Kierunki filozoficzne w obowiązujące w Europie a także i w Polsce w XVIII wieku.

Filozofia doby oświecenia zdominowana została przez następujące kierunki filozoficzne

Empiryzm - prekursorem tego prądu filozoficznego był angielski myśliciel Francis Bacon; kluczową i jedyną drogą umożliwiającą jakiekolwiek, ale tym samym i najdoskonalsze poznanie, świata jest poznanie go za pomocą własnego doświadczenia - to, czego nie da się zweryfikować empirycznie, jest nieprawdą (od łac.: empiria - doświadczenie);

Sensualizm to pogląd filozoficzny, który zakładała, że jedynym źródłem prawdy o świecie są własne wrażenia zmysłowe; nie istnieje pojęcie doświadczenia zbiorowego, wrodzonego czy jakichkolwiek teoretycznych zasad, który kształtują as po urodzeniu - każdy z nas obdarzony jest własną tabula rasa (czystą kartą), którą zapełnia w czasie swojego życia; za prekursora nurtu uważa się Johna Locke'a.

Racjonalizm - był kluczowym dla oświeceniowej reformy systemów filozoficznych; za jego ojca przyjęło się uważać Kartezjusza, zaś zawołaniem przyświecającym racjonalistom jest bez wątpienia cogito ergo sum - myślę, więc jestem. Jego bezpośrednich korzeni upatrywać należy w krytycyzmie, z którego wyniósł przywiązanie do własnych poglądów;

Deizm - przedstawiciele tego nurtu filozoficznego przyjmowali istnienie Boga za fakt, jednak nie przyjmowali do wiadomości, że może on mieć jakikolwiek wpływ na nasz codzienny byt; to pogląd, który spotkał się z dość dużym aplauzem na ziemiach polskich, bowiem idealnie wpisywał się w polską hipokryzję wynikającą z głębokiego przekonania o doniosłości naszej roli i tym samym wieczystych zasługach jako przedmurza chrześcijaństwa europejskiego.

Ateizm - kluczową postacią tego nurtu filozoficznego jest Paul Holbach, który ogłosiwszy w swoich pismach, iż Bóg nie istnieje a tym bardziej, że nie ma żadnego wpływu na nas, stał się jego teoretykiem. To nurt filozoficzny, który nie spotkał się na ziemiach polskich z entuzjastycznym przyjęciem, co spowodowane było bez wątpienia zacofaniem religijnym, moralnym i obyczajowym, które wywołane zostało przez noc barokową, która w Polsce trwała kilkadziesiąt lat dłużej niż na przykład we Francji czy w Anglii.

Utylitaryzm - jest to pewien idealny model zachowania oświeceniowego człowieka kultury, który zakłada, że każde zachowanie powinno mieć przed sobą jeden zasadniczy cel, który określić można mianem "użyteczny". Z czasem postawa ta przeniknęła także i na karty literatury, która zaczęła propagować ideę bycia pożytecznym dla swojej własnej zbiorowości oraz prezentowanie jak najprzydatniejszych względem świata poglądów moralnych; drugim wymiarem wpisującym się w ten nurt jest literatura dydaktyczna, czyli kształtująca postawy i poglądy, które autor z punktu widzenia tzw. dobra ogólnego uznał za niewłaściwe i wymagające wyraźnej korekty.

Nazwa epoki oraz granice czasowe oświecenia w Polsce.

Wiek XVIII przyniósł wielkie zmiany w niemal wszystkich dziedzinach nauki - od skrajnie humanistycznych (tu głównie historia, prawo oraz nauki filologiczne) aż po precyzyjnie definiujące rzeczywistość nauki matematyczno - przyrodnicze. Nie bez powodu więc epokę określono mianem oświecenia, zaś stuleciu jej trwania nadano przydomek "wieku filozofów" albo "wieku nauki". Także życie kulturalne przeżywało swoją pierwszą w zasadzie młodość, bowiem odkryli, iż jedyną właściwą drogą poznania a później także i penetracji rzeczywistości jest krytyczne i rozumowe podejście do zastanej sytuacji i aktywna jej przemiana - tu głównie wyzwolenie spod krepującej myśli i dogmatyki kościelnej, feudalnego ograniczenia swobód obywatelskich oraz ciążącego trenu baroku.

Granice czasowe.

Polskie oświecenie rozpoczęło się w stosunku do europejskiego z pewnym opóźnieniem, co było uwarunkowane odległościami geograficznymi i znacznymi utrudnieniami w komunikacji, niemniej jednak warto podkreślić, że udało się wskazać trzy, znacząco różniące się od siebie fazy:

- początkowa (wczesną), którą datuje się od lat początku lat czterdziestych aż po rok 1764, jest to niewątpliwie dwudziestolecie Konarskiego oraz Załuskich, bowiem to do nich należą największe osiągnięcia tych lat - ustanowienie Collegium Nobilium oraz powstanie pierwszej biblioteki o charakterze publicznym

- faza stanisławowska lub faza dojrzała, przypadająca na lata 1764-1795, zatem okres panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, której to zawdzięczamy największy od czasów renesansu rozwój na tle kulturalnym, społecznym, obyczajowym, ale przede wszystkim politycznym i moralnym

- schyłkowa, która bezpośrednio poprzedziła przełom romantyczny i przypadła na lata 1795-1822. Okres, w którym Polska zniknęła z map Europy, dlatego też wiąże się, bo musi się wiązać z głębokim kryzysem światopoglądowym, ale także pierwszych, póki co niewiążących, ruchów o charakterze patriotycznym

Na czym polegało wzajemne nakładanie się 3 kierunków artystycznych w Polsce?

Polska literatura oświeceniowa, w przeciwieństwie do literatury europejskiej, ciążyła w kierunku eklektyczności stylistycznej, to znaczy nie rysowały się wyraźne podziały pomiędzy zwolennikami konkretnych wzorów, uznawanych za właściwe. Dlatego dokonanie rozróżnienie pomiędzy poszczególnymi stylami przebiegać musi w oparciu o oświecenie europejskie, które wyróżniło trzy główne prądy artystyczne:

Klasycyzm, który jasno określił, że zadaniem literatury jest realizacja odnowy moralnej społeczeństw, zatem spełniać ma się ona na gruncie dydaktycznym oraz nie stronić od wyraźnego moralizowania w tych kwestiach, które poszczególni twórcy uznają za szczególnie niedomagające. Twórcy pozostający w duchu klasycznym za główny cel sztuki uznawali osiągnięcie doskonałości w realizacji pewnego przyjętego kanonu piękna i prawdy, które zostały zaakceptowane przez czynnik rozumowy. Swoje założenia osiągali dzięki wykorzystaniu imitacji (Arystotelesowska kategoria mimesis) oraz wyeliminowaniu z procesu twórczego czynnika wyobrażeniowego i uczuciowego.

Uprzywilejowanymi gatunkami klasycyzmu, były gatunki pochodzenia antycznego:

- epos

- tragedia

- poemat heroikomiczny

- bajka

- satyra

W Polsce klasycyzm rozwinął się głównie w obrębie nurtów ściśle związanych z formułującym się programem literatury zaangażowanej w konkretne procesy o charakterze społeczno - obyczajowo - politycznym, który w sposób jawny nawiązywał do tradycji stworzonej w okresie renesansu. Bez wątpienia głównym ośrodkiem skupiającym twórców klasycznych był Warszawa, dopiero od pewnego momentu całość życia kulturalnego przeniosła się do Puław, do dworu i posiadłości Czartoryskich. Jako najwybitniejszych twórców tego okresu należy wymienić: Ignacego Krasickiego, Adama Naruszewicza a także Stanisława Trembeckiego. Literatura, którą realizowali była przede wszystkim nastawiona na cele moralizatorsko - dydaktyczne, co w dużej mierze zdeterminowało rolę pisarza, niejako wcielając go w rolę nauczyciela, mentora czy też po prostu wychowawcy społeczeństwa.

Sentymentalizm - jego przedstawiciele traktowali literaturę jako jedną z metod poznania wnętrza ludzkiego i w miarę możliwości pokazania jak bardzo skomplikowanym bytem jest dusza ludzka. To właśnie sentymentalne utwory pragnęły definiować ludzkie postawy, uczucia i marzenia o nowych stanach świadomości. Należy podkreślić, że celem sentymentalistów była jednostka, nie zaprzątali oni sobie głów zjawiskiem rodzących się społeczeństw, ich bolączek i oczekiwań względem państwa. Za głównego teoretyka gatunku uważa się Jana Jakuba Rousseau. Nurt ten w sposób konieczny wiązać należy z emancypacją przedstawicieli wszelkich klas średnich, zwłaszcza zaś stanu mieszczańskiego, którego światli przedstawiciele, całkiem słusznie zresztą, pragnęli wziąć czynny udział w reformach społeczno - obyczajowych, a przede wszystkim w procesie wyrównywania poziomów społecznych, tym samym także praw i obowiązków oraz zniesienia stanu uprzywilejowanego. Jako podstawy myślowe epoki traktować należy głównie teoriopoznawcze wywody i propozycje sensualizmu oraz empiryzmu, zatem dzieła D. Hume i E. B. Condillaca. Poznanie rzeczywistości bardzo często wiązało się z zaprzeczeniem klasycystycznych teorii o wszelkim ładzie harmonii oraz doskonałości świata, które świadczyć miało i świadczyło o wyraźnym kryzysie w przekonaniach klasycystów oraz cywilizacji, którą wytworzyli. Stąd właśnie należy wyprowadzać przekonanie o konieczności powrotu człowieka do natury, poprzez co może on osiągnąć nowe wartości własnego intelektu, a co się z tym wiąże zacząć postrzegać świat z punktu widzenia wrodzonej dobroci oraz negacji przyjętych za poprawne metodologicznie wzorców literatury zakładającej moralizm i dydaktyzm. Konsekwencją takiego pojmowania rzeczywistości było postawienie nowych zadań przed literaturą, a mianowicie - każde dzieło literackie winno do kreowania autentycznych, naturalnych więzi międzyludzkich opartych na podłożu miłości, przyjaźni, więzi rodzinnych i ogólnie rozumianego dobra. Doprowadziło to do stworzenia nowego kanonu bohatera, którego określa się mianem bohatera czułego. Niezwykle istotne miejsce zajmuje w twórczości sentymentalistów wieś, skąd można czerpać niezwykłą wprost ilość wzorców do tej pory nieskalanych piętnem cywilizacji, fałszem czy jakimikolwiek uczuciami związanymi z kulturą ludzką; jednocześnie pobyt na wsi miał być gwarantem dotarcia do natury oraz przeżycia estetycznego realizującego się w nowej wartości piękna.

Rokoko styl charakterystyczny dla twórczości przez wielu postrzeganej jako napuszenie wytworne i zbyt barokowe, aby zostać uznaną w wieku rozumu, kiedy to człowiekiem żądzą poważne problemy. Podstawą programową było spostrzeżenie momentu piękna i nadanie mu odpowiedniego wyrazu w postaci wiersza, opery czy komedii charakterów. Największy rozkwit twórczy obserwować można pomiędzy rokiem 1720 a rokiem 1780, kiedy to formy architektoniczne, literackie i plastyczne są najwyżej cenione i najczęściej przez artystów Zachodniej Europy realizowane. Za filozoficzne podstawy twórcy przyjęli głównie nowoczesną wykładnię filozofii epikurejskiej, która najlepiej odpowiadała na założenia wyrafinowanej zabawy, ściśle jednak określonej zasadami wdzięku oraz dobrego smaku. Rokoko czasem, całkiem zresztą słusznie określa się mianem prądu eklektycznego, czerpiącego swe wzorce z dwóch innych nurtów, to znaczy klasycyzmu i sentymentalizmu, czym tłumaczy się obecność ornamentacyjnych motywów mitologicznych oraz wyrafinowaną pod względem uczuciowy nastrojowość. Ulubionymi gatunkami tegoż stylu artystycznego były krótkie formy wierszowane wśród których wymienić można:

- anakreontyk

- epigramat,

ale także nie unikano form nieco bardziej skomplikowanych pod względem budowy oraz konstrukcji dzieła, by wymienić w tym miejscu:

- komedię salonową

- poemat heroikomiczny

Generalnie rzecz ujmując, rokoku przypisuje się według tradycji literackiej wykształcenie się w obrębie niezwykle szeroko pojmowanego życia towarzyskiego, zaś jego zasługi dla literatury określa się w płaszczyźnie gry opartej na intelektualnym dowcipie, kalamburze, często odwołującym się do niezwykle inteligentnych skojarzeń oraz "soli nurtu", czyli niezwykle błyskotliwych i zaskakujących pointach, cechujących się elegancją oraz nietuzinkowością skojarzeń. W Polsce rokoko rozwinęło się w latach siedemdziesiątych w środowiskach, które określić można jako związane z puławskim dworem księstwa Czartoryskich, zaś jako kluczowych przedstawicieli epoki wymienia się przede wszystkim Józefa Szymanowskiego, J. Potockiego, ale także nie można nie wspomnieć o lirykach S. Trembeckiego, T. K. Węgierskiego czy F. D. Kniaźnina.

Stanisław Konarski - życie oraz dorobek artystyczny.

Stanisław Konarski przyszedł na świat 1700 roku w rodzinie średniozamożnego szlachcica w województwie sandomierskim. Swoje pierwsze szlify naukowe odbierał jak większość młodzieży w szkołach jezuickich, gdzie po ukończeniu przez krótki czas także i wykładał retorykę. Dzięki możliwościom, jakie stwarzała mu zakonna sukienka, podjął studia w Rzymie, a później przez kolejne pięć lat podróżował po Europie, zdobywając wiedzę z różnorodnych, jak się okazało, dziedzin. Do Polski powrócił w roku 1730 i od razu podejmuje się pracy nad Voluminum legum, czyli edycji zbioru praw polskich. Podejmuje się również pierwszych prób działalności Leszczyńskiego, jednak po jego abdykacji odsuwa się z powrotem na grunt reformacji i rozpoczyna wielkie dzieło swojego życia - odmowę polskiego systemu szkolnictwa. W 1740 roku powstaje za jego sprawą Collegium Nobillium, czyli jedna z najnowocześniejszych w Europie instytucji szkolącej i wychowującej synów bogatej szlachty na światłych obywateli i europejczyków - główny nacisk położył na naukę języków nowożytnych oraz jasnego, zwięzłego i klarownego formułowania myśli w duchu czystego racjonalizmu. Jednak głównym zamysłem Konarskiego było zjednoczenie potrzeb społecznych z możliwościami wychowawczymi jednostek kształcących. Owocem tak prowadzonej myśli były kolejne Ustawy szkolne, w których wyraźnie pada stwierdzenie, że "nierządem Polska stoi" i że jest to ewidentna konsekwencja niedouczenia obywateli lub edukacji prowadzonej przez anachroniczną i krótkowzroczną scholastykę, choć w ani jednym punkcie nie odważył się opowiedzieć za którymś z prądów filozoficznych krytykujących obecność boskiej interwencji w codziennym życiu człowieka. W uznaniu zasług dla szkolnictwa polskiego król Stanisław August Poniatowski obdarzył go medalem z inskrypcją "Temu, który odważył się być mądrym".

Najważniejszym dziełem życia Konarskiego było niewątpliwie O skutecznym rad sposobie, które stanowiło wykładnię politycznych przekonań autora. W traktacie swym postulował między innymi: całkowite i bezkompromisowe zniesienie zasady liberum veto, reorganizację projektów sejmowych, powołanie Rady Nieustającej oraz zburzenie utopijnego mitu sarmackiego wśród społeczeństwa.

Inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego (teatr, czasopisma, szkolnictwo, mecenat)

M e c e n a t - to zjawisko, które funkcjonowało na gruncie polskiej kultury także i wcześniej - polegało na przyjęciu przez zamożnego szlachcica, magnata czy nawet samego króla człowieka związanego z kulturą, nauką bądź sztuką a nie mającego zaplecza finansowego pozwalającego na samodzielną egzystencję. Przykładem może być z całą pewnością Stanisław August Poniatowski, który skupił wokół siebie bardzo liczne grono "oświeconych" doby oświecenia, co pozwoliło na ukształtowanie elit kulturalnych. To właśnie dzięki działalności króla wspaniale rozwinęły się liczne talenty pisarskie, malarskie i polityczne, o których donosi historia. Także Stanisławowi Augustowi, oczywiście jako mecenasowi, przypisać można powołanie Korpusu Kadetów, czyli pierwszej na ziemiach polskich szkoły rycerskiej kształtującej i wychowującej kwiat polskiej młodzieży w duchu patriotycznym a przede wszystkim w oderwaniu od tradycyjnej metody scholastycznej.

C z a s o p i ś m i e n n i c t w o - doba oświecenia to okres, w którym kształtowały się najważniejsze "zasady" funkcjonowania prasy. I tak jako kluczowe tytuły z całą pewnością wymienić można Monitor oraz Spektator, których głównym celem było kształtowanie postaw czytelniczych w związku z koniecznością przeprowadzenia gruntownych reform w zakresie politycznym, szkolnym i społecznym. Ważne, aby podkreślić, że kierowane one były to odbiorców świadomych konieczności prowadzenia reform, bowiem nie brakowało w nich artykułów prześmiewczych i pełnych niezwykle ostrych opinii i komentarzy współczesności i jej niedomagań.

Mówiąc o czasopismach epoki nie można nie wspomnieć o Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych, które w krótkim czasie stały się dominującym, a wreszcie jedynym znaczącym pismem, o typowo literackim charakterze. Ich zadaniem z jednej strony było propagowanie współczesnych poetów i pisarzy, stała obecność na europejskim ryku czytelniczym oraz żywa reakcja na przedsięwzięcia kulturalne mające miejsce w oświeconej Warszawie.

Należy też podkreślić kształtującą się rolę dzienników, z których najpopularniejsze a tym samym najważniejsze to Gazeta Warszawska, Gazeta Narodowa i Obca, poświęcające sporą część swojej objętości na propagandę polityczną związaną ze stronnictwem patriotycznym.

S z k o l n i c t w o - wiek XVIII to czas, w którym coraz powszechniej zaczęto uświadamiać sobie rolę oświaty oraz powszechności choćby elementarnego wykształcenia wśród obywateli. Dlatego właśnie obowiązek rozwijania oświaty, jej infrastruktury, a tym samym ciągłego podnoszenia poziomu kształcenia umysłowego oraz osobowościowego został polecony władzy państwowej oraz elity skupione wokół osoby króla. Gruntowaną reformę zapoczątkował Stanisław Konarski, której wyrazem była Szkoła Rycerska oraz wykształcenie świadomości, że metoda scholastyczna nie jest największym osiągnięciem europejskiej nauki. Naturalną więc konsekwencją było ukształtowanie się "zarządu" polskiego szkolnictwa, który z czasem został wyposażony w statut i obwołany Komisją Edukacji Narodowej (1773) - pierwszym postulatem była kasacja zakonu jezuitów oraz przekazanie ich majątku polskiej oświacie.

Pierwsze zmiany widoczne były gołym okiem - zniesiona została łacina a jako język wykładowy wprowadzony został język polski. Dokonała się gruntowana zmiana podstawy programowej, która do tej pory skupiona była wokół przedmiotów ściśle teoretycznych. Wprowadzono przede wszystkim naukę za pomocą praktyki oraz metody oglądowej, a także włączono do programu szkoleń przedmiotów takich jak ogrodnictwo, rolnictwo, fizyka czy chemia, co ciekawe już wtedy pojawiło się przekonanie o konieczności podnoszenia i doskonalenia kultury fizycznej uczniów.

Komisja Edukacji Narodowej pod szczególnym nadzorem miała szkoły wyższe, wiedząc że najważniejsze znaczenie będą mieć uczeni wyrośli i wychowani właśnie na rodzimych uniwersytetach. Niezwykle istotną rolę odegrał w tym procesie Hugo Kołłątaj, któremu to przypisuje się reformę Akademii Krakowskiej oraz Marcin Poczobut - Odlanicki, który dokonał gruntownych zmian w Akademii Wileńskiej.

Wielką wagę przywiązywano do nauki biedniejszych warstw społecznych - między innymi w tym celu powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, gdzie rozpoczął swoją działalność autor jednego z pierwszych podręczników gramatyki polskiej - Onufry Kopczyński. Wydał on tym samym walkę polszczyźnie zmanierowanej przez francuskie wpływy i tym samym zapoczątkował reformę języka polskiego, która zakończyła się dopiero na początku XX wieku.

T e a t r - wiek XVIII to również wielkie czasy dla polskiego teatru, bowiem w 1765 roku utworzony został w Warszawie pierwszy teatr o charakterze publicznym. Od samego początku zaczął spełniać swoją właściwą względem społeczeństwa rolę - nie tylko stanowił źródło rozrywki kulturalnej na wysokim poziomie, ale zaangażował się w proces wychowania i odnowy moralnej szerokich mas społecznych. Wiązało się to "z otwarciem drzwi teatralnych" dla przeciętnego obywatela, którego stać było na obcowanie ze sztuką. To właśnie w teatrze najpełniej realizuje się jedna z głównych idei oświeceniowych - uczyć bawiąc, bowiem pierwszymi sztukami, które wystawiane były na deskach teatru były komedie polityczne Franciszka Bohomolca wzorowane przecież na dziełach Woltera

Jaką rolę odegrały bajki i satyry Ignacego Krasickiego.

Nazywany księciem wśród poetów, Ignacy Krasicki, urodził się w roku 1735 w rodzinie średniozamożnych szlachciców rezydujących na południowych rubieżach Królestwa Polskiego. Swoją edukację rozpoczął w kolegium jezuickim, by potem kontynuować ją w Rzymie i Paryżu. Po powrocie przyjął święcenia biskupie i nawiązał kontakt ze Stanisławem Augustem Poniatowskim, by w krótkim czasie otrzymać nominację na kapelana królewskiego. Jego kariera polityczna rozpoczęła się od publikacji w Monitorze, by w krótkim czasie rozwinąć zakres prowadzenia swych działań o charakterze społecznym na całe biskupstwo warmińskie, którego przełożonym został mianowany w 1766 roku. Jest odpowiedzialny za prowadzenie polityki z Fryderykiem II i wszelkie sukcesy na tej linii należy przypisywać mu właśnie. Pod koniec życia, kiedy Polska zniknęła de facto z map Europy, otrzymał wymarzone i najstarsze biskupstwo gnieźnieńskie, co miało mieć wymiar symbolu i hołdu złożonego wielkiemu poecie. Twórczość jego obejmuje bardzo szeroki wachlarz gatunków i styli, dlatego ograniczę się do wymienienia najważniejszych tytułów, a później scharakteryzuję wybrane utwory, będące najbardziej reprezentatywnymi.

- Myszeidos pieśni X

- Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki

- Monachomachia

- Pan Podstoli cz. I

- Bajki i przypowieści

- Satyry

- Antymonachomachia

B a j k i - to jeden z najważniejszych gatunków wykształconych czy może lepiej powiedzieć przeżywających swoją drugą młodość właśnie w XVIII wieku. Przed śmiercią poety ukazał się tom zatytułowany Bajki i przypowieści, w którym znaczną część stanowią bajki epigramatyczne. Drugi zaś tom, wydany już po śmierci poety, zawierał utwory o  ieco innej charakterystyce - pojawiają się utwory nieco dłuższe, wyposażone w sytuacje narracyjne i nieco inny wymiar społeczny. Niemniej jednak o bajkach Krasickiego w ogóle napisać można jedno - były one zwierciadłem społecznych napięć i stosunków międzyludzkich, które nie straciły swej ważności pomimo upływu lat. Idąc dalej, morały z nich płynące coraz częściej znajdują nowe konteksty sytuacyjne, które potwierdzają jak doskonałym obserwatorem i komentatorem rzeczywistości był Ignacy Krasicki.

Wstęp do bajek - to utwór inicjujący twórczość bajkopisarską, w którym poeta zapowiada w kim upatruje swojego odbiorcę oraz odsłania swój stosunek do otaczającej go rzeczywistości. Z drugiej zaś strony utwór ten odczytywać można w kategorii apostrofy do własnej twórczości, która jest charakterystyczna dla form poetyckich, które nastąpią dopiero po kilkudziesięciu latach od ukazania się Bajek i przypowieści.

Malarze - to jedna z bajek, w której poeta zawarł ostrą krytykę ludzkiej próżności oraz panującej mody przekłamywania rzeczywistości kosztem smutnej rzeczywistości. Warto przyjrzeć się temu utworkowi z punktu widzenia współczesnego człowieka, bowiem prawda moralna zawarta w morale wydaje się być dziś nad wyraz wprost aktualną.

Kruk i lis - bajka obnażająca ludzką próżność w zupełnie inny sposób, bowiem wykorzystująca charakterystyczną formę bajki ezopowej, której tradycja sięga przecież cywilizacji starożytnej. Istotne jest, aby podkreślić, iż w przestrzeni utworu pojawiają się elementy narracji i dialogu między bohaterami.

Szczur i kot - to historyjka przestrzegająca przed nadmierną pychą, wiarą we własną nieomylność i przekonaniem o swej sile, mocy czy potędze, nie są i nie mogą być gwarantem odniesienia końcowego sukcesu życiowego. Być może słuszną drogą interpretacji jest spojrzenie z punktu widzenia katechetyczno - ekumenicznego, bowiem jak wiadomo Krasicki był księdzem, zatem nie powinna dziwić krytyka deistycznego podejścia do życia, którą według mnie uosabia kot.

Ptaszki w klatce - bajka ezopowa mająca wyraźnie polityczny wydźwięk. Poeta wykorzystał bardzo ciekawą metaforykę, by pokazać stosunki społeczno - polityczne panujące w kraju oraz w przystępny sposób ukazać młodzieży szlacheckiej jak ważną rolą jest wychowanie patriotyczne, które wprowadzane jest do szkół. To właśnie piętno położone na wszelkich działaniach szlacheckich, które w swym imperatywie moralnym nie zawierają choćby elementarnego poczucia narodowej wspólnotowości i chęci uczynienia Polski lepszą niż się ją zastało.

Groch przy drodze - krytyka przesadnej ostrożności, która jest efektem ludzkiej chciwości. Podmiot liryczny postawił sobie za cel napiętnować szlachciców, których cechuje drobiazgowość w dbałości wyłącznie o własne interesy, którzy zaś nie podejmują w zasadzie żadnych sformalizowanych działań, aby pozytywnie wpływać na dobro Królestwa.

Dewotka - bajka podnosząca bardzo istotny w osiemnastowiecznym, bowiem krytykująca fałszywą pobożność, która tak modna była w okresie oświecenia wśród szlachty i magnaterii. Jest to krytyka niezwykle celna, bowiem trafia tam, gdzie do tej pory nikomu nie udało się trafić czy może lepiej powiedzieć, gdzie nikt nie miał odwagi nawet mierzyć, ponieważ krytykuje polską hipokryzję religijną, którą obserwować można po dziś dzień.

S a t y r y - to gatunek, który również powstał w starożytności, a który to w XVIII wieku został odkryty na nowo. O Krasickim mówi się, nie bez przyczyn, że jest polskim królem satyry (pomimo tego, że napisał ich zaledwie 22), bowiem bez wątpienia najdoskonalej opanował sztukę posługiwania się sie ostrą ironia, nietuzinkowym dowcipem, bezlitosną kpina lub beznamiętnym szyderstwem, by wyrażać swój krytyczny stosunek do przedstawianych w utworach ludzkich wad, obyczajów, postaw światopoglądowych oraz innych zjawisk o charakterze społecznym.

Żona modna to portret najbardziej wymownie charakteryzujący typową polską szlachciankę, która rozmiłowana jest w modzie przyniesionej prosto z francuskich salonów oraz przejawia skrajną niemalże głupotę, niestety bardzo charakterystyczną dla polskich szlachcianek XVIII wieku. Krasicki ośmiesza jej ślepą pogoń za bibelotami, których znaczenia nie potrafi pojąć, artykułami codziennego użytku, z których nie potrafi skorzystać czy wreszcie romansami francuskimi, które czyta oczywiście w oryginale, a z których rozumie zaledwie co piąte słowo. Wyraźnej krytyce poddany jest niemal zupełny brak praktyczne wykształcenia bohaterki oraz jej, tu przepraszam za sformułowanie, wręcz genetyczna głupota. Niestety historia uczy, że takich żon modnych było w Polsce w XVIII wieku niezwykła wprost ilość, dlatego tym bardziej chwała Krasickiemu za odwagę w podjęciu tego dość niewygodnego tematu. Godna podkreślenia jest aktualność Żony modnej i dziś, bowiem wystarczy rozejrzeć się idąc ulicą większego miasta, by spotkać całą masę kobiet, które wzorują swój image właśnie na głównej bohaterce opisywanego utworu.

Pijaństwo - nie od dziś wiadomo, że typowy Polak, to Polak pijany - taki wizerunek zawdzięczamy właśnie Polsce szlacheckiej, w której to główną rozrywką, żeby nie powiedzieć głównym zajęciem większości, było ciągłe spożycie daleko przekraczające zdrowy rozsądek. Narrację prowadzi nałogowy pijak, który stara się "wybijać klina klinem", aby uśmierzyć ból wynikający ze zbyt niskiego poziomu alkoholu w zepsutym organizmie. Krasicki pokazuje swojego bohatera w różnych konfiguracjach osobowych oraz czasoprzestrzennych, co powoduje, że staje się on uniwersalnym przedstawicielem społeczeństwa polskiego i być może nawet pretenduje do wymiaru anty - ikony czy może lepiej powiedzieć anty - przykładu w pełnym znaczeniu tych słów. Oczywiście warto zastanowić się także a może lepiej powiedzieć tym razem nad wymiarem ponadczasowym satyry, która niestety jest tak boleśnie aktualna po dziś dzień…

Do króla - to jedna z najlepszych satyr politycznych w dorobku Krasickiego, bowiem realizuje się w obrębie panegirycznej wypowiedzi poetyckiej. Z drugiej zaś strony to utwór bardzo celnie komentujący przeciwników królewskich reform i ośmieszający ich bez cienia wątpliwości w słuszność własnej decyzji. Król Stanisław August Poniatowski objął urząd króla w bardzo młodym wieku, zaś spory co do słuszności tej edycji trwały niezwykle długo. Czarę goryczy były niewątpliwie reformy obyczajowo - społeczne oraz liczne ograniczenia wolności osobistych, którymi do tej pory cieszyła się rozbestwiona polska szlachta. Oczywiście poddana jest krytyce także typowo polska zawiść, która zmuszała magnatów oraz szlachciców do ustawicznej krytyki króla za jego wiek, brak doświadczenia, podejmowane przedsięwzięcia o charakterze kulturalnym, za sprawowanie mecenatu nad literatami, którzy zamiast chwalić karcą i długo by jeszcze wymieniać. Krasicki posługuje się jednak fortelem, niczym mieczem obosiecznym, bowiem wszystkie zarzuty skierowane pod adresem króla są rzeczywistymi pochwałami i dlatego należy traktować analizowaną satyrę jako utwór panegiryczny, zatem dający wymiar zasługom oraz wartościom wynikającym z podejmowanych przez konkretną jednostkę działań.

Walka z ciemnotą i zacofaniem w Monachomachii

Monachomachia, czyli wojna mnichów realizuje się w gatunku poematu heroikomicznego, czyli utworów poetyckich parodiujących eposy bohaterskie. Źródłem komizmu jest tutaj zestawienie bardzo wyniosłego stylu wypowiedzi postaci z błahymi i często wręcz żenującymi problemami bohaterów.

Monachomachia jest historią konfliktu pomiędzy dwoma zakonami - karmelitów oraz jezuitów, który został wywołany prze trudną do określenia, jednakże nazwaną Jędzę Niezgody. Burzy ona wieczyste porozumienie pomiędzy mnichami i doprowadza ich do otwartej wojny. W kolejnych pieśniach Krasicki przedstawił kolejne etapy rozwoju sporu, punkt kulminacyjny - wojnę mnichów, wreszcie powrót do stanu wyjściowego, czyli ponownego zawiązania "paktu o wzajemnej nieagresji". Opowiada w sześciu pieśniach o kłótni połączonej z bijatyką, która wywołana została przez Jędzę Niezgody, która nie została w jakikolwiek sposób określona czy bliżej zdefiniowana. Utwór jest więc bardzo celnym ciosem wymierzonym w niezwykle liczne i wciąż powstające, jak przysłowiowe grzyby po deszczu, klasztory, które są siedliskiem głupoty, rozpusty moralnej i obyczajowej a przede wszystkim dawno zatraciły swoją pierwotną misjonarską ideę. Powstało niegdyś pytanie, czy Krasicki, jako ksiądz katolicki, powinien był podejmować temat tak wyraźnie krytykujący czy wręcz ośmieszający stan duchowny w Polsce. Mnie osobiści się wydaje, że nie było wówczas lepszej osoby, która by mogła podejmować zagadnienia z tym właśnie, w Polsce jak by na to nie patrzeć, zakazanym tematem. A obnażył wszystko, co tylko można było przed czytelnikiem obnażyć - od drobnostek w stylu zaniedbania porannej modlitwy po ciężkie grzechy rozpusty moralnej i obyczajowej, o nagminnym popełnianiu wykroczeń okresowych przez Siedem Grzechów Głównych nawet nie wspominając. Przyjęta forma poematu heroikomicznego powoduje dodatkowe nawarstwienie komizmu postaci, języka czy całej sytuacji nakreślonej w fabule utworu, ponieważ czytelnik przez cały czas ma wrażenie, że czyta o poważnym konflikcie zaistniałym w zepsutym duchowo klasztorze. Na uwagę zasługuje niezwykła uniwersalność tła akcji, bowiem osiemnastowieczna Polska znała miasteczek takich jak owo bezimienne miejsce całą masę. Według mnie najwspanialsza jest według mnie Jędza Niezgody - czyli bezpośrednia przyczyna konfliktu tragicznego, o której nikt nic nie wie, która pojawia się nazwana, która posiada swoją historię powszechnie znaną, jednak zbyt trudną do opowiedzenia. Monachomachii nie da się streścić w kilku słowach - trzeba ją po prostu przeczytać…

Jakie stronnictwo ukazał Niemcewicz w Powrocie posła. Scharakteryzuj ich program.

Julian Ursyn Niemcewicz swoją edukację rozpoczął, kiedy podwaliny pod reformy systemowe w kraju były już na dość zaawansowanym poziomie, czego dowodem może być chociażby fakt, że pierwsze szlify odbierał w Korpusie Kadetów. Kontynuował zaś, co warto podkreślić, jako uczony świecki, w ośrodkach uniwersyteckich całej Europy. Pozwoliło mu to na dość jednoznaczne wykształcenie poglądów i określenie się względem trwających w Polsce reform. Po powrocie przystąpił niemal od razu do stronnictwa patriotycznego, którego stał się w krótkim czasie aktywnym działaczem. Wspomnijmy też, że jego aktywność wyrażała się także na niwie prasowej - pełnił funkcję redaktora Gazety Narodowej i Obcej. Należy pamiętać, że po III rozbiorze Polski podjął współpracę z Tadeuszem Kościuszko i wziął czynny udział czynny udział w powstaniu. czynny udział w powstaniu. Bez wątpienia jednak największy rozgłos zyskał dzięki ogłoszeniu komedii politycznej zatytułowanej Powrót posła, w której to zawarł treść bezpośrednio związaną z aktualną sytuacją polityczną w Polsce oraz programem stronnictwa, z którym się utożsamiał, co więcej niezwykle szyderczej krytyce poddał wszystkie postulaty głoszone przez politycznych adwersarzy - zwolenników obozu magnackiego.

Program stronnictwa patriotycznego:

- tron Polski powinien być dziedziczony;

- władza królewska winna być bezwzględnie wzmocniona;

- postulowano konieczność zniesienia liberum veto;

- w przymierzu z Prusami upatrywano szans zażegnania impasu politycznego;

- sejm ponownie miał nabrać mocy ustawodawczej;

- chłopi mieli zostać uwolnieni spod obowiązku pańszczyzny;

- reforma miała objąć szkolnictwo, którego zadaniem miało stać się nie tylko kształcenie, ale także wychowanie młodzieży na prawych i światłych obywateli.

Powrót posła jako komedia polityczna i obyczajowa.

Pierwsza komedia polityczna powstała na gruncie literatury polskiej to Powrót posła pióra J.U. Niemcewicza. Jest to utwór, który był odpowiedzią na zamówienie płynące od władz stronnictwa, w którym to poeta miał przedstawić nie tylko program partyjny, ale także społeczne uzasadnienie konieczności poszczególnych postulatów. I z całą pewnością mu się to udaje, bowiem nie many wątpliwości, po czyjej stronie staniemy, kiedy rozważamy problem miłości Walerego i Teresy oraz wchodzącego pomiędzy nich Szarmantckiego, kiedy słuchamy wypowiedzi starosty Gadulskiego i Podkomorzego czy poświęcamy chwilę, aby wyobrazić sobie żonę modną jednego z nich. Powrót posła będzie więc nie tylko komedią o wyraźnej proweniencji politycznej, ale przede wszystkim partyjną agitką, która przemycać miała do społecznej świadomości konieczność przeprowadzenia reform, o których opowiada. Oczywiście na uwagę zasługuje wspomniany już bardzo skomplikowany, jak na okres oświecenia, wątek romansowy, który rozgrywa się pomiędzy trójkątem Walery - Teresa - Szarmancki, bowiem nie spotykało się w tamtych latach utworów podejmujących tematykę mezaliansu.

Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj jako czołowi publicyści epoki oświecenia - ich dzieła, programy polityczne oraz wpływ na sytuację Polski w XVIII wieku ).

Stanisław Staszic urodził się w rodzinie mieszczańskiej jako syn burmistrza. Jego zdeterminowanie środowiskowe spowodowało, że postanowił obrać drogę duchowną, gdyż ta była w XVIII wieku gwarantem zdobycia rzetelnego wykształcenia oraz zaistnienia w życiu publicznym. Studia w Paryżu przyczyniły się do rozwoju zainteresowań dziedzinami geografii i geologii, dlatego swoje życie poświęcił między innymi badaniu Karpat, zarówno w aspekcie geologicznym, geomorfologicznym, ale także socjologicznym i kulturalno - obyczajowym..

Swoja doktrynę polityczną wyłożył głownie w dwóch dziełach: w "Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego" i w Przestrogach dla Polski. Program społeczno - polityczny Staszica oparty jest o dokładne analizy potrzeb mieszkańców wsi i mniejszych miast ale także o troski, które wynikły z wielkiej świadomości działacza stronnictwa patriotycznego związanej z realnym zagrożeniem utraty niepodległości. Swoje postulaty odbudowy Rzeczypospolitej sformułował w następujące hasła:

- szczęście mieszkańców konkretnego kraju zawsze ściśle wiąże się z poczuciem przynależności i użyteczności, dlatego zadaniem państwa jest stworzyć obywatelom takie właśnie warunki bytowe

- państwu konieczna jest gruntowna reforma systemu oświaty, która realizować się ma poprzez podniesienie poziomu nauczania z zakresu matematyki, fizyki, chemii, przeniesienie ciężaru lekcji z teorii na praktykę, rozwijanie świadomości odpowiedzialności za kraj po przez wychowanie patriotyczne oraz wyłączenie szkolnictwa spod władzy kościelnej

- poprawie poziomu polskiej polityki konieczne jest zniesienie zasady liberum veto, także znaczne powiększenie władzy sejmowej oraz przywrócenie sejmowi mocy ustawodawczej; jako bardzo ważny uważał postulat dotyczący kwestii dziedziczności tronu

- także wielkie znaczenie przywiązywał do kwestii chłopskiej, proponując możliwość uwłaszczenia chłopów lub też zamienienia pańszczyzny na czynsz, który musieliby płacić dworowi chłopi

- krytyka magnaterii jest związana dość wyraźnie z troską, którą otoczył mieszczan, bowiem postulował zwiększenie ich praw społeczno - politycznych a w niedalekiej przyszłości również wprowadzenie mieszczan na salę sejmową

Hugo Kołłątaj był niemniej ważnym z punktu widzenia historii działaczem politycznym stronnictwa patriotycznego. Oczywiście nie można porównywać jego drogi do polityki z historią Staszica, bowiem urodzony w bogatej rodzinie szlacheckiej miał zapewnione wykształcenie i tzw. życiowy start. Nie trudno zatem się dziwić, że studia zakończył tytułem doktora na Akademii Krakowskiej, po czym wyjechał na dalsze studia za granicę kraju. Powrót Kołłątaja do Polski wiąże się z początkiem jego właściwej działalności społeczno - polityczno - oświatowej, bowiem podejmuje niemalże od razu pracę w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych oraz Komisji Edukacji Narodowej. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego zebrał wokół siebie grupę najaktywniejszych członków stronnictwa patriotycznego, która rychło przekształciła się w prężną frakcję o nazwie Kuźnica Kołłątajowska. Swój program polityczny zdefiniował w dziele Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima listów kilka a także nieco późniejszym zbiorze Prawo polityczne narodu polskiego. Trudno jest wskazać jakieś znaczące różnice między programem Staszica, omówionym powyżej a postulatami Kołłątaja, bowiem uznawał on również konieczność wprowadzenia zasady, na mocy której tron Polski ponownie byłby dziedziczny, chłopi (między innymi propozycja uwłaszczenia) oraz mieszczanie obdarzeni by zostali określoną pulą praw ale także i obowiązków ale przede wszystkim zniesiona by została zasada liberum veto.

W jakich utworach skrytykowana jest cudzoziemszczyzna i sarmatyzm?

Utwory z krytyka cudzoziemszczyzny:

Powrót posła, Juliana Ursyna Niemcewicza;

Zona modna, Ignacy Krasicki;

Krytyka sarmatyzmu wyrażona w literaturze oświeceniowej

Sarmatyzm, Franciszek Zabłocki;

Myszeida, Pan Podstoli, Pijaństwo, Ignacego Krasickiego;

Powrót posła, Julian Ursyn Niemcewicz;

Aktywność społeczna i polityczna polskich pisarzy i publicystów w okresie oświecenia.

Bardzo ważną role w oświeceniowej reformie społecznej odegrał także Franciszek Salezy Jezierski, który był bardzo aktywnym członkiem Kuźnicy Kołłątajowskiej oraz pełnił funkcje wizytatora oświaty z ramienia Komisji Edukacji Narodowej. Można śmiało stawiać go w pierwszym rzędzie reformatorów, bowiem przywiązywał niezwykłą wagę do realizowanych zadań. Jako jeden z pierwszych zaczął postulować konieczność wyrównania bardzo rozwarstwionego narodu polskiego - jego definicja: naród jest zgromadzeniem ludzi mających jeden język, zwyczaje i obyczaje zawarte jednym i ogólnym prawodawstwem dla wszystkich obywatelów. Co więcej, wyraźnie postulował wzmocnienie władzy królewskiej.

Główne gatunki literatury doby oświecenia; ich charakterystyka oraz przykłady.

Bajka wierszowana to alegoryczna historyjka, której bohaterami są zwierzęta lub ludzie czasem także rośliny bądź też przedmioty, służąca autorom do wypowiedzenia ważnej nauki moralnej o powszechnym i ogólnym charakterze, która dotyczy zazwyczaj stosunków społecznych. Myśl ta, nazywana często morałem, wypowiadana jest wprost i czytelnik nie musi poszukiwać jej pomiędzy wersami lub w oparciu o całościową interpretacje. Proste formy podawcze, stałość wykorzystywanej symboliki oraz ogólność podejmowanych tematów sprawiła, ze bajka jako gatunek stała się jednym z najpopularniejszych gatunków w oświeceniu tak europejskim, jak i polskim.

Satyra od momentu ukształtowania się gatunku w starożytności miała realizować funkcje dydaktyczna, moralizatorska, wreszcie ośmieszającą i wytykającą wady, przywary i wszelkie ułomności wynikające z ludzkiej natury, zwłaszcza zaś ze słabości ludzkich charakterów. Bez wątpienia jest świetnym gatunkiem, aby podejmować żywy komentarz współczesnego życia społecznego, politycznego i obyczajowego. I tak właśnie został przez największych twórców oświeceniowych w Polsce wykorzystany - mam w tym momencie na myśli oczywiście Ignacego Krasickiego oraz Adama Naruszewicza, których to utwory stały się doskonale krzywym zwierciadłem, w którym odbiła się Polska XVIII wieku.

Poemat heroikomiczny jest utworem epickim, którego komizm oparty jest o zasady kontrastu pomiędzy wysokim stylem wypowiedzi bohaterów oraz towarzyszącym mu podniosłej atmosferze i poczuciu uczestnictwa w czymś niezwykłej wagi z błahością problemu i ewidentna głupota poszczególnych postaci. Jest to parodia gatunkowa utrwalona jeszcze w starożytności jako odpowiedź na poemat heroiczny, który podejmując wielkie tematy, potwornie zmęczył opinie czytelnicze. W dobie polskiego oświecenia wykorzystany głównie przez Krasickiego do ośmieszenia życia klasztornego oraz stanu duchownego w Polsce w ogóle - oczywiście chodzi w tym momencie o Monachomachię i Antymonachomachię.

Felieton to jeden z gatunków publicystycznych, który swobodnie posługuje się różnorodnymi literackimi środkami ekspresji. Opiera się na swobodnym kojarzeniu luźno ze sobą połączonych faktów, których skojarzenie wymaga od czytelnika nie tyko inteligencji, ale także ogólnej świadomości społeczno-kulturalnej. Forma najczęściej zakładała wypowiedź pełną swobodnych dygresji oraz niczym nie skrępowanych przemyśleń służących doraźnie pojawiającym się celom.

Klasycyzm i sentymentalizm

Klasycyzm - nurt w literaturze oświeceniowej, który ściśle związany był z rozumowym podejściem do problemów codziennego życia, bowiem realizował wyraźnie określone cele utylitarne oraz dydaktyczne. Głównym ośrodkiem klasycyzmu był Paryż, choć niektórzy również zwykli wymieniać Warszawę. Jako kluczowych pisarzy pozostających w nurcie wymienia się Woltera, Boileau, Krasickiego i Naruszewicza, których spuścizna literacka pozwala wnioskować, ze ulubionymi gatunkami były: satyry, bajki, komedie i rozprawy, zaś tematykę zdefiniować można jako intelektualna rozprawę z rzeczywistością społeczno- obyczajowo-polityczna, która nie unikała śmiechu, ciętej ironii czy języka wręcz pełnego sarkazmu.

Sentymentalizm - bezpośrednich podstaw tego prądu literackiego szukać należy w filozofii głoszonej przez Jana Jakuba Rousseau, którą określić można mianem irracjonalizmu. Według jego założeń, człowiek nie może w żaden sposób oderwać się od natury, ponieważ tam tkwią jego korzenie, zaś głównym motorem jego działania powinno być serce, nie zaś rozum, dlatego ukształtowany przezeń bohater jest najczęściej jednostka o niespotykanej wrażliwości i rozbudowanej uczuciowości, zaś tematyka zawsze skupiona była wokół namiętnych uczuć, wzniosłych marzeń czy wzruszeń wynikających z zachwytu przyroda, pięknym słowem czy doskonałością kształtu. Pierwsza polska powieścią sentymentalna była Malwina autorstwa Marii Wirtemberskiej, zaś niewątpliwym królestwem sentymentu były Puławy.

Rokoko, obok klasycyzmu i sentymentalizmu, było trzecim prądem literackim funkcjonującym w dobie oświecenia - najczęściej wykorzystywane było dla realizacji tematów, których ogólną tematykę określić można jako salonową i służącą rozrywce. Naturalnym wiec jest, ze podstaw szukać należy w filozofii epikurejskiej, jednak z niezwykle dużym naciskiem na dobry smak i piękne wzory. Zadaniem twórcy było osiągnięcie daleko idącego wyrafinowania uczuciowego, które pozwoliłoby na stworzenie nowej, pod względem estetycznym wartości oddziałującej na czytelników wspólnie doświadczających emocji podczas czytania utworu. Był to wiec styl salonowy, który zdecydowanie preferował małe formy literackie, odwołujące się do błyskotliwości skojarzeń oraz chętnie nawiązujące do motywów epoki starożytnej.