Mitologia - mity – najważniejsze informacje

Mit, niezależnie od tego, czy pochodzi z tradycji greckiej, rzymskiej, słowiańskiej czy nordyckiej, jest szczególnym sposobem opowiadania o świecie i jego początkach. Rumuński religioznawca Mircea Eliade zwraca uwagę, że mit to zjawisko wielowymiarowe – można je interpretować z wielu perspektyw. W „Aspektach mitu” pisze, że mit opowiada o tym, „w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość globalna – kosmos lub jego fragment”. Zawsze jest to więc opowieść o stworzeniu, o tym, jak coś powstało i „zaczęło być”.

W mitach działają istoty nadprzyrodzone, których czyny ujawniają świętość i pierwotną strukturę świata. Eliade podkreśla, że mity opisują momenty, w których sacrum wkracza w sferę ludzkiego doświadczenia. Dzięki temu wyjaśniają, dlaczego świat wygląda tak, jak wygląda, oraz jak człowiek powinien się w nim odnaleźć.

Jan Parandowski podkreśla we wstępie do „Mitologii”, że mitologia to zbiór opowieści o bogach, herosach i niezwykłych wydarzeniach, które kształtowały wyobrażenia dawnych ludzi.

Funkcje mitów

Mity pełniły w kulturach starożytnych wiele ważnych funkcji:

• poznawczą – wyjaśniały zjawiska przyrody, powstanie świata, ludzi i bogów;
• światopoglądową – pomagały porządkować rzeczywistość i ustalać wzorce zachowań;
• sakralną – były częścią religii; określały hierarchię bogów i uzasadniały kult;
• dydaktyczną – pouczały o konsekwencjach ludzkich czynów (np. duma Niobe czy wina Edypa).

Mity stanowiły sposób na zrozumienie świata i ludzkiej natury. Były też źródłem archetypów –pierwotnych wzorców postaw i zachowań, takich jak archetyp dumnego Narcyza, wiernej Penelopy czy buntownika Prometeusza.

Bohaterowie mitów: bogowie, herosi, istoty nadnaturalne

Mity greckie opisują czyny bogów olimpijskich, tytanów, gigantów oraz herosów.

Bogowie byli nieśmiertelni, ale obdarzeni ludzkimi emocjami: potrafili kochać, nienawidzić, zazdrościć i mścić się. Często ingerowali w losy ludzi – niekiedy z dobroci, jak Atena, innym razem z kaprysu, jak Hera.

Herosi, tacy jak Achilles, Herakles czy Perseusz, byli półbogami – dziećmi boga i śmiertelnika. Mimo nadzwyczajnej siły lub talentów byli śmiertelni.

Tytani (np. Prometeusz) byli wcześniejszym pokoleniem bóstw, obalonym przez Zeusa.

Giganci natomiast to istoty potężne i chaotyczne, często przedstawiane jako przeciwnicy bogów olimpijskich.

Podział mitów

Mity greckie (i w dużej mierze również rzymskie) dzielą się na cztery podstawowe kategorie:

• mity kosmogoniczne

Wyjaśniają powstanie świata.

W mitologii greckiej początkiem wszystkiego był Chaos, z którego wyłonili się Gaja (Ziemia), Uranos (Niebo) i inne pierwotne bóstwa.

• mity teogoniczne

Opowiadają o narodzinach bogów oraz o tym, jak ukształtował się ich ród.

Opisują także konflikt tytanów z bogami olimpijskimi.

• mity antropogeniczne

Tłumaczą powstanie człowieka.

Według jednej z najpopularniejszych wersji Prometeusz ulepił człowieka z gliny i dał mu ogień, aby uczynić go zdolnym do przeżycia.

• mity genealogiczne

Przedstawiają dzieje wielkich rodów i ich pokrewieństwo (np. Labdakidów).