1. Ogólne informacje o epoce Pozytywizmu

a). pochodzenie nazwy

Nazwę epoka zawdzięcza tytułowi programowego dzieła filozoficznego autorstwa Augusta Comte'a "Wykłady filozofii pozytywnej" ; trzeba zaznaczyć przy tym, że określenie "pozytywny" miało w tym czasie nieco inny wydźwięk oznaczając przede wszystkim coś realnego, praktycznego i pożytecznego (tym samym idealnie wpasowywało się w światopogląd tamtych czasów).

b). periodyzacja

W Europie za początek Pozytywizmu uznaje się rok 1850 (data szczytowego rozwoju prozy realistycznej we Francji), zaś za datę kończącą symbolicznie uważa się rok 1880 (wtedy zmarł Flaubert, debiutowali symboliści oraz ukazała się książka E. Zoli).

Pozytywizm polski rozpoczyna data historyczna: 1864 (wówczas zakończyło się powstanie styczniowe),

a za jej kres uznaje się symbolicznie, podobnie jak w przypadku całej Europy, rok 1880 (kiedy debiutowali polscy moderniści).

c). realia społeczne i polityczne epoki

Pozytywizm jest epoką, w której dokonał się swoisty przełom cywilizacyjny, powstały wówczas wielkie wynalazki:

1876 - telefon (wynalazek Bella)

1879 - żarówka elektryczna (wynalazek Edisona)

1855 - silnik samochodowy (wynalazek Daimlera).

W Europie coraz bardziej zaczęto dbać o higienę i zdrowie (w znacznej mierze wpłynęła na to epidemia cholery w Anglii, która zdziesiątkowała tamtejszą ludność). Coraz większe znaczenie zaczął odgrywać także modny strój.

d). pozytywistyczne idee

Kluczowym wydarzeniem, jakie wywarło wpływ na światopogląd pozytywistyczny było powstanie styczniowe, ostatni wielki zryw narodowowyzwoleńczy Polaków, który definitywnie zakończył epokę Romantyzmu. Pozytywiści postanowili porzucić romantyczne ideały i wielkie hasła na rzecz codziennej, szarej pracy, dlatego ich naczelne postulaty dotyczą pracy organicznej i pracy u podstaw. Próbowano wpłynąć na postawę społeczeństwa. Szukano drogi do odzyskania niepodległości nie poprzez nagłe zrywy, ale przez solidną, wytrwałą pracę dzięki której mogłyby wreszcie zniknąć granice oddzielające Polskę od innych europejskich bardziej rozwiniętych krajów. Pozytywiści dążyli do tego, aby zostały zniesione różnice międzyklasowe. Pragnęli też, by bez względu na status Polski stała się ona krajem znaczącym, o silnej, dobrze rozwiniętej gospodarce. Bardzo duże nadzieje pokładano w klasie średniej. Młodzi pozytywiści sporo czerpali z wzorów zachodnioeuropejskich, ale poglądy czołowego myśliciela europejskiego, Comte'a nie były przyjmowane

z entuzjazmem.

e). przegląd najważniejszych przedstawicieli epoki

Konopnicka Maria, z Wasilowskich (1842-1910), polska poetka, prozaik, krytyk, publicystka. Uczyła się krótko na pensji sióstr sakramentek w Warszawie, przez cale życie dokształcała się we własnym zakresie. Wychowywała 6 dzieci, utrzymując się z dochodów niewielkiego dzierżawionego folwarku. W latach 1877-1890 mieszkała w Warszawie. od 1884 do 1886 pracowała jako redaktorka czasopisma

e)najwybitniejsi przedstawiciele

Konopnicka Maria, z Wasilowskich (1842-1910), polska poetka, prozaik, krytyk, publicystka. Uczyła się krótko na pensji sióstr sakramentek w Warszawie, przez cale życie dokształcała się we własnym zakresie. Wychowywała 6 dzieci, utrzymując się z dochodów niewielkiego dzierżawionego folwarku. W latach 1877-1890 mieszkała w Warszawie. od 1884 do 1886 redagowała pismo dla kobiet Świt.

b). Eliza Orzeszkowa (z domu Pawłowska, zaś po drugim mężu Nahorska), żyła w latach 1841 - 1910; była wybitną polską powieściopisarką i publicystką; jej rodzina miała szlachecki rodowód i należała do zamożnych; w latach 1852 - 1857 podobnie jak Maria Konopnicka pobierała nauki na warszawskiej pensji prowadzonej przez siostry sakramentki; lata przedpowstańcze (1852 - 1857) spędziła w Ludwinowie pod Kobryniem

w posiadłości swego męża - Piotra Orzeszki; szerzyła tam wśród ludu wiejskiego oświatę, była też uczestniczką powstania styczniowego.

c). Bolesław Prus (jego właściwe imię i nazwisko to Aleksander Głowacki); żył w latach 1847 - 1912; jego dzieciństwo nie było szczęśliwe, gdyż jako mały chłopiec stracił rodziców, wychowali go krewni mieszkający

w Lublinie i Puławach; pierwszym stopniem jego edukacji była Szkoła Realna w Lublinie, potem szkoły

w Siedlcach i Kielcach; Kielce były miejscem zamieszkania brata Prusa, Leona (był on działaczem partii "czerwonych" w powstaniu styczniowym), Prus uczestniczył również w powstaniu, został zraniony i wzięty do niewoli (miejscem jego aresztu stało się lubelskie wiezienie); debiut literacki tego wybitnego pozytywistycznego pisarza przypadł na rok 1864 (pracował wówczas jako korespondent Kuriera Niedzielnego - był to więc debiut bardziej dziennikarski; za pierwszą jego pracę o typowym charakterze literackim można natomiast uznać

z pewnością humoreski publikowane w Kurierze Świątecznym dwa lata później).

d). Henryk Sienkiewicz (posługiwał się pseudonimem artystycznym Litwos); okres jego życia przypadł na lata 1846 - 1916; w 1905 roku został uhonorowany Nagrodą Nobla; Sienkiewicz uważany jest do tej pory za jednego z najbardziej popularnych prozaików XX wieku; jego rodzina nie należała do bogatych, wywodziła się

z ziemiaństwa; jego życie od 1855 roku związane było z Warszawą, gdzie w latach 1866 - 1869 kształcił się na Wydziale Prawniczym, był także studentem Wydziału Filologiczno - Historycznego Szkoły Głównej oraz rosyjskiego Uniwersytetu Warszawskiego; w latach 1872 - 1887 pisywał reportaże i felietony; na okres 1874 - 1878 przypada etap jego działalności jako współwłaściciela tygodnika "Niwa", a na lata 1882 - 1887 praca redaktorska w dzienniku "Słowo".

e). Adam Asnyk; określa się go czasami jako "poetę czasów niepoetyckich", ale był także dramatopisarzem; żył w latach 1838 - 1897; odebrał staranne wykształcenie (studia w Warszawie, Wrocławiu, Paryżu); podczas powstania styczniowego działał jako członek ruchu konspiracyjnego, powstańczego (współtworzył radykalny rząd wrześniowy; kiedy powstanie upadło udał się na emigrację (wśród licznych miejsc, które odwiedził, na dłużej zagościł we Włoszech i Niemczech); właśnie w Niemczech, w Heidelbergu doktoryzował się z filozofii; w 1870 roku przybył do Krakowa i został w tym mieście już na stałe; w latach 1882 - 1894 był współredaktorem

"Nowej Reformy"; w jego utworach poetyckich, bardzo popularnych w Pozytywizmie można odnaleźć wiele fascynacji i inspiracji poprzednią epoką, ale problemy filozoficzne i społeczne, jakie w nich poruszał są typowo pozytywistyczne; Asnyk był gruźlikiem i przyczyną jego śmierci 2 sierpnia 1897 roku była właśnie ta choroba.

2. Najważniejsze hasła pozytywistycznego programu odbudowy państwa polskiego:

Młodzi pozytywiści walczyli przede wszystkim o to, aby Polska pomimo niewoli zachowała swoją tożsamość narodową i przetrwała, kluczem do tego miała być praca nad rozwojem gospodarczym. Popularne były w tym okresie hasła nawołujące do pracy organicznej i pracy u podstaw. Niezwykle istotna była kwestia oświaty - należało zrobić wszystko, by wśród rusyfikowanego i germanizowanego młodego pokolenia przetrwała mowa ojczysta. Szeroko dyskutowane były problemy związane z demokratyzmem, emancypacją kobiet, asymilacją Żydów.

Twórcami nowego nurtu literackiego byli "młodzi" (czyli osoby urodzone między 1840 a 1850 rokiem): Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Maria Konopnicka czy Henryk Sienkiewicz; w pamięci ich wszystkich żywe były wspomnienia dotyczące powstania styczniowego, pragnęli oni, aby kraj jak najszybciej podniósł się z klęski a społeczeństwo skupiło się na przyszłości, nie na tym, co bezpowrotnie minęło. Ważny był krytycyzm pozytywistów do poprzedniej epoki; nie chcieli oni powtarzać romantycznych błędów; planowano szybkie zmiany społecznoekonomiczne. W "Przeglądzie Tygodniowym" drukowane były debiutanckie utwory pisarzy

wkraczających w życie literackie (było to w latach 1865 - 1870). W Szkole Głównej kształcili się wówczas m. in. P. Chmielowski, B. Prus, H. Sienkiewicz. Pozytywistyczne hasła wysuwane były przede wszystkim przez przedstawicieli "pokolenia miejskiego". W społeczeństwie polskim decydującą rolę zaczęli odgrywać kupcy

i handlarze. Czasy Pozytywizmu przypadają w całości na lata zaborów i ten fakt odcisnął niebagatelne znaczenie na kształcie ówczesnej literatury, która musiała wciąż borykać się z ograniczeniami cenzuralnymi.

Główne hasła w polskim Pozytywizmie:

  • umożliwienie wszystkim obywatelom zdobycia wykształcenia (związane to było z kultem nauki i faktem, iż ludność wiejska miała znacznie ograniczone możliwości zdobycia wykształcenia);
  • praca nad rozwojem przemysłowym państwa polskiego (miało być to lekarstwo na biedę, nędzę

i rozmaite nieszczęścia);

  • starania, aby unowocześnić rolnictwo, naukę i technikę;
  • asymilacja Żydów (dostrzegano potrzebę walki o równouprawnienie ludzi stanowiących mniejszość narodową);
  • emancypacja kobiet (przestano traktować kobietę wyłącznie w kategoriach matki, żony czy gospodyni domowej; zaczęto dostrzegać w niej w pełni wartościową, ludzką istotę, która ma pełne prawo do tego, by rozwijać swoje zdolności i predyspozycje; doskonalić charakter i spełniać marzenia; kobiety "wyzwolone" często sprawowały te same urzędy, co mężczyźni oraz wybierały prace zarezerwowaną dawniej wyłącznie dla mężczyzn; kwestia emancypacji w Polsce była jednym z pośrednich następstw powstania styczniowego: wiele kobiet utraciło wówczas swoich mężów, braci i synów i z konieczności przejęły obowiązki, o których dawniej nie miały pojęcia);
  • namawianie społeczeństwa, aby kształciło się w praktycznych dziedzinach i wybierało zawody użyteczne;
  • postulat pracy u podstaw (polegało na rozpowszechnianiu oświaty i kultury wśród ubogiego ludu wiejskiego)

3. Publicystyka i dzieła literackie jako narzędzia "pozytywistycznej propagandy".

1. Kwestia emancypacji kobiet

a). Eliza Orzeszkowa w artykule "Kilka słów o kobietach" opublikowanych w Tygodniku Mód i Powieści porusza szeroko problematykę równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Zauważa ona, iż wiele się mówi o emancypacji, jednakże na co dzień wiele się nie zmieniło. Kobieta wciąż jej zdaniem pozostaje dla społeczeństwa przede wszystkim lalką, kimś pięknym, ale nie mającym żadnych praw, mogącą się spełniać jedynie w roli gospodyń, matek i żon. Jest niczym cudowny, piękny kwiat mający jednak funkcje wyłącznie estetyczne. Orzeszkowa postuluje, by przedstawicielki płci pięknej obierały sobie w życiu cele i konsekwentnie do nich dążyły. Do tej pory właściwie jedyną zarezerwowaną dla nich pracą była praca guwernantki. , która niejednokrotnie okazywała się być ciężkim i bardzo niewdzięcznym zajęciem.

Jako rozwinięcie artykułu "Kilka słów o kobietach" można potraktować powieść Elizy Orzeszkowej "Nad Niemnem". Ukazane są tu wizje dwóch światów: szlacheckiego, dostojnego i zmanierowanego, w którym rola kobiety ogranicza się do bycia kokietką w towarzystwie oraz świata, w którym nie ma różnic pomiędzy kobietą

a mężczyzną, gdyż oboje wykonują równie ciężką pracę. Te dwie koncepcje zostały ze sobą ostro skontrastowane. W ziemiańskich dworkach zadania kobiet ograniczały się do urodzenia dzieci oraz organizowania przyjęć.

W taką rzeczywistość wkracza bohaterka powieści, Justyna Orzelska. Ta dziewczyna nie zachowuje się jak typowa "salonowa kotka" (przejawem jej odmienności było np. chodzenie bez rękawiczek, przebywanie na słońcu - czego efektem była opalenizna, czy też rozmowy z ludźmi "z ludu"). Ona właśnie miała uświadomić kobiecym czytelniczkom powieści, że mają pełne prawo do decydowania o własnym losie. Na przykładzie Justysi Orzeszkowa chciała udowodnić, że kobieta pracująca (niejednokrotnie nawet ciężej niż mężczyzna) nie musi traktować pracy jako obowiązku i udręki, ale jako źródło radości i satysfakcji. Taka osoba ma poczucie własnej wartości, nie jest uzależniona od innych. Orzelska została postawiona na granicy dwóch rzeczywistości

i niejako połączyła je. Pochodziła z rodziny szlacheckiej, ale dokonała wyboru i wybrała życie z Janem, a w związku z tym także i ciężką nieraz pracę. Jest ona przykładem "kobiety wyzwolonej" i wzorem, jaki pisarka zaprezentowała innym kobietom tej epoki.

b). problematyka związana z asymilacją Żydów w społeczeństwie polskim

- Maria Konopnicka: "Mendel Gdański"

Konopnicka apeluje o równouprawnienie ludzi stanowiących mniejszość narodową danego państwa. Wysuwa tezę, że rdzennym mieszkańcom Polski bardzo brakuje tolerancji, zwłaszcza wobec Żydów. Nie tylko w Pozytywizmie często dochodziło do antysemickich manifestacji (antysemityzm jest postawą, która wyraża niechęć, a nawet wrogość wobec Żydów, często prowadzi to do ich prześladowania i dyskryminacji). Konopnicka uważa to za straszliwe zjawisko, które należy zwalczać wszystkimi siłami. Tytułowy Mendel Gdański to starszy już Żyd, którego całe życie związane było z Polską, a konkretnie z Gdańskiem. Uważał siebie za Polaka, ponieważ w tym kraju mieszkał, tu pracował, założył rodzinę i spędził najpiękniejsze chwile. Dla tłumu liczył się jednak wyłącznie fakt, że Mendel miał żydowskie pochodzenie. Stał się on ofiarą antyżydowskiej manifestacji. Polacy i Polska zawiedli go. Poczuł się wykorzeniony i wyobcowany. Konopnicka zauważa, iż poprzez takie nastawienie Polaków do ludzi innych narodowości pozbawiają się szansy, by włączyć ich w starania o odzyskanie niepodległości.

- Bolesłąw Prus: "Lalka"

W "Lalce" Prus zarysował niezwykle barwny i różnorodny portret samych Żydów oraz stosunków polsko - żydowskich. Uwzględnił stereotypowe wyobrażenia i mniemania na temat tej nacji (przykład Szlangbauma, dla którego jedynym i najważniejszym życiowym celem były pieniądze, dlatego też wszystkie jego starania ograniczały się do pomnożenia majątku; cechował go spryt, przedsiębiorczość oraz pustota), ale także pokazał, że tak jak wszyscy ludzie, także i Żydzi są różni. Zaprezentował w tym celu bohatera skrajnie skontrastowanego z Szlangbaumem - naukowca Szumana, który traktował Polskę jako swoją ojczyznę (udowodnił to udziałem

W walkach powstania styczniowego). Powieściopisarz pragnął przekonać odbiorców książki, że tak, jak

i Polacy, są Żydzi dobrzy oraz Żydzi źli. Wskazał na fakt, iż wśród nich wiele jest osób zasłużonych dla sprawy polskiej. "lalka" jest próbą obalenia stereotypów i uprzedzeń, jakie przez lata narosły wobec przedstawicieli narodu żydowskiego w Polsce.

c). problematyka pracy organicznej i pracy u podstaw

- Eliza Orzeszkowa: "Nad Niemnem"

Powieść "Nad Niemnem" można śmiało określić jako manifest pozytywistycznych idei i haseł programowych, wśród których niebagatelną rolę odgrywa postulat pracy organicznej oraz pracy u podstaw. Bohaterowie powieści wartościowani są właśnie ze względu na swój stosunek do pracy. Bohaterowie pozytywni, jak Janek Bohatyrowicz, Justyna Orzelska, Benedykt czy Witold Korczyńscy są ludźmi, którzy potrafią docenić wartość pracy. Szczególnie interesująco została nakreślona sylwetka Witolda Korczyńskiego, będącego romantykiem swoich czasów. Z wiarą i zapałem podchodził do realizowania swoich planów, zaś plany te były nierozerwalnie związane z pozytywistycznymi hasłami. Bohater ten wykształcił się w kierunku agrotechniki. Cechowało go entuzjastyczne nastawienie do postulatów propagujących pracę organiczną i pracę u podstaw. Mieszkańcy zaścianka darzyli go sympatią, gdyż dzielił się z nimi swoimi praktycznymi wiadomościami oraz okazywał przyjaźń. To za jego namową Bohatyrowicze wybudowali młyn, który pozwolił nie tylko unowocześnić gospodarkę, ale także ulżył w pracy kobietom (do tej pory do przemiału zboża służyły żarna). Witold namawiał ich także, aby wprowadzili "trójpolówkę" (był to system bardziej ekonomiczny, zapewniający znacznie bogatsze zbiory). Wypowiedzi tego młodego bohatera przesycone są troską o odbudowę kraju i świadczą o jego entuzjastycznym nastawieniu do takich idei Pozytywizmu jak: konieczność szerzenia oświaty wśród chłopów, potrzeba solidnej, konsekwentnej pracy oraz dostrzeżenie potrzeby edukacji wśród kobiet.

- Bolesław Prus: "Lalka"

Główny bohater powieści Prusa jest wprawdzie postacią ambiwalentną, wymykającą się jednoznacznym klasyfikacjom, mimo tego jednak posiada on niewątpliwie pewne cechy przypisywane pozytywistom. Przede wszystkimi Stanisław darzy ogromnym szacunkiem naukowców i ludzi pracy (zna wartość i potrzebę edukacji, potrafi docenić, jakie korzyści z nich płyną, gdyż jego droga do zdobycia wykształcenia nie była łatwa; wydawało się, iż trudne warunki życiowe uniemożliwią mu osiągnięcie awansu społecznego, ale dzięki jego determinacji i wytrwałej pracy zrealizował swoje cele. Pierwszym etapem jego edukacji była szkoła przygotowawcza, następnie Szkoła Główna; potem poszerzał swoje horyzonty w Rosji wśród rosyjskich naukowców. Podjął pracę naukową na Syberii, a kiedy wrócił do Polski miał nadzieję, że będzie ją kontynuować. Współpracował z Geistem i Ochockim, darzył ich głębokim szacunkiem, ponieważ pragnęli oni rozwinąć naukę przyjazną i pomocną ludziom. Wokulski wierzył w konieczność pracy u podstaw i realizował to założenie poprzez rozbudowanie sklepu, założenie handlowej spółki - te jego działania wpływały na ożywienie gospodarcze kraju. Zajmował się także działalnością charytatywną; dostrzegał szerzące się ubóstwo i próbował je zwalczać.

4. Powstania narodowe w oczach twórców romantycznych i pozytywistycznych.

a). Dzieła romantyczne

- Adam Mickiewicz: Epilog "Pana Tadeusza"

Bezpośrednie nawiązania do powstania listopadowego i sytuacji Polaków po jego klęsce odnajdujemy dopiero

w Epilogu "Pana Tadeusza". Mickiewicz nie chciał rozdrapywać świeżych wciąż ran. Powstanie traktował bardzo emocjonalnie także dla tego, że nie mógł sobie przebaczyć, iż zabrakło go w szeregach walczących. Postanowił więc przedstawić Litwę z czasów swojej wielkości, kiedy rodacy mogli być z niej dumni. Miał nadzieję, że wskrzesi to w Polakach uczucia patriotyczne, napełni siłą i pobudzi ich do walki. Ta wielka epopeja jest przede wszystkim apoteozą i wezwaniem do postawy czynnej. Ukazując niedawną przeszłość (kiedy wojska napoleońskie dokonywały przemarszu przez ziemie litewskie) starał się wlać w serca Polaków nadzieję, ale także ukazać potrzebę reform społecznych.

- Adam Mickiewicz: "Dziady część III - Widzenie Księdza Piotra"

Dumny Konrad nie dostąpił zaszczytu rozmowy z Bogiem. Pozostał on głuchy na prośby, wezwania, zaklęcia

i w końcu szyderstwa bohatera. Zaszczytu tego dostąpił dopiero skromny, ubogi duchowny, ksiądz Piotr, który mówił o sobie, że jest "prochem i niczym". To on w swojej skromnej izdebce dostąpił Widzenia. W mistycznym uniesieniu zobaczył przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Polski. Wizja księdza Piotra wpisuje się w koncepcje mesjanistyczne. Były to popularne w okresie Romantyzmu przekonania o zbawczej misji narodu polskiego (jego cierpienia miały odkupić winy innych narodów). Ksiądz Piotr ujrzał Chrystusa, którego wydano Herodowi (pod maską Chrystusa obecna była Polska, którą wydano w ręce zaborców, podzielono na części i chciano uśmiercić). Krzyż, jaki naród polski wziął na swoje ramiona to przede wszystkim cierpienia zsyłanych na Sybir niewinnych ludzi; postawa Piłata umywającego ręce przywodzi na myśl stanowisko Francji, która mimo swoich zapewnień i deklaracji w decydujących chwilach nie zrobiła nic, by pomóc Polsce. Maryja cierpiąca przy Chrystusowym krzyżu obrazuje zhańbioną wolność. Taka historiozofia zawiera optymistyczne przesłanie: podobnie jak Jezus Chrystus zmartwychwstał, tak i Polska powstanie z niewoli o objawi się w pełnym blasku swojej chwały.

c). Juliusz Słowacki: "Grób Agamemnona"

Juliusz Słowacki podczas jednej ze swoich licznych podróży zwiedził grób Agamemnona. Miejsce to, przesycone mitologiczną i historyczną przeszłością Grecji sprawia, że poeta podejmuje refleksje nad dziejami swojej ojczyzny. Zagłębia się w rozmyślaniach nad jej losem, przybiera adekwatną dla tego miejsca pokorną

i cichą postawę. W "Grobie Agamemnona" można odnaleźć wiele aluzji literackich oraz metafor odnoszących się do ówczesnej sytuacji narodu polskiego. Homerowe struny symbolizują wielką poezję, najlepsze tradycje

i najbardziej znamienitą literaturę, taką, która przechowuje na wieki pamięć o znakomitych bohaterskich czynach oraz chwalebnych dziejach przodków. Podróżnik czuje, iż nie jest godzien, by tworzyć tego typu pieśni. Polacy jego zdaniem nie odzwierciedlają rycerskich tradycji, których symbolem stają się Termopile (oznaczają one męstwo, poświęcenie dla ojczyzny oraz odniesione mimo klęski moralne zwycięstwo). Postawę Polaków zdaniem podmiotu lirycznego można bardziej przyrównać do walczących pod Cheroneą (gdzie Macedończycy pokonali Greków definitywnie i od tego momentu zaczął się okres upadku świetności greckiej). Powstanie listopadowe przypomina bardziej hańbę Cheronei niż chwałę Termopil (dramatyczne wołanie "O! Polsko!" skierowane jest do kraju, w którym pełno osób muszących jakoś radzić sobie ze świadomością klęski). Podmiot liryczny boleje nad losem zniewolonej Polski (zniewolonej jednakże nie tylko przez zaborców, ale również przez własne przywary. Atrybutem grzechów popełnionych przez Polaków jest czerwony kontusz - to przede wszystkim symbol Polski szlacheckiej, gdzie złota wolność, liberum veto oraz prywata były częstokroć ważniejsze od rzeczywistego interesu ojczyzny. Postać mówiąca w wierszu apeluje, aby nie powróciła już głupota, pycha i zdrada, gdyż ceną za te grzechy okazało się zniewolenie. Istotne w poetyckim programie wieszcza jest wołanie o poezję tyrtejską, która obudzi uśpiony naród, pozwoli zamienić piękne słowa

w szlachetny czyn. Utwór Słowackiego możemy więc traktować jako poetycką refleksję o historii Polski oraz jej przyszłości, roli poezji i funkcji poety.

b). dzieła pozytywistyczne

- Maria Konopnicka: "Rota"

Utwór ten powstał w 1909 roku, zaś publicznie zaprezentowany z okazji pięćsetnej rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Po upadku powstania styczniowego Konopnicka próbowała odpowiedzieć sobie na pytania dotyczące przyczyn klęski. Zauważyła, iż Polakom bardzo brakuje solidarności, poczucia wspólnoty i wiary

w możliwość wygranej z "ogromnym" zaborcą. Bez entuzjazmu i nadziei na zwycięstwo nie ma szans, by jakakolwiek walka przyniosła sukces. "Rota" jest niejako głosem narodu polskiego, który przyrzeka mimo zaborów stać na straży polskiego języka i polskiej kultury. Poetka odwołuje się do świetlanej, piastowskiej przeszłości i wyraża pewność, że Polacy nie ulegną próbom germanizacji czy rusyfikacji, że zachowają własną tożsamość. Ojczyzna i Duch Narodowy jej zdaniem przetrwają przede wszystkim w polskich domach. Patriotyczny Duch poprowadzi Polaków do boju i da im upragnione zwycięstwo. "Rota" jest liryką apelu - Konopnicka próbuje żarliwymi, pełnymi wiary i mocy słowami wskrzesić w obywatelach polskich wolę walki oraz nadzieję na lepszą przyszłość.

- Henryk Sienkiewicz: "Potop"

Właściwie idea, jaka przyświecała Sienkiewiczowi podczas pisania całej trylogii, dotyczyła ofiarowania rodakom pociechy w trudnych chwilach. XIX wiek to czas, kiedy Polska znikła z mapy Europy. Sienkiewicz sięgnął do czasów historycznych, które były niezwykle burzliwe (wiek XVII to czasy, kiedy Polska toczyła wiele wojen), ale Polska stanowiła wówczas potęgę. Polacy odnosili liczne zwycięstwa, które Sienkiewicz dodatkowo ubarwił pomijając celowo chwile mniej chwalebne. Była to świadoma manipulacja czytelnikiem

i miała prowadzić do "pokrzepienia serc" oraz rozpalenia uczuć patriotycznych.

- Stefan Żeromski: "Rozdziobią nas kruki, wrony..."

Opowiadanie to można potraktować jako demitologizację romantycznych mitów i ideałów. Bohater nie przypomina niczym romantycznego powstańca. Na przykładzie polskiej wsi ukazuje z jednej strony ciemnotę polskich chłopów, z drugiej zaś obojętność wyższych warstw, które podobnie jak kruki wydłubują z chłopów "oczy i mózg". Autor obala mit o pięknej śmierci powstańców ginących w obronie ojczyzny. Utwór jest dramatycznym apelem o solidarność wszystkich warstw społecznych, gdyż tylko pod tym warunkiem jest szansa na odzyskanie niepodległości.

5. Przegląd najważniejszych bohaterów literackich w Pozytywizmie.

a). Stanisław Wokulski

Poznajemy go jako mieszkającego w Warszawie 45 - letniego kupca. Romantycznym rysem w jego biografii jest epizod powstańczy. Na fali represji po upadku powstania styczniowego skazano go na Sybir. Kiedy powrócił poślubił majętną wdowę, Małgorzatę Minclową i tym sposobem stał się zamożnym człowiekiem. Wokulski nie jest postacią jednoznaczną, można w nim odnaleźć zarówno cechy romantyczne, jak i te przypisywane pozytywistom. Przełomowym momentem w życiu pana Stanisłąwa było poznanie szlachcianki, Izabeli Łęckiej, panny z tzw. "towarzystwa". Aby zaskarbić sobie jej względy i miłość próbował jej zaimponować swoją zaradnością oraz żyłką do interesów. W tym celu poza granicami kraju zdobył fortunę, zaś w Polsce zaczął prowadzić wspólne interesy ze szlachcicami. Po wielkim zawodzie miłosnym podjął próbę samobójczą (chciał zginąć pod kołami pędzącego pociągu).

b). Ignacy Rzecki

Bohater "Lalki", który jest ostatnim typowym przedstawicielem Romantyzmu. Rzecki reprezentuje typ człowieka sumiennego, ceniącego zarówno u siebie jak i u innych systematyczną, dobrze wykonywaną pracę. Ten sympatyczny staruszek roztkliwia, a czasem odrobinę śmieszy swoim ślepym uwielbieniem dla Bonapartego. Dla niego czas stanął w miejscu, nie potrafi dostosować się do rozwijającego się gwałtownie kapitalizmu. Ważna częścią "Lalki" jest "Pamiętnik Starego Subiekta", w którym bohater ten zawarł szereg przemyśleń, wspomnień oraz relacji z współczesnych zdarzeń. Poprzez pamiętnik ten możemy lepiej poznać osobę Rzeckiego, dowiedzieć się o interesujących faktach z jego przeszłości. W czasach młodości razem z jego druhem Augustem Katzem brał udział w powstańczych walkach 1848 roku na Węgrzech. Było to świadectwo ich wiary w wolność, równość i braterstwo. Kiedy Katz popełnił samobójstwo (jako żarliwy patriota nie potrafił żyć ze świadomością klęski, jaką zakończyło się powstanie styczniowe), udał się w dwuletnią tułaczkę po całej Europie, a zatrzymany za nielegalną próbę przekroczenia granicy Królestwa Polskiego, został skazany na roczny pobyt w więzieniu.

c). Izabela Łęcka

Główna kobieca bohaterka powieści Bolesłąwa Prusa w chwili rozpoczęcia akcji "Lalki" jest 25 - letnia panną. Izabela wywodziła się z dobrej, zamożnej rodziny. Uwagę mężczyzn zwracała przede wszystkim jej nieprzeciętna, jaśniejąca niezwykłym blaskiem uroda. Przyzwyczajona do luksusów, zbytków, otaczających ją wielbicieli oraz salonowego życia była typową damą salonową. Nie znała prawdziwego życia, ani prawdziwych problemów. Izabela to arystokratka, ale arystokracja w tamtych czasach przeżywała już głęboki kryzys i wielkie rody powoli chyliły się ku upadkowi. Łęcka nie chciała i nie potrafiła odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Nie zauważała, ze wokół niej jest coraz mniejszy wianuszek wielbicieli. Nie umiała docenić prawdziwego, głębokiego i szczerego uczucia, jakim obdarzył ją Stanisław Wokulski. Traktowała go niczym szmacianą lalkę, przeznaczoną wyłącznie do chwilowej zabawy.

d). Mendel

To tytułowy bohater opowiadania Marii Konopnickiej. Tego starszego (67 - letniego), ale niezwykle rześkiego, spokojnego i poważnego pana o pochodzeniu żydowskim poznajemy jako mieszkańca Warszawy (spędził tam 27 lat życia, ale jego korzenie tkwią w Gdańsku). Dawno umarła mu żona, synowie udali się na emigrację zarobkową, zaś po córce Lili pozostał mu ukochany wnuk Kubuś. Mendel czuł się Polakiem, był bardzo przywiązany do swojego miasta. Wszystko uległo zmianie po manifestacji antysemickiej (tzw. "biciu żydów"), której ofiarą stał się jego wnuczek. Stary człowiek odczuł, że Polacy odtrącają jego przywiązanie kraju, któremu poświęcił całe swoje życie, a jedynym powodem tej sytuacji jest jego żydowskie pochodzenie.

e). Bohatyrowicze

To nazwa rodu w powieści Elizy Orzeszkowej "Nad Niemnem", założonego przez niemal mitycznych przodków - Jana i Cecylię. Według legendy osiedlili się oni w lesie i ciężką pracą własnych rąk sprawili, że w sercu nieprzeniknionej puszczy powstał dom, a następnie cała osada. Stopniowo powiększała się rodzina Jana

i Cecylii, z czasem też osada rozrosła się a wieść o niej dotarła do samego króla Zygmunta Augusta. Władca Polski w nagrodę za poniesiony trud i bohaterską, mozolną pracę małżonków, obdarzył ich tytułem szlacheckim oraz herbem (w żółte tło herbu została wkomponowana głowa żubra). Zawieruchy historyczne sprawiły, iż Bohatyrowiczowie nie zdołali utrzymać swoich przywilejów szlacheckich i z czasem stali się tzw. szlachtą zaściankową. Współcześnie dla toku powieści najstarszym potomkiem rodu był Anzelm Bohatyrowicz. Bohater ten w czasach młodości został odtrącony przez daleką kuzynkę Benedykta Korczyńskiego, Martę. Powodem były wyłącznie różnice klasowe, gdyż uczucie Anzelma było odwzajemnione (Marta obawiała się przede wszystkim mezaliansu). Symbolem jedności rodu Bohatyrowiczów i Korczyńskich stała się powstańcza mogiła, w której spoczęli: brat Anzelma, Jerzy oraz Andrzej Korczyński.

f). Korczyńscy

To drugi obok Bohatyrowiczów wiodący ród w "Nad Niemnem". Jest on rodem szlacheckim, gniazdem rodziny stał się dwór w Korczynie, przekazywany podobnie jak okoliczne ziemie z ojca na syna. Korczyńscy zawsze przywiązywali ogromną wagę do wykształcenia oraz kultywowania tradycji szlacheckich i patriotycznych. Powstanie styczniowe bracia Stanisław i Andrzej wspomagali swoim bezpośrednim udziałem oraz wkładami finansowymi, dlatego ich majątek uległ znacznemu uszczupleniu.

6. Kwiestie moralne i filozoficzne w powieści Fiodora Dostojewskiego "Zbrodnia i kara"

"Zbrodnię i karę" zwykło się traktować jako swoiste studium zbrodni i psychiki zbrodniarza. Główny bohater, Rodion Raskolnikow,był ubogim, ambitnym studentem. Na początku prawie nic nie wskazywało, by był zdolny do popełnienia jakiejkolwiek zbrodni. Autor powieści analizuje motywy, które popchnęły do dokonania morderstwa na starej lichwiarce Lizawiecie. Istotne dla "Zbrodni i kary" są pewne nawiązania do filozofii Nietzschego. Bohater powieści uważał sienie za istotę bardziej wartościową, wyższą duchowo od lichwiarki (ją nazywał wszą), egzystującą jakby "poza dobrem i złem". Przypisał sobie prawo do eliminowania jednostki społecznie bezwartościowej i nieużytecznej, do "zniszczenia plewów". Polifoniczna powieść Dostojewskiego opowiada także o zbawczej mocy, jaką posiada czysta, prawdziwa i bezinteresowna miłość. Raskolnikow zawdzięcza swoje wskrzeszenie wyłącznie wytrwałemu uczuciu Soni.

7. Wykaz najczęściej spotykanych gatunków literackich w Pozytywizmie (z podaniem konkretnych przykładów).

a). nowela - jest krótkim, prozatorskim, zazwyczaj jednowątkowym utworem; rzadko znajdują się w nim jakiekolwiek dygresje czy opisy; cała akcja zbudowana jest zazwyczaj wokół wybranego motywu (co zaznaczają tytuły jak np. "Sokół", "Kamizelka", "Katarynka", "Powracająca fala"); wzorcem noweli jest "Sokół", to od tytułu tego utworu (pochodzącego z "Dekameronu" Bocaccia) wzięła nazwę tzw. "teoria sokoła"; pozytywizm szczególnie upodobał sobie ten gatunek, wśród wielu powstałych wówczas nowel nie można pominąć:

  • "Antka", "Powracającej fali" (Bolesława Prusa);
  • "Mendla Gdańskiego", "Dymu"(Marii Konopnickiej);
  • "Glorii Victis", "Dobrej pani", "A...B...C" (Elizy Orzeszkowej);
  • "Latarnika", "Antka" (Henryka Sienkiewicza).

b). powieść - stała się kolejnym, bardzo rozpowszechnionym w Pozytywizmie gatunkiem epickim; odznacza się ona dość swobodną kompozycją oraz szczególną narracją (to ona organizuje i splata wszystkie elementy świata przedstawionego); do najważniejszych odmian powieści zaliczymy:

  • powieść historyczną (połączony jest tu typ walterscottowski i dokumentalny); cechuje ją wielowątkowość, panoramiczny charakter; fikcyjni bohaterowie, ale biorą udział w zdarzeniach udokumentowanych historycznie (np. "Ogniem i mieczem");
  • powieść realistyczną ; jej wyznaczniki to: realizm, partie opisowe, zamknięta, wielowątkowa kompozycja, podwójna perspektywa w konstruowaniu czasoprzestrzeni, kalejdoskop barwnych, wyraziście zarysowanych postaci (np. "Nad Niemnem");
  • powieść sensacyjną; na pierwszy plan wysuwa się dynamizm oraz misternie spleciona fabuła, w której pojawiają się często niespodziewane wydarzenia i zwroty akcji; na dalszy plan schodzą głębsze motywacje psychologiczne, gdyż nadrzędnym celem takiej powieści jest cel rozrywkowy;
  • powieść społeczno - obyczajową (jest ona charakterystyczna dla klasyki XIX - wiecznej), podejmuje tematykę życia codziennego oraz jego społeczno - historycznych i indywidualnych uwarunkowań (np. "Lalka");
  • powieść psychologiczną; skupia się ona głównie na opisywaniu, analizowaniu życia wewnętrznego bohaterów, ich odczuć i emocji; konwencja realistyczna w tego rodzaju powieść wplata procesy społeczne, środowiskowe czy też dotyczące statusu zawodowego (np. "Granica");
  • powieść podróżniczą; fabuła koncentruje się na przygodach, jakie spotykają bohatera w czasie podróży, których celem są zazwyczaj egzotyczne i odległe krainy; we współczesnej literaturze powieść podróżnicza zbliżyła się do sensacyjnej (np. "Przypadki Robizsona Cruzoe");
  • powieść biograficzną; opisuje ona biografię zazwyczaj jakiejś znanej, popularnej osoby (bohaterem jest często np. polityk, artysta, uczony); życiorys ten autor powieści kształtuje w zorganizowaną całość fabularną, w którą wkomponowane są elementy fikcyjne, chociaż prawdopodobne (np. umieszczenie kwestii wypowiadanych przez opisywaną postać, jego odczuć, refleksji i myśli) (np. "Znak miłości" - opowieść biograficzna o bracie Albercie Chmielowskim).

8. Kilka ważnych pojęć dotyczących Pozytywizmu:

Realizm - kategoria estetyczna zakładająca prawdopodobieństwo; odnoszenie fikcji literackiej do realiów (rzeczywistości istniejącej lub mogącej zaistnieć); ważna w powieści realistycznej jest m. in. kreacja narratora (który zazwyczaj jest obserwatorem, a nie komentatorem zdarzeń), przyczynowo - skutkowy ciąg zdarzeń oraz obecność dialogów; na pierwszy plan wysuwa się funkcja poznawcza literatury; Pozytywizm nazywany jest inaczej epoką powieści realistycznej (zaś ojczyzna realizmu to Francja, wystarczy wymienić wielki cykl powieści realistycznych Balzaca "Komedia Ludzka", czy utwory Stendhala, pisarza, który uważał, iż "literatura powinna być zwierciadłem przechadzającym się po gościńcu").

Utylitaryzm - (słowo pochodzenia łacińskiego, "utilitas" - oznacza korzyść, pożytek); to pogląd etyczny powstały w Anglii w XVII wieku (przetrwał aż do wieku XIX), jego ojcem są dwaj angielscy filozofowie:

Jeremy Bentham oraz John Stuart Mill; utylitaryzm zakładał konieczność użyteczności wszystkich działań

i aspektów ludzkiej działalności (także nauki, sztuki i filozofii), jeśli mają one być nazwane moralnymi; zdaniem utylitarystów nie musi zachodzić sprzeczność interesu indywidualnego i ogólnego, a jeśli taka sprzeczność zaistnieje można uzgodnić i wypracować wspólne stanowisko.

Scjentyzm - sposób postrzegania rzeczywistości, w którym główną rolę przypisuje się nauce; rozwinął się od na początku XX wieku jako rezultat rewolucji, jaka dokonała się w rozwoju nauki i techniki; według scjentystów wiedza pewna to wyłącznie wiedza przyrodnicza, sprawdzalna; wykluczali oni spekulacje religijne, teologiczne

i metafizyczne (życie etyczne, to życie zgodne z przyrodą).

Agnostycyzm - pogląd zakładający, iż zupełne poznanie czegokolwiek nie jest możliwe dla człowieka.