyskania w 1918 r. niepodległości)

Podział administracyjny:

  • 16 województw,
  • 308 powiaty, 65 miast na prawach powiatu;
  • 2489 gminy (2001 r.)

Granice:

  • z Rosją (Obwód Kaliningradzki) - 210 km;
  • z Litwą - 103 km;
  • z Białorusią - 416 km;
  • z Ukrainą- 529 km;
  • ze Słowacją - 539 km;
  • z Czechami - 790 km;
  • z Niemcami - 467 km;

Długość granic - 3582 km:

  • lądowych - 3054 km, w tym na rzekach - 1285 km;
  • morskich - 528 km.

Nazwa "Polska" pochodzi od nazwy plemienia Polan, zamieszkującego obszar dzisiejszej Wielkopolski. Plemię to w X wieku zjednoczyło plemiona mieszkające w dorzeczu Wisły i Odry

Położenie geograficzne

Polska położona jest w środkowej części Europy - w miejscowości Piątek, pomiędzy Łodzią a Warszawą, znajduje się geometryczny środek Europy - przecinają się tam linię poprowadzone pomiędzy skrajnymi punktami naszego kontynentu (Przylądkiem Nordkyn na północy, Przylądkiem Matapan na południu, Przylądkiem Roca na zachodzie i środkowym Uralem na wschodzie).

Skrajne punkty Polski:

  • Przylądek Rozewie - 54°50' φN
  • Opołonek - 49°00 φ N
  • kolano Odry koło Cedyni - 14°07' γE
  • kolano Bugu koło Zosina - 24°08 γE

Rozciągłość południkowa wynosi 649 km, równoleżnikowa - 689 km. Skutkiem rozciągłości równoleżnikowej Polski są różnice w długości trwania dnia w ciągu roku:

szerokość geograficzna

21 czerwca

23 grudnia

55°

17h 17m

7h 05m

49°

16h 09m

8h 09m

Różnica

1h 08m

1h 04m

Różnica roczna

2h 12m

Polska znajduje się w środkowoeuropejskiej strefie czasowej (południk 15°), w okresie letnim wprowadzany jest czas wschodnioeuropejski (południk 30°).

Budowa geologiczna

W Polsce stykają się trzy jednostki tektoniczne:

  • platforma wschodnioeuropejska - prekambryjska;
  • platforma paleozoiczna i orogeny waryscyjskie;
  • orogeny alpejski i zapadlisko przedgórskie.

Platforma prekambryjska zajmuje północno-wschodnią część kraju. Obszar ten od końca prekambru nie podlegał ruchom górotwórczym. Zbudowany jest ze skał krystalicznych i metamorficznych. Na powierzchni platformy prekambryjskiej zalegają młodsze osady. Od południowego-zachodu platformę ogranicza strefa TT (Tornquista-Teisseyre'a), biegnąca na linii Koszalin - Toruń - Warszawa - Krasnystaw. Platforma paleozoiczna obejmuje ok. 60% powierzchni Polski, zbudowana jest ze sfałdowanych skał paleozoicznych, przykrytych skałami osadowymi mezozoicznymi i kenozoicznymi. Ze skał paleozoicznych zbudowane są Sudety i Góry Świętokrzyskie, które podlegały ruchom górotwórczym w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej, w orogenezie alpejskiej nastąpiło odmłodzenie ich rzeźby. W czasie orogenezy hercyńskiej w Karkonoszach, okolicach Strzelina i Strzegomia powstały intruzje granitowe. Orogeny alpejskie i zapadlisko przedgórskie zajmują południe kraju. Obszar ten zbudowany jest ze skał osadowych, skały wulkaniczne występują jedynie w Tatrach i Pieninach.

Historia geologiczna. Sudety i Góry Świętokrzyskie to najstarsze góry poza platformą wschodnioeuropejską. Sudety - na fundamencie prekambryjskim (najstarsze skały: gnejsy w Górach Izerskich i Sowich oraz fragmenty Masywu Śnieżnika i skały metamorficzne). W kambrze i sylurze wapień w Górach Kaczawskich z podwodnym wulkanizmem. W orogenezie kaledońskiej sfałdowanie Gór Kaczawskich oraz wydźwignięcie granitowo-gnejsowe Gór Izerskich, Bystrzyckich, Orlickich i Masywu Śnieżnika. W dalszym ciągu wulkanizm. Bardzo częsty wulkanizm w Sudetach. Orogeneza hercyńska spowodowała wydźwignięcie Karkonoszy. W orogenezie hercyńskiej intruzja magmy w Górach Kaczawskich. Tworzyły się Wzgórza Strzelińskie i Strzegomskie. Po orogenezie hercyńskiej Sudety stanowiły jeden wielki masyw. Od tej pory do dziś następuje bezustanne niszczenie, główne zręby Sudetów powstały w paleozoiku.

W triasie zalew Pogórza Kaczawskiego.

W kredzie zalew Gór Stołowych (zbudowane z piaskowców kredowych, jako jedyne pasmo w Polsce są górami płytowymi). Są to młodsze utwory w stosunku do reszty Sudetów. Orogeneza alpejska spowodowała dzisiejszą rzeźbę, bo potrzaskała na części - powstały zręby. W dalszym ciągu wulkanizm, bo czynny był uskok pomiędzy Sudetami a Pogórzem. Prawdopodobnie nadal czynny - północ obniża się, południe podnosi. Uskok przeciął Góry Stołowe na połowę - Przedgórze jest o 400 metrów niżej. Ogólny schemat budowy Sudetów: zręby i zapadliska.

Kotlina Kłodzka - pochodzenie tektoniczne (rów tektoniczny). Kotlina Jeleniogórska - geneza tektoniczna lub erozyjno-denudacyjna. Z dla Kotliny wystają stożki bazaltowe tzw. twardzielce.

Podobny rozwój Gór Świętokrzyskich. Różnica - orogenezy w Górach Świętokrzyskich poprzedzielane były zalewami i duży jest udział oraz rola skał osadowych. Góry Świętokrzyskie zbudowane ze skał paleozoicznych, odsłaniających się dziś na powierzchni, wszystkie młodsze skały zostały zdenudowane. Główne pasmo Gór Świętokrzyskich zbudowane jest na powierzchni z kwarcytów kambryjskich (piaskowców kwarcytowych). Są one ciężkie, zbite i bardzo wolno niszczeją. We wschodniej części duży uskok poprzeczny. Święty Krzyż jest w otoczeniu tego uskoku i dlatego gołoborza są tam z drobniejszych odłamków skał.

Góry Świętokrzyskie dzielą się na dwie części:

  • strefa kielecka - trzon paleozoiczny (rejon Kielc i Chęcin);
  • osłona mezozoiczna.

Trzon paleozoiczny - miąższość do 2000 m. p.p.m. Po osadzeniu się tych utworów zalew płytkiego morza ordowickiego - osadzenie piaskowców i wapieni (bogatych w tlenki żelaza).

Z syluru pochodzą osady zróżnicowane - mułowce, iłowce, wapienie. Góry zostały wtedy wydźwignięte.

Dewon kolejny zalew morza - osadzenie materiału organicznego - wapienie dewońskie (w wapieniach tych - wskaźnikiem klimatu gorącego są skamieniałe korale). Po osadzeniu się tych utworów orogeneza hercyńska - bardzo ważna rola - w strefie kieleckiej sfałdowanie .

Antyklina chęcińska - jedno skrzydło Góra Zamkowa, drugie skrzydło Góra Zelejowa. W osi antykliny chęcińskiej denudacja dotarła do mało odpornych łupków dolnokambryjskich i wypreparowała się Dolina Chęcińska. Przykład antykliny chęcińskiej jest doskonałym przykładem inwersji rzeźby poprzez zniszczenie osi antykliny - inwersja nie polega na odwróceniu warstw lecz na niezgodności rzeźby z budową geologiczna - geologicznie powinna być góra, morfologicznie jest dolina.

Z wapieni dewońskich zbudowana jest Kadzielnia (kamieniołom w Kielcach, obecnie rezerwat geologiczny) - silne skrasowienie perskie lub permsko-triasowe.

Osłona mezozoiczna - po stronie północnej Gór Świętokrzyskich szeroka, po stronie południowej wąskim pasmem wapieni jurajskich w okolicy Tokarni. Pasma Łysogór, Klonowskie, Daleszyckie - wszystkie w okolicach Kielc - dewon - karbon.

Na początku permu, pod koniec orogenezy hercyńskiej, Polska była lądem, klimat suchy i gorący typu podzwrotnikowego. Bujny rozwój paprotników. Ożywa działalność wulkaniczna w okolicach Krakowa - porfiry i melafiry. Tworzyły się tufy i tufity. Po działalności wulkanicznej następuje żywa działalność denudacyjna. Do basenu sedymentacyjnego znoszone olbrzymie serie żwirów, iłów itp. W cechsztynie (górny perm) zbiornik powiększa się (transgresja w Polsce północnej, środkowej i wschodniej). W zachodniej części zbiornika sedymentacja chemiczna odbywa się w czterech seriach, z niej sole kamienne i potasowe. Tworzyły się rudy cynku i miedzi (Dolny Śląsk). Warunki do tworzenia się ropy naftowej i gazu. Ropa naftowa (ciekła mieszanina węglowodorów). Geneza:

  • teoria nieorganiczna - pochodzenie chemiczne;
  • teoria organiczna - w warunkach beztlenowych z przeobrażonych szczątków roślin i zwierząt w osadach morskich.

Ropa jako jedyny surowiec migruje - nie występuje często w tych warstwach w których powstała - migruje ku górze. Częstym miejscem występowania są osie antyklin. Ropa najczęściej w osadach kredy i trzeciorzędu, preferuje serie porowate. Ropie towarzyszy często gaz ziemny.

Mezozoik (trias, jura, kreda).

W okresie jury ochłodzenie - klimat umiarkowany. Trias i kreda gorąco, choć już w triasie następowało powolne ochłodzenie. Polska północno-wschodnia - utwory jurajski i kredowe. Pojawiają się fazy orogenezy alpejskiej.

Karpaty - Ocean Tetydy - potężny ocean z którego prawdopodobnie okresowo wystawały Tatry i Pieniny jako wyspy. Działał podwodny wulkanizm. Stałe pogłębianie zbiornika. W mezozoiku i części kenozoiku odkładane były kolejne serie osadów. Trias - początek rozwoju gadów w Polsce. Kończy się okres sedymentacji ewaporatów. Początek wędrówki soli permskiej do góry w miarę dźwigania antykliny środkowopolskiej. Sól "wyciskała się" ku górze w postaci potężnych słupów. Jura - klimat umiarkowany. Osadza się materiał do wapieni. W dalszym ciągu rozwój ogromnych gadów. Kreda - wielka geosynklina obejmuje całe Karpaty i tworzy się flisz karpacki (przekładaniec z piaskowców, łupków i margli). Całe Karpaty Zewnętrzne są z fliszu utworzonego w Oceanie Tetydy. Dalej tworzą się ropa naftowa i gaz ziemny, fosforyty i rudy żelaza. Ważny surowiec - skały węglanowe, kreda pisząca, margle, opoki, krzemienie, piaski szklarskie i piaskowce. Z wielkimi gadami wyginęły amonity (skamieniałość charakterystyczna dla wapieni jurajskich). W skamieniałościach dinozaurów znajdują znajduje się: wanad, iryd, ołów. Idąc z zachodu na wschód mamy coraz młodsze skały mezozoiczne. Próg strukturalny założony na wapieniach jurajskich - próg z deniwelacjami 100 m. - jest to południowo-zachodnia granica Wyżyny Krakowsko - Wieluńskiej (granica triasu i jury). Od północnego-wschodu ograniczają tę wyżynę progi kredowe, ale małe, bo miękka skała.

W mezozoiku duży rozwój roślin okryto- i nagonasiennych i bardzo duży rozwój gadów - apogeum właśnie w mezozoiku. Ich ślady na północnym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich, w osłonie mezozoicznej:

1. ZAUROPODY - roślinożerne, ok. 7 m. długości, trop w osadach dolnej jury koło Stąporkowa;

2. trop ZAUROPODA na deltowych osadach dolnej jury - Gromadzice koło Ostrowca Świętokrzyskiego;

3. ślad tylniej i przedniej kończyny ORNITOPODA - dolna jura, koło Mniowa;

4. PLESIORUIS PILULATUS - praptak podobny do ARCHEOPTERYKSA, dolna jura koło Mniowa;

5. DILOPHOZAUR - dwunożne, drapieżne, polowały na ZAUROPODY, dolna jura, Sołtyków.

Kenozoik.

Paleocen - klimat subtropikalny wilgotny, niszczenie kredowych pokryw i okres spokoju tektonicznego, najstarsze elementy w rzeźbie Polski - powierzchnie zrównań.

Intensywne krasowienie.

Intensywna erozja. Duży udział procesów związanych z wodą. Powstanie kotlin. Wraz z postępującym niszczeniem płynęły leniwe rzeki transportujące do Oceanu Tetydy bardzo duże ilości iłów.

Eocen - klimat nadal gorący. Początek sedymentacji fliszu podhalańskiego.

Oligocen - zapoczątkowanie współczesnej rzeźby Polski. Początek pękania Sudetów i tworzenia się uskoku brzeżnego - rozciął Góry Sowie. Ruchom tym towarzyszyły wylewy magmy. Podnosi się wał metakarpacki. Pod koniec oligocenu zaczyna się struktura fałdowa Karpat Zewnętrznych.

Miocen. Zaczyna powstawać uskok sudecki, zaznaczają się progi strukturalne na Wyżynie Śląskiej. Zarysowuje się uskok oddzielający Roztocze od Kotliny Sandomierskiej. Karpaty, dotychczas pagórkowate, zaczynają się fałdować. Dla miocenu charakterystyczne są wahania klimatu - wilgotny na przemian z suchym. W klimacie suchym powstają gipsy (Niecka Nidy) i sole (Wieliczka). W klimacie wilgotnym - kaolinizacja pokryw wulkanicznych, lateryzacja i tworzenie się terra rosy, wietrzenie chemiczne.

Surowce miocenu:

  • fosforyty;
  • gipsy - Niecka Nidy, Dolin Skorocicka;
  • sól - okolice Krakowa;
  • węgiel brunatny - okolice Turoszowa, Bełchatowa, Konina;
  • andezyt - Pieniny, Gorce;
  • siarka - Niecka Nidy, Tarnobrzeg, Grzybów;
  • margle i wapienie;
  • gaz ziemny i ropa naftowa - Karpaty

Zaczynają się tworzyć płaszczowiny Karpat.

Pliocen - okres ożywienia ruchów tektonicznych, faza rodańska orogenezy alpejskiej. Dobre warunki do tworzenia węgla brunatnego. Tworzą się przełomy rzek min. Wisły między Zawichostem a Puławami, Nysy Kłodzkiej, Bobru. Powolne dźwiganie Polski środkowej, które trwa do dziś.

Plejstocen - oziębienie klimatu - kolejne zlodowacenia. Powstało wtedy dzisiejsze ukształtowanie powierzchni Polski i dzisiejsza wysokość n.p.m. Zmieniła się sieć hydrologiczna, powstały współczesne gleby. Wielkie migracje roślinności.

Zlodowacenia plejstoceńskie:

  • zlodowacenie podlaskie - 800 tys. lat temu, objęło północny - wschód Polski;
  • interglacjał przasnyski - 686 - 615 tys. lat temu;
  • zlodowacenie krakowskie - 500 tys. lat temu, dotarło do dzisiejszych Karpat, miejscami w nie wnikając;
  • interglacjał wielki - 365 - 310 tys. lat temu,
  • zlodowacenie środkowopolskie - 310 - 130 tys. lat temu, dotarło do wyżyn, nie wchodząc na nie;
  • interglacjał eemski - 130 - 110 tys. lat temu;
  • zlodowacenie bałtyckie - 20 tys. lat temu, objęło niziny.

W Sudetach i Karpatach lodowce górskie nie lądolód. Góry Świętokrzyskie były nunatakiem.

Holocen. Okres tworzenia się nadmorskich nizin.

Klimat

Terytorium Polski znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego. Polska znajduje się na północ od strefy wysokiego ciśnienia podzwrotnikowego i na południe od strefy frontu polarnego - konsekwencją jest przewaga kierunku zachodniego w napływie mas powietrza. Z kolei ruch obiegowy powoduje przesuwanie się tych stref i powstają fronty. Polska leży w strefie ścierania się mas powietrza, co daje duże kontrasty pogodowe. Pogodę w Polsce kształtują ośrodki baryczne:

  • Niż Islandzki - zimą silnie, latem słabo;
  • Wyż Azorski - zimą sporadycznie, latem silnie;
  • Wyż Atlantycki - zimą;
  • Niż Azjatycki - latem;
  • Wyż Arktyczny - zimą (sporadycznie);
  • wyże zwrotnikowe znad Afryki i Azji mniejszej - latem i jesienią, zawsze powodują ociepleni (latem upały).

Zróżnicowanie klimatyczne Polski przebiega kierunku z zachodu na wschód.

Temperatura. Zależy od:

  • mas powietrza;
  • stopnia zachmurzenia;
  • transformacji mas powietrza;
  • wysokości n.p.m. (góry).

Średnia temperatura stycznia zróżnicowana z zachodu na wschód. Najcieplej na zachodzie (silniejszy wpływ mas atlantyckich) > -2°C (nad morzem wygięcie na całe Pobrzeże tych obszarów cieplejszych, bo zimą ocieplający wpływ morza). Najzimniej - Pojezierze Suwalskie < -5°C (kontynentalne masy powietrza, suche, stąd zimno). Góry: Kasprowy Wierch -8,5°C, Śnieżka -7,2°C.

Na mapie izoterm stycznia doskonale zaznacza się przejściowość klimatu Polski - południkowy przebieg izoterm pokazuje ścieranie się mas morskich i kontynentalnych.

Średnia temperatura lipca. Najzimniej - poniżej 17°C:

  • Pobrzeże - ochładzający wpływ Bałtyku;
  • Pojezierze Suwalskie;
  • Sudety i Karpaty
    • Śnieżka 8,1°C;
    • Kasprowy Wierch 7°C (w Tatrach brak termicznego lata).
  • Góry Świętokrzyskie

Najcieplej - powyżej 18°C:

  • Niziny Środkowopolskie;
  • Nizina Śląska;
  • Kotlina Sandomierska.

Średnia temperatura roczna, zróżnicowanie układa się z południowego-zachodu na północny-wschód. Przeważają obszary ze średnią temperaturą 7-8°C. Cieplej - powyżej 8°C:

  • Zachód Polski - wpływ stosunkowo wysokiej temperatury zimą;
  • Nizina Śląska;
  • Kotliny Podkarpackie (szczególnie Sandomierska).

Zimniej - poniżej 7°C:

  • północny-wschód;
  • Pojezierze Kaszubskie;
  • Góry Świętokrzyskie, Sudety i Karpaty.

Minimum absolutne -41°C Siedlce 1940r.

Maksimum absolutne 40,2°C Prószków koło Opola 1921 r.

Pory roku:

  • zima - średnia temperatura poniżej 0°C, najkrócej - Pobrzeże i przy zachodniej granicy, najdłużej (poza górami) - Pojezierze Suwalski;
  • przedwiośnie;
  • wiosna - średnia temperatura 5 do 10°C, najkrócej - Pojezierze Suwalskie, najdłużej - Śnieżka;
  • wczesne lato;
  • lato - średnia temperatura powyżej 15°C, brak termicznego lata w górach (Tatry, Podhale, Gorce, Babia Góra, najwyższe partie Beskidów, najwyższe partie Sudetów), najdłużej - pogranicze Kotlin i Pogórza Karpackiego, niziny;
  • wczesna jesień;
  • jesień - średnia temperatura 10 do 5°C, najkrócej Pojezierze Suwalskie, Sudety, najdłużej - Pobrzeże;
  • przedzimie.

Długość trwania okresu wegetacyjnego (średnia temperatura powyżej 5°C):

  • najdłużej: zachód Polski, Nizina Śląska, Kotliny Podkarpackie - powyżej 220 dni;
  • najkrócej: Pojezierza Mazurskie, Kaszubskie, Góry Świętokrzyskie, Sudety, Karpaty - poniżej 200 dni; Pojezierze Suwalskie poniżej 190 dni.

Opady. Udział opadu śniegu w ogólnej sumie opadów od 5% na zachodzie do 20% na wschodzie, w Sudetach i Karpatach 40-60%. Średnia wartość opadów dla Polski 600mm. Poniżej 550mm (niedobór opadów):

  • Wielkopolska, Mazowsze (zagrożone procesem stepowienia);
  • Niecka Nidy (znajduje się w cieniu opadowym, nawet poniżej 400mm).

Powyżej 650mm:

  • Góry Świętokrzyskie - powyżej 800mm;
  • Pobrzeże, Pojezierze Kaszubskie, Mazury - powyżej 700mm;
  • Wyżyna Śląska - powyżej 700mm;
  • Sudety - powyżej 1400mm;
  • Karpaty - powyżej 1600mm w Tatrach.

Na nizinach małe opady, bo opady nie mają się gdzie wytrącić (potrzebne pagórki, góry), w górach opady orograficzne.

Piętra klimatyczne w górach, na przykładzie północnych stoków Tatr:

Piętro klimatyczne

Odpowiadające piętro roślinne

Średnia temperatura

Wysokość m. n.p.m.

Umiarkowane chłodne

regiel dolny

od 4 do 6°C

do 1150

Chłodne

regiel górny

od 2 do 4°C

1150-1550

Bardzo chłodne

kosodrzewina

od 0 do 2°C

1550-1850

Umiarkowane zimne

hale

od -2 do 0°C

1850-2200

Zimne

turnie

od -4 do -2°C

powyżej 2200

Hydrologia. Najstarsze fragmenty sieci rzecznej w Polsce (mioceńsko-plioceńskie) znajdują się w górach i na wyżynach. Sieć rzeczna jest tam dostosowana do struktur geologicznych, odporności skał, wyjątek stanowią odcinki przełomowe. Dla sieci plejstoceńskiej charakterystyczne są: kierunek interglacjalny (kierunek N-S) - np. przełomy Wisły, warty, Odry; kierunek związany z postojem lądolodu, obecnie są to pradoliny rzek (kierunek E-W). Najmłodsza, holoceńska, sieć rzeczna - na Pobrzeżu - rzeki uchodzą bezpośrednio do morza; małe cieki nacinające stoki, ukształtowane w holoceńskich dolinach.

Dominuje zlewisko Morza Bałtyckiego, ale są jeszcze małe fragmenty do Morza Północnego i Czarnego.

Dorzecza Wisły i Odry. Wisła wypływa ze zboczy Baraniej Góry - Beskid Śląski - na wysokości około 1106 m. n.p.m., długość 1047 km, powierzchnia dorzecza w Polsce ok. 170 tys. km², całe ok. 200 tys. km². Odra ma źródła w Górach Oderskich (Czechy) na wysokości 644 m. n.p.m., długość 854 km, z czego w Polsce 742 km, powierzchnia dorzecza ogółem ok. 120 tys. km², w Polsce ok. 106 tys. km².

Odpływ rzeki ilość wód kształtowana jest przez: roczny przebieg zjawisk klimatycznych, budowę geologiczną (możliwość retencji), ukształtowanie powierzchni, szatę roślinną, rodzaj zasilania.

Zasilanie rzek (wg Dynowskiej):

  • z deszczu powyżej 60% - Tatry, Podhale, Beskid Śląski i Żywiecki;
  • przewaga zasilania powierzchniowe - Kotliny Podkarpackie, Beskidy, Sudety;
  • równowaga zasilania podziemne i z jezior - niziny, wschodnie Mazury, niższe partie gór;
  • przewaga zasilania podziemnego i z jezior - Wyżyna Lubelska, Krakowsko-wieluńska, Pojezierze Południowobałtyckie, zachodnie Mazury.

W Polsce dominuje zasilanie śnieżno-deszczowe, wezbrania wiosną i latem.

Wody artezyjskie - w utworach starszych niż czwartorzędowe. Niecki artezyjskie: rejon Warszawy, rejon Poznania i Łodzi, Górny Śląsk, rejon Krakowa.

Jeziora.

Rozmieszczenie:

  • jeziora moreny dennej i czołowej, jeziora rynnowe, jeziora peryglacjalne - na obszarach młodoglacjalnych;
  • jeziora karowe - Tatry;
  • jeziora deltowe - Drużno, Dąbie;
  • jeziora krasowe - na obszarach krasowych;
  • jeziora wydmowe - w międzyrzeczu Warty i Noteci;
  • jeziora w starorzeczach.

Największe jeziora w Polsce:

Jezioro

Powierzchnia w km²

Max. głębokość w m.

Geneza

Region

Śniardwy

106,6

25,0

morenowe

Poj. Mazurskie

Mamry

104,5

40,0

morenowe

Poj. Mazurskie

Łebsko

75,3

5,6

przybrzeżne

Pobrzeże

Dąbie

55,7

4,2

deltowe

Niż. Szczecińska

Miedwie

36,8

42,0

rynnowe

Poj. Pomorskie

Jeziorak

32,3

12,0

rynnowe

Poj. Mazurskie

Niegocin

26,7

40,0

morenowe

Poj. Mazurskie

Gardno

25,0

2,8

przybrzeżne

Pobrzeże

Najgłębsze jeziora w Polsce:

Jezioro

Max. głębokość w m.

Powierzchnia w km²

Geneza

Region

Hańcza

106,1

3,1

rynnowe

Poj. Suwalskie

Drawsko

82,2

18,6

rynnowe

Poj. Południowobałtyckie

Wielki Staw

80,3

0,3

cyrkowe

Tatry Wschodnie

Czarny Staw pod Rysami

77,0

0,2

cyrkowe

Tatry Wschodnie

Wigry

74,2

21,7

rynnowe

Poj. Suwalskie

Wody mineralne:

A. wody chlorkowe, głównie solanki:

1. solanki permskie, występują wokół słupów solnych (150 m. pod powierzchnia ziemi) - Kujawy, Wał Kujawsko-Pomorski, Ciechocinek;

2. słone wody morskie, podsiąkające głownie w rejonie Pobrzeża na skutek eksploatacji wód słodkich (150 m. pod powierzchnią ziemi);

3. solanki mioceńskie - nawiązują do zasięgu morza mioceńskiego - Kotliny Podkarpackie (100 m. pod powierzchnią ziemi) - Solec Zdrój, rejon Gdowa, Bochnia, Tarnów Wieliczka;

B. wody siarczkowe i siarczanowe - związane z mioceńskimi gipsami na obrzeżu morza mioceńskiego - Solec Zdrój, Busko Zdrój, Swoszowice, też na Kujawach, na zachód od Włocławka;

C. szczawy - związane z wulkanizmem i zjawiskami powulkanicznymi. Dwutlenek węgla w strefie wód podziemnych wytwarza jon hydrowęglanowy, który działa agresywnie na węglan wapnia i zakwasza wodę, wzbogacając ją w jon wapniowy - wody te występują tam gdzie były dawniej wulkany: Sudety (Kotlina Kłodzka, Góry Orlickie, Góry Bystrzyckie, Góry Stołowe, Góry Izerskie), Karpaty, Pieniny po Krynicę, Muszynę, Wysową, też na nizinach - np. Nałęczów.

W Polsce jest 37 uzdrowisk statutowych, potencjalnych 63.

Wody termalne występują głównie w rejonach niecek geologicznych, w seriach uszczelinionych albo skrasowiałych, które są ograniczone seriami nieprzepuszczalnymi. Są pod bardzo dużym ciśnieniem np. 20 atmosfer na wypływie w Białym Dunajcu. Wody te służą do ogrzewania mieszkań, jest to czysta energia.

Gleby:

  • brunatnoziemy (brunatne i płowe) - 51% powierzchni Polski;
  • bielicoziemy - 25%;
  • czarnoziemy - 1%;
  • mady - 5%;
  • hydrogeniczne - 7%;
  • torfowe, murszowe, bagienne - 1%;
  • rędziny - 1%;
  • antropogeniczne i inne - 1%.

Rozmieszczenie gleb:

  • brunatne - prawie całe Karpaty i Sudety, razem z madami dominują w całej Polsce;
  • bielice - nie ma ich tylko w górach, mało na wyżynach;
  • czarne ziemie - obszary staro- i młodoglacjalne, Kujawy;
  • czarnoziemy - na lessach;
  • rędziny - wyżyny, głównie tam gdzie wychodnie skał węglanowych: Wyżyna Krakowsko-Wieluńska, Pieniny i skałki PPS.

Roślinność.

Migracje elementów geograficznych szaty roślinnej:

1. borealne - z północnego-wschodu;

2. oceaniczne - z zachodu;

3. kontynentalne (pontyjsko-pannońskie) - przez Bramę Orawską i wschód;

4. alpejskie - przez Sudety;

5. karpackie - przez Karpaty.

Zbiorowiska:

1. borealne - Pojezierze Suwalskie i Mazurskie; typowi przedstawiciele - świerk borealny, olsza szara;

2. subatlantyckie - Pobrzeże, najwięcej okolice Szczecina; typowi przedstawiciele - buk, dąb bezszypułkowy, lipa, jodła, modrzew europejski;

3. kontynentalne - wyżyny, głównie wschodnie i cały pion wschodni; typowi przedstawiciele - roślinność stepowa (trawy ostnice, miłek wiosenny);

4. submeridionalne - południe (bez gór), wyżyny; typowi przedstawiciele - lipa szerokolistna, klon polny.

Zasięg dysjunktywny - występowanie gatunków w oderwanych płatach. Typowe rośliny dysjunktywne: świerk - gatunek północny - borealny i południowy - karpacki; olsza szara - zasięg północny (Gdańsk i okolice), zasięg południowy (Sudety, Karpaty, Kotliny, Nizina Śląska).

Niektóre gatunki mają w Polsce granicę występowania:

  • buk - granica północno-wschodnia;
  • jodła - granica północna;
  • jawor - granica północna;
  • modrzew polski - występuje tylko w G. Świętokrzyskich, Beskidzie Wysokim i Tatrach;
  • jarząb szwedzki - granica południowa - występuje tylko na Pobrzeżu.

Główne zbiorowiska leśne w Polsce:

  • bory (sosnowe, świerkowe, lasobory);
  • grądy (wielogatunkowe lasy liściaste mieszane);

W przeszłości, w krajobrazie Polski dominowały lasy stanowiące obecnie około 28% powierzchni kraju. Największe kompleksy leśne:

  • Bory Dolnośląskie - ponad 1500 km²;
  • Puszcza Solska - 1240 km²;
  • Bory Tucholskie - ok. 1200 km²;
  • Puszcza Augustowska - 1140 km²;
  • Puszcza Knyszyńska - 839 km²;
  • Puszcza Białowieska - w Polsce ok. 580 km².

Świat zwierzęcy

Ziemie Polski były lądem od miocenu. Klimat i fauna odpowiadały dzisiejszym obszarom równikowym Afryki. W okolicach Opola odnaleziono szczątki gibonów, nosorożców, mastodonta, tapira, w okolicach Bełchatowa - wielkich nietoperzy owocożernych. W pliocenie klimat zmienił się nieco - odpowiadał obecnemu klimatowi północnej części Afryki. Z tego czasu pochodzą odkryte w okolicach Działoszyna szczątki jeżozwierza, nosorożca, hipariona (przodka konia) i tygrysa szablozębnego. W plejstocenie okresy glacjalne przeplatały się z interglacjałami a fauna ściśle nawiązywała do tych zmian. Fauna ostatniego zlodowacenia obejmowała: obecnie wymarłe - mamuty, nosorożce włochate, żubry pierwotne, jelenie olbrzymie, niedźwiedzie jaskiniowe; żyjące obecnie w Arktyce - piżmowoły, renifery, lisy polarne, bielaki, lemingi; żyjące obecnie na stepach Eurazji - suhaki, chomiki, susły oraz gatunki żyjące w Polsce i dzisiaj - lisy pospolite, wilki, rysie, niedźwiedzie brunatne. Gatunki, które przetrwały zlodowacenie na terenie dzisiejszej Polski są wyjątkami. Ogromna część przetrwała dzięki migracjom na południe kontynentu i powrotowi po ustąpieniu lądolodu. Ponieważ Karpaty stanowiły barierę migracji, zwierzęta pokonywały je od zachodu lub wschodu i po powrocie na nasze tereny spotykały się dwa gatunki, np.: słowik szary (wschodni) i słowik rdzawy (zachodni), jeż wschodni i zachodni. Ze względu na krótki, zarówno w skali geologicznej jak i ewolucyjnej, czas zasiedlenia brak jest na Niżu Polskim endemitów, większość stanowią gatunki szybko łatwo się rozprzestrzeniające, występujące od Oceanu Atlantyckiego po Ural, np.: jastrząb, jeleń szlachetny, kaczka krzyżówka, karp, lin, padalec, ropucha szara, sarna, wiewiórka pospolita, zając szarak, zaskroniec, zięba. Wiele gatunków współcześnie rzadkich i spotykanych jedynie w rezerwatach czy parkach narodowych było bardzo powszechnych, np.: bóbr, głuszec, kormoran czarny, kruk, łabędź niemy, niedźwiedź brunatny, orzeł przedni, ryś, żbik, żubr. Ścisła ochrona tych gatunków (np. wilk), czy też rozmnażanie ich w niewoli i wypuszczanie (bóbr) doprowadziło do znacznego wzrostu ich populacji.

Przejściowość klimatu Polski znajduje swoje odzwierciedlenie w świecie fauny. Na północnym-wschodzie (Mazury, Puszcza Białowieska, Pojezierze Suwalskie) spotkać można gatunki charakterystyczne dla tundry czy tajgi, np.: puszczyka uralskiego, zająca bielaka. Na południowym-wschodzie żyją zwierzęta nawiązujące do fauny stepów czarnomorskich, np.: suseł perełkowy, chomik, tchórz stepowy, czy też do fauny południowej i wschodniej, np.: żołna, wąż Eskulapa, pustułka, winniczek białawy.

Najbogatsze faunistycznie są Tatry i Pieniny. W Tatrach żyją gatunki wysokogórskie - kozica i świstak, których najbliższe stanowiska są w Alpach.

Wiele gatunków związanych jest z obszarami zmienionymi przez człowieka: łąki są terenem lęgowym dla czajek, bekasów, batalionów, brodźców; pola uprawne zamieszkiwane są przez myszy, norniki i chomiki. W obszarach zabudowanych żyją: mysz domowa, wróbel, jerzyk, jaskółka. Są gatunki, które zmieniły swe obyczaje zbliżając się do ludzkich siedzib niedawno - szpak na przełomie XIX i XX wieku, kos na początku XX wieku, później sroka. W połowie XX wieku dotarła do Polski sierpówka, która zaczęła się rozprzestrzeniać z europejskiej części Turcji, osiedlając się w miastach.

Wiele gatunków zostało przywleczonych przez człowieka, np.: stonka ziemniaczana; piżmak, norka amerykańska, jenot - uciekły z ferm. Przez myśliwych zostały sprowadzone i zaaklimatyzowane zwierzęta łowne: bażant, muflon, daniel, jeleń wschodni.

Ssaki żyjące w wodach słodkich: wydra, rzęsorek. Bardzo liczne gatunki ptaków: perkoz, kaczki, mewy. Do najpospolitszych gatunków ptaków należą: kaczka krzyżówka, łyska i perkoz dwuczuby. Ryby typowe dla czystych wód to: karp, leszcz, lin, okoń, płoć, szczupak, ukleja, węgorz, odporne na zanieczyszczenia wód jest karaś i sum. W dobrze natlenionych, czystych i głębokich jeziorach żyją sandacz, sieja i sielawa.

W porównaniu z krajami Europy leżącymi na południe od Alp i Karpat fauna lądowa Polski jest dość uboga i obejmuje:

  • 85 gatunków ssaków;
  • 220 gatunków ptaków gniazdujących;
  • 8 gatunków gadów;
  • 17 gatunków płazów;
  • 55 gatunków ryb;
  • ok. 3000 gatunków motyli;
  • ok. 7000 gatunków chrząszczy;
  • ok. 1400 gatunków pajęczaków.

Z powodu niskiego zasolenia wody (0,7 promila) Morze Bałtyckie jest ubogie w faunę. Brak jest w nim typowych gatunków morskich np.: głowonogów czy szkarłupni, a innych jest bardzo mało np.: ślimaki, małże po kilka gatunków, meduza jeden gatunek. Dodatkowo zarówno małże jak i meduzy są dwukrotnie mniejsze od swoich odpowiedników z Morza Północnego. W Bałtyku żyje relikt plejstoceński - powój wielki - skorupiak podobny do stonogi. Poławiane są: dorsze, kilka gatunków fląder, łososie, szproty, śledzie i węgorze. Czasem pojawiają się foki szare, foki pospolite, foki obrączkowane (nerpy) i morświny. Sporadycznie pojawiają się pojedyncze okazy wielorybów czy delfinów np. długopłetwiec został złowiony i wypuszczony 6 lutego 1979 roku, w czerwcu 2006 roku wieloryb był obserwowany.

Ludność

W 2000 roku Polska miała 38644200 mieszkańców, było to 0,7% ludności świata i 5,3% ludności Europy. Pod względem liczby mieszkańców daje to 8 miejsce w Europie i 29 na świecie. Ludność w/ przedziałów (2000 r.)

  • w wieku do 15 lat - 19,6%;
  • w wieku 15-64 lata - 68,3%;
  • w wieku powyżej 65 lat - 12,1% ogółu mieszkańców.

Najliczniejsze grupy wiekowe to:

  • osoby w wieku 55 - 60 lat - powojenny wyż demograficzny;
  • osoby w wieku 24 - 29 lat - wyż demograficzny przełomu lat 70-tych i 80-tych.

Kobiety stanowią 51,4% ogółu społeczeństwa. W 1998 roku zawarto 210 tys. związków małżeńskich, 45 tys. związków małżeńskich zakończono przez rozwód. Urodziło się 395 tys. dzieci, zmarło 375 tys. osób, z czego 3,8 tys. niemowląt (9,5/1000 urodzeń żywych). Przyrost naturalny wyniósł 0,52promila. W 1999 roku, po raz pierwszy w powojennej Polsce był ujemny.

Gęstość zaludnienia wynosi 124 os/km².Obszary największej koncentracji ludności to: duże miasta, konurbacja górnośląska, Kotliny Podkarpackie i Wyżyna Małopolska. Najmniejsza gęstość zaludnienia (poniżej 20 os/km²)występuje na pojezierzach, w Beskidzie Niskim i w Bieszczadach.

Polska jest krajem średnio zurbanizowanym - pod koniec lat 90-tych XX wieku w miastach żyło 62% ludności. Największy poziom urbanizacji (powyżej 70%) charakteryzuje konurbację górnośląską, rejon Łodzi i Warszawy, a na tzw. ścianie zachodniej w wielu powiatach przekracza średnią krajową. Najsłabiej zurbanizowana jest Polska południowo-wschodnia i Lubelszczyzna - poniżej 30%. W 2000 roku było w Polsce 880 miast:

  • 19 miast o liczbie mieszkańców powyżej 200 tys.;
  • 23 miasta 100-200 tys.;
  • 50 miast 50-100 tys.;
  • 138 miast 20-50 tys.;
  • 182 miasta 10-20 tys.;
  • 181 miast 5-10 tys.;
  • 287 miast poniżej 5 tys.

Konurbację katowicką zamieszkuje 3,6 mln osób, największą polską aglomerację - aglomerację warszawską 2,4 mln osób, aglomeracja łódzka liczy milion mieszkańców

30 września 1999 roku 27,5 % czynnych zawodowo pracowało w rolnictwie i leśnictwie, 27,6 % w przemyśle i 44,9% w usługach. W 2000 roku stopa bezrobocia rejestrowanego wynosiła 15,9% i wahała się od niespełna 12% w województwie mazowieckim i małopolskim do ponad 20% w województwach: zachodniopomorskim, lubuskim i warmińsko-mazurskim. Najmniejsze bezrobocie jest w dużych miastach: poniżej 5% w Warszawie, Katowicach, Poznaniu.

Największe migracje w powojennej Polsce miały miejsce po zakończeniu II wojny światowej i były związane za zmianą granic - ludność niemiecka opuszczała tereny dawnych Prus Wschodnich i Sudetów, napływała ludność polska zza wschodniej granicy, z obszaru Beskidu Niskiego w czasie Akcji "Wisła" wysiedlono kilkaset tysięcy Łemków, wyjazd ok.. 150 tys. Żydów w latach 1946-51. W późniejszym okresie większymi migracjami były: wyjazdy do RFN w ramach akcji łączenia rodzin, wyjazdy spowodowane stanem wojennym. Migracje wewnętrzne największy poziom osiągnęły w latach 1946-50 - kiedy to zasiedlano ziemie północne i zachodnie. W późniejszym okresie dominowały migracje na linii wieś-miasto i miasto-wieś.

3% mieszkańców Polski to mniejszości narodowe lub etniczne. Mniejszości etniczne:

  • Łemkowie - 100-150 tys., głownie rejon Zielonej Góry, Koszalina, Wrocławia, Olsztyna i w Beskidzie Niskim;
  • Romowie - 25 tys.;

Mniejszości narodowe:

  • Niemcy - 500-550 tys., głównie Opolszczyzna i Górny Śląsk;
  • Ukraińcy - 300-400 tys. rejon Olsztyna, Koszalina, Słupska, Szczecina, Przemyśla, Sądecczyzna;
  • Białorusini - 250-300 tys., głownie Polska wschodnia;
  • Litwini - 20-30 tys.; północno-wschodnia Polska;
  • Słowacy - 20-25 tys.; południowa część Sądecczyzny;
  • Żydzi - 15 tys.; głównie duże miasta - Łódź, Warszawa, Wrocław, Kraków, Szczecin, Katowice.
  • Czesi, Macedończycy, Rosjanie, Tatarzy.

Liczba Polaków mieszkających za granicą szacowana jest na 12-16 milionów. Najliczniejsze skupiska Polonii to: Stany Zjednoczone (ok.. 60%), Niemcy (ok. 9,5%), Francja (ok. 6%), Brazylia (ok. 5%), Białoruś, Ukraina, Kanada, Litwa, Rosja, Wielka Brytania i Australia (łącznie ok. 14%)

Pod względem religii Polska jest w miarę jednolitym krajem - dominują wierni kościoła rzymsko-katolickiego i katolickich Kościołów Wschodnich - ok. 90% (34,7 mil), wiernych kościoła prawosławnego jest 560 tys., kościoła protestanckiego 160 tys., około 3 mln to bezwyznaniowcy.

Przemysł

Przemysł wydobywczy.

  • węgiel kamienny: Górnośląski Okręg Przemysłowy (97% wydobycia krajowego), Bogdanka (Zagłębie Lubelskie);
  • węgiel brunatny (eksploatowany wyłącznie na potrzeby energetyki): Zagłębie Bełchatowskie, Zagłębie Konińskie i Zagłębie Turoszowskie;
  • ropa naftowa: spod dna Morza Bałtyckiego w rejonie Kamienia Pomorskiego i na północ od Przylądka Rozewie, Podkarpacie. Krajowe wydobycie zaspokaja jedynie kilka procent zapotrzebowania, uzupełnia je import z Norwegii, Rosji i Bliskiego Wschodu;
  • gaz ziemny: Podkarpacie, Nizina Wielkopolska;
  • rudy miedzi: Legnicko-Głogowski Okręg Przemysłowy, rejon Olkusza;
  • sól kamienna: Inowrocław, Kłodawa;

Przemysł energetyczny - 96% wytwarzanej energii pochodzi z elektrowni węglowych. Elektrownie:

  • na węgiel kamienny:
    • Górnośląski Okręg Przemysłowy (30% krajowej produkcji energii elektrycznej), do największych tamtejszych elektrowni zalicza się: Rybnik (2160 MW), Jaworzno III (1200 MW) i Łaziska (1040 MW);
    • elektrownia Dolna Odra (1600 MW);
    • elektrownia Kozienice (2600 MW);
    • elektrownia Opole (2160 MW).
  • na węgiel brunatny:
  • elektrownia Bełchatów (4320 MW) - 20% krajowej produkcji energii elektrycznej;
  • elektrownia Turów (2000 MW);
  • elektrownia Pątnów (1200 MW).
  • hydroelektrownie:
    • elektrownia Żarnowiec (716 MW);
    • elektrownia Porąbka-Żar (500 MW);
    • elektrownia Włocławek (160 MW);
    • elektrownia Żydowo (150 MW);
    • elektrownia Solina (136 MW).

Rafinerie:

  • Orlen w Płocku;
  • Gdańska;
  • Czechowice-Dziedzice;
  • Trzebinia;
  • Jasło;
  • Gorlice.

Przemysł metalurgiczny:

  • huty żelaza - Górnośląski Okręg Przemysłowy (Huta Katowice w Dąbrowie Górniczej, Huta Batory w Chorzowie itd.), Kraków - Huta im. T. Sendzimira, Huta Częstochowa, huta w Ostrowcu Świętokrzyskim, Stalowej Woli i Warszawie;
  • huty cynku i ołowiu - Bukowno, Katowice-Szopienice, Miasteczko Śląskie;
  • huty miedzi - Legnicko-Głogowski Okręg Przemysłowy;
  • huta aluminium - Maliniec koło Konina;

Przemysł elektromaszynowy:

  • przemysł maszynowy - obrabiarki (Zakłady Cegielskiego w Poznaniu, Rafamet w Kuźni Raciborskiej), maszyny górnicze (Katowice, Mikołów, Piotrków Trybunalski, Rybnik, Sosnowiec), turbiny i podzespoły (Elbląg), kotły (Racibórz), maszyny rolnicze (Kutno, Płock), maszyny budowlane (Stalowa Wola, Warszawa);
  • samochody osobowe - Daewoo (Warszawa), Fiat Auto Poland (Bielsko-Biała, Tychy), Opel (Gliwice), montownie samochodów: Citroen (Nysa), Ford (Płońsk), Volkswagen (Poznań);
  • samochody dostawcze - Daewoo (Lublin, Nysa), Volkswagen (Poznań);
  • samochody ciężarowe - Man (Starachowice), Mercedes (Jelcz), Scania (Słupsk), Volvo (Wrocław);
  • autobusy - Autosan (Sanok), Mercedes (Jelcz), Neoplan (Poznań), Volvo (Wrocław);
  • ciągniki rolnicze - Ursus (Warszawa);
  • tabor kolejowy - wieloczłonowe zespoły elektryczne, wagony i elektrowozy: Pafawag (Wrocław), lokomotywy spalinowe: Chrzanów, wagony: Zakłady Cegielskiego (Poznań, oraz zakłady w Ostrowie Wielkopolskim, Świdnicy i Zielonej Górze);
  • tramwaje - Konstal (Chorzów);
  • przemysł stoczniowy - stocznie: Szczecińska, Gdyńska, Gdańska, Stocznia Marynarki Wojennej w Gdyni;
  • zakłady lotnicze - PZL Okęcie - samoloty szkoleniowe, PZL Mielec - samoloty rolnicze i wojskowe, PZL Świdnik - śmigłowce.

Przemysł elektrotechniczny i elektroniczny:

  • urządzenia telekomunikacyjne - Warszawa, Poznań, Bydgoszcz;
  • sprzęt oświetleniowy - Philips (Piła, Pabianice);
  • sprzęt gospodarstwa domowego - Zelmer - odkurzacze, roboty kuchenne, sokowirówki (Rzeszów), Amica - pralki, kuchenki, lodówki (Wronki), Wrozamet - kuchenki (Wrocław), Polar - lodówki, pralki (Wrocław). Montownie: Siemens i Bosch - Łódź, Elektrolux - Myszków, Daewoo - Pruszków;
  • kable - Bydgoszcz, Czechowice-Dziedzice, Kraków, Ożarów Mazowiecki, Szczecin;
  • światłowody - Lublin, Ożarów Mazowiecki;
  • silniki elektryczne - Celma (Cieszyn), Indukta (Bielsko-Biała);
  • baterie i akumulatory - Philips (Gniezno);
  • elektronika:
  • telewizory - Daewoo (Pruszków), Curtis (Kława), Proelko (Pruszcz Gdański);
  • kineskopy - Thomson (Piaseczno);
  • komputery - Optimus (Nowy Sącz), JTT Computer (Wrocław), Inwar (Sieradz);

Przemysł chemiczny

  • kwas siarkowy - Gdańsk, Police, Tarnobrzeg, Toruń;
  • sól warzona - Inowrocław, Janikowo;
  • chlor - Bydgoszcz;
  • nawozy azotowe - Kędzierzyn-Koźle, Puławy, Tarnów, Włocławek;
  • nawozy fosforowe - Police, Tarnobrzeg;
  • farmaceutyki - Jelenia Góra, Kutno, Kraków, Pabianice, Poznań, Rzeszów Starogard Gdański, Warszawa;
  • proszki do prania - Cusson (Warszawa), Henkel (Racibórz), Unilever (Bydgoszcz);
  • środki higieniczne - Procter&Gamble (Warszawa);
  • włókna chemiczne - Gorzów Wielkopolski, Tomaszów Mazowiecki, Toruń;
  • opony - Dębica, Olsztyn;

Przemysł mineralny

  • cementownie - Chełm, Działoszyn, Małogoszcz, Nowiny, Ożarów, Strzelce Opolskie, Wierzbica;
  • gipsownie - Dolina Nidy (Gacki);
  • kleje do glazury - Atlas (Bydgoszcz, Łódź, Piotrków Trybunalski);
  • wyroby kamionkowe - Bolesławiec, Suchedniów;
  • ceramika łazienkowa - Koło, Krasnystaw, Wrocław; płytki ceramiczne - Opoczno, Paradyż;
  • porcelana ozdobna i stołowa - Ćmielów, Włocławek, Wałbrzych;
  • huty szkła okiennego - Sandomierz, Strzemieszyce k. Dąbrowy Górniczej;
  • huty szkła opakowaniowego - Częstochowa, Jarosław, Krosno;
  • huty szkła kryształowego - Szklarska Poręba, Stronie Śląskie;

Przemysł drzewny:

  • płyty pilśniowe - Czarnków, Koniecpol, Krosno Odrzańskie, Przemyśl;
  • płyty wiórowe - Szczecinek, Wieruszów;
  • okna i drzwi - Gorzów Wielkopolski, Gniezno, Sokółka, Włoszczowa, Wołomin;
  • meble - Czersk, Jarocin, Oborniki, Ostrów Mazowiecki, Słupsk, Swarzędz; meble gięte - Radomsko.