1. Co spostrzegł Ignacy Krasicki w wyniku obserwacji świata i ludzi ?

Nie był takiego gatunku literackiego, które nie uprawiałby Krasicki, jednak najbardziej znany jest ze swoich bajek, które pokazały jego ogromny talent. Bohaterami bajek, zgodnie z pierwotnym założeniem pierwszego ich twórcy Ezopa, są zwierzaki. Miało to związek z próbą spojrzenia na zachowania ludzki. Zwierzętom były przypisane pewne cechy ludzkie, jednak robią tak, jakby żyli z prawem dżungli, gdzie liczy się podstęp i siła, które zawsze tryumfują nad prawdą. W utworach tych słabszy zawsze przegrywa, a jedyną bronią jest jego spryt i pochlebstwa. Dlatego w bajkach lis jest symbolem chytrości. Słabsi bohaterowie musza niestety podporządkować się zasadom przetrwania i podlizywać się innym, przez co tracą najważniejsze uczucia, a dżungla i tak kiedyś upadnie, tak jak jest to opisane w bajce, pt.: "Dobroczynność":

"Chwaliła owca wilka, że był dobroczynny;

Lis to słysząc spytał ją: W czymże tak uczynny?

I bardzo - rzecze owca - niewiele on pragnie.

Moderat! Mógł mnie zjeść, zjadł mi tylko jagnię."

W tym utworze autor przedstawił świat zwierząt, w którym rządzą potężni tyrani i są bezwzględni dla wszystkich. Brakuje tutaj zasad moralnych i stąd ciężko kroczyć przez życie w zupełnie bezpieczny sposób. Zdarza się często, że jednego dnia król wydawał jakiś rozkaz, a drugiego dnia ten pochwalany rozkaz mógł się źle skończyć dla każdego. Widać to w bajce zatytułowanej "Lew i Zwierzęta". Świat nie do końca kieruje się słusznymi prawami i sprawiedliwością, dlatego nawet nie możliwe jest uczenie się na swoich pomyłkach.

"Pan i pies":

"Pies szczekał na złodzieja, całą noc się trudził,

Obili go nazajutrz, że pana obudził

Spał smaczno drugiej nocy, złodzieja nie szczekał;

Ten dom skradł; psu obili za to, że nie szczekał"

Bohaterowie bajek poruszają się w świecie pełnym chaosu i przemocy i nawet nie są w stanie nic zmienić, ponieważ nie miałoby najmniejszego rezultatu. W bajkach brakuje odważnych, bohaterskich postaw. Słabe ofiary nie są w stanie nic zrobić. Tylko na pozór odwagę pokazuje owieczka z bajki zatytułowanej "Lew pokorny", która odważyła się powiedzieć królowi, co o nim tak na prawdę myśli: "Okrutnyś, żarłok, tyran - bekła (...) już nie żyła". Ale tak naprawdę odwaga owcy jest objawem jej głupoty. Owca była przekonana, że jak powie prawdę władcy to ten ją pochwali. Pomyliła się i niestety zmuszona była za to surowo zapłacić. Największym zwycięzcą okazał się lis, który powiedział: "Jesteś winny, boś zbyt dobry, zbyt łaskawy, zbytnio dobroczynny" i przez to uratował swoje życie, jednocześnie wkupiając się w łaski despoty.

Spośród wszystkich cnót kardynalnych: mądrość, sprawiedliwość, uczciwość i męstwo najważniejsze są te trzy pierwsze, ale niestety nikt ich na świecie nie szanuje, pomimo że wielu deklaruje się być sprawiedliwym. Gdy jednak nie kieruje się człowiek sprawiedliwością to przynieść to może bardzo złe skutki.

"Ojciec łaskawy, syn rozrzutny":

"Zawżdy się zbytek kończy doświadczeniem smutnym

Płakał ojciec łakomy nad synem rozrzutnym;

Umarli oba z głodu, każdy z nich zasłużył

Syn, że nadto używał, ojciec, że nie użył."

Zarówno postawa ojca jak i syna są skrajne i dlatego obydwie zostały ukarane i zanegowane.

Bohaterami bajek obok zwierząt jest także człowiek. Krasicki wykorzystuje je wtedy, kiedy za pomocą zwierząt nie da się jakiejś cechy przedstawić. I tak na przykład często pojawiają się alkoholicy ("Pijak"), karciarze, pieniacze ("Pieniacz"), hipokryci o podwójnej moralności ("Hipokryta", "Dewota", "Przyjaciel" - ożenił się z narzeczoną swego przyjaciela), doktorzy, którzy nazwani zostali przez Krasickiego szarlatanami, ponieważ nie leczyli chorych tylko szukali pieniędzy i chwalili się swa wiedzą, nikomu tu nie przydatną ("Doktor i zdrowie", "Doktor"):

"Doktor widząc, że mu się lekarstwo udało

Chciał go często powtarzać; cóż się chorym stało?

Że za drugim, trzecim razem bardzo go osłabił,

Za czwartym jeszcze bardziej, a za piątym zabił."

Kiedy poznamy świat bajek Krasickiego to możemy wywnioskować, że jest on bardzo pesymistyczny i mroczny. O najgorszych rzeczach na tym świecie mówi Krasicki bardzo spokojnie, jakby stojąc obok i z satyra lub dowcipem wypowiada się, co troszkę łagodzi ową pesymistyczną wizję świata. Krasicki tworząc bajki, w których zachowuje się jak kpiarz, raczej akceptuje to, co się dzieje na świecie, ale ma jednak nadzieję ze ta rzeczywistość można jeszcze zmienić. Widać to w szczególności w cyklu bajek zatytułowanym "Bajki nowe", który został wydany po śmierci psiarza. Jest to pewien rodzaju pomnik, który ma dużą wymowę dydaktyczną i zmierza do ulepszenia ośmieszanej realności. "Bajki nowe" to zbiór wierszy skierowanym głównie do młodych czytelników i świat jest tam dużo łagodniej przedstawiony, ale nie brak tam także wielu gorzkich prawd o świecie.

Wszystkie utwory pisane przez Krasickiego kojarzono z ówczesnym mu światem. Można to wywnioskować z takich utworów, jak "Ptaszki w klatce" czy "Sąsiedztwo" ("Zły głód, wojna, powietrze; gorsi źli sąsiedzi") gdzie jest mnóstwo aluzji do sytuacji Polski w czasie rozbiorów.

Jednak nie można porównywać świata bajek tylko z jednym okresem, ponieważ mają one uniwersalne treści i mogą być utożsamiane z każdymi czasami. Krasicki pisał w swych bajkach przede wszystkim o człowieku. O jego naturze, uczuciach, które przyczyniły się do tak wyglądającego świata. Krasicki był świetnym obserwatorem problemów w społeczeństwie swojej epoki i wszystkie refleksje umieszczał w bajkach, a są one uniwersalne. Bajki zawierają aktualną tematykę, która sprawdza się w każdej chwili, pomimo, ze pierwotnie dotyczyła tylko Oświecenia.

Świat ludzi opisał również Krasicki w swojej powieści zatytułowanej "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Utwór jest połączeniem elementów z wielu rodzajów europejskiej prozy: powieści utopijnej, satyryczno-obyczajowej, przygodowej. Ma formę pamiętnika, ale brak tu określenia czasu wydarzeń. Powieść ma trzy księgi, a każda zajmuje się czymś innym. W pierwszej jest opisane życie polskiego stanu szlacheckiego żyjącego w osiemnastym wieku. Opisana jest tu edukacja w publicznych szkołach, która jest powierzchowna i w dodatku stosuje się kary cielesne; mówi tez o innej formie nauki, czyli o wynajmowaniu guwernera, co było wówczas bardzo modne. Po ucieczce z domu Mikołaj wyruszył do Warszawy, gdzie dużo flirtował, uprawiał hazard, a w czasie praktyk w lubelskim trybunale bardzo nieuczciwie załatwiał sprawy sądowe. Kiedy stracił wszystkie pieniądze musiał wyjechać do Paryża, a stamtąd do Amsterdamu, aby uniknąć wiezienia z powodu długów, jakie sobie narobił.

W drugiej księdze opisany jest okres pobytu młodego szlachcica na utopijnej wyspie Nipu. Mieszka tam ludność, która nie zna zł, kłamstwa: "nie znają słów zdrada, kłamstwo, kradzież, pochlebstwo".

W księdze trzeciej Mikołaj powraca do kraju, aby wcielić ideały, które widział na wyspie, jednak w Polsce nie jest to takie proste jak mu się wydawało (polityczne instytucje, które funkcjonowały tak jak w czasach saskich albo nawet wcześniejszych). Kiedy doznaje niepowodzeń Doświadczyński chce zająć się uprawa ziemi i osiada w odziedziczonej po rodzicach wsi i stał się idealnym ziemianinem - filozofem. Świat Krasickiego jest światem satyrycznym, pełnym zmyślonych sytuacji, ale oczywiście ma to swoje odbicie w realnym świecie, w którym Krasicki żył. Nie można utożsamiać głupca z pijakiem w osobie Popiela z "Myszeidy" ze Stanisławem Augustem, jednak już obrady myszy, kłótliwe i nie przynoszące rezultatu są pełnym obrazem sejmu w XVIII wieku.

Ludzie w utworach Krasickiego są zwykle ministrami, którzy mogą mieć cechy historyczne i nazwiska również, którzy wygłaszali bardzo złe opinie dotyczące rządzenia monarchy Stanisława Augusta, o czym możemy przeczytać w satyrze zatytułowanej "Do króla".

2. Jakie rodzaje i gatunki występują w literaturze Oświecenia. Jakie są ich źródła i czemu zawdzięczały popularność?

Bajka

Z uwagi na dydaktyczno - moralizatorski charakter, zwięzłość i atrakcyjność formy, bajka szczyciła się dużym uznaniem w epoce oświecenia. Bajka jest jednym z najstarszych gatunków literackich. Po części ma swoje korzenie w twórczości ludowej, ale tak na prawdę pochodzi jeszcze ze starożytnej Grecji, a jej pierwszym twórcą był półmityczny Ezop, żyjący w VI w. p.n.e. W Rzymie znanym bajkopisarzem był Fedrus z I w. n.e. Obaj dużo włożyli w rozkwit tego gatunku.

Bajka jest gatunkiem epicko lirycznym. To alegoryczna opowieść, której bohaterami są zwierzęta, ludzie, przedmioty, które są pomocne w wyrażeniu pewnej nauki moralnej mającej charakter ogólny i powszechny. Czasami prawda ta jest przekazana bezpośrednio w postaci pointy, a czasami wyjawiona jest już na początku utworu lub autor ją tylko sugeruje w treści. Prawda to inaczej morał. Za maską zwierzęca kryją się określone charaktery. Postacie mają charakterystyczne, jednoznaczne cechy, na przykład lis - przebiegły, chytry; wilk - zły; lew - odważny; sowa - mądra.

Rodzaje bajek:

- epigramatyczna (krótka, treściwa, podobna w formie do noweli)

- narracyjna (zwykle czterowersowa)

Cechy bajki:

- zwięzłość,

- prosty język,

- pointa o charakterze moralizatorskim, ujęta anaforycznie.

Budowa bajki:

- wprowadzenie

- opis zdarzenia

- katastrofa

Ponieważ rozpowszechnienie bajki w Oświeceniu była ogromne, dlatego cieszyła się ona dużą popularnością. Zaczęto nawet przeprowadzać specjalne prace naukowe nad bajkami. Nawiązywano do twórczości antycznego Ezopa (uznawanego za niedościgniony wzór) oraz francuskiego bajkopisarzami La Fontaine'a (tłumaczono i rozpowszechniano utwory tych twórców). Mistrzem gatunku w Polsce został niedościgniony Ignacy Krasicki. Napisał on 2 cykle bajek zatytułowane "Bajki i przypowieści" (zawierał 96 wierszy), oraz wydane pośmiertnie "Bajki nowe" (zawierały 72 wiersze). Bajki pisali również: A. Naruszewicz, J. U. Niemcewicz, S. Trembecki.

W czasie działalności Sejmu Wielkiego najważniejszą rolę miała tak zwana bajka polityczna.

W utworach tych nie pojawiają się rzeczy i zjawiska nadprzyrodzone, wymyślone, ponieważ gatunek ten jest realistyczny, który przekazuje prawdę o wszechświecie. Treść bajek jest zwykle ponadczasowa, uniwersalna. Przykładem może być wątek lisa i kruka, który wielokrotnie podejmowali tacy pisarze jak: M. Rej (XVI w.), J. Epifaniusz Minasowicz (XVIII w.), I. Krasicki (XVIII w.), A. Oppman (XIX/XX w.).

Satyra

Historia tego gatunku sięga do starożytności. Zajmowali się nią tacy wielcy twórcy, jak Mennippos z Gadany, Arystofanes. W rzymskiej literaturze był to rodzaj wierszowanego wiersza, który ma pouczać, z czasem przybrał formę dialogu, który miał na celu nawiązanie bezpośredniego kontaktu z czytelnikiem.

To dzieło literackie, który krytykuje i ośmiesza różne zjawiska, np. postawy światopoglądowe, obyczaje i stosunki społeczne, wady ludzkie,itp. Satyra tylko neguje i nie daje pozytywnych wzorców. Rodzi się z potrzeby zlikwidowania wszelkich nieprawidłowości społecznych.

Satyra zwykle wyolbrzymia wszystko, przedstawia w krzywym zwierciadle, albo też pomniejszana, wykorzystując głównie karykaturę i groteskę.

Rodzaje satyr:

- społeczno-obyczajowa

- polityczna

- osobista

- literacka

- konkretna

- abstrakcyjna

Przykłady: I. Krasicki "Pijaństwo", "Żona modna".

Poemat heroikomiczny

Gatunek, który wprowadził do literatury polskiej Paweł Zaborowski w XVI wieku. Naśladował on poemat heroiczny, jednocześnie rozśmieszając czytelnika, co było wynikiem zastosowanego kontrastu pomiędzy wyniosłą formą, typowa dla heroicznej epiki, a banalną zawartością, tak jak u I. Krasickiego w "Myszeis", czyli wojnie myszy z kotami oraz "Monachomachia" - bitwa pomiędzy zakonnikami.

Poemat pisany był oktawą i zwykle były to relacje z jakiś wojen lub bitew, wybuchających z błahych powodów, a urastające do rangi histerycznego wydarzenia.

Nieudolne naśladowanie, zwykli ludzie, którzy staja się wielkimi bohaterami wpływa na groteskowość utworu. Widać to szczególnie w "Monachomachii", która pokazuje całą infantylność duchowieństwa oraz jej zacofanie i pijaństwo. Te argumenty tu zawarte mocno wpływały na reformę edukacji, która trzeba było odebrać klerowi, pogrążonemu w grzechu.

Cechy poematu heroikomicznego:

- parodia,

- charakter żartobliwy, satyryczny,

- celem jest ośmieszenie zachowań,

- wysoki styl, typowy dla epopei,

- inwokacja, porównania homeryckie,

- brak zasady decorum,

- patetyczny język dla błahej tematyki.

Powieść

Powieść jest jednym z głównych gatunków nowożytnej epiki. Odznacza się dużym rozmiarem, dużą ilością wątków i opisywanych wydarzeń oraz postaci. Posiada narratora, który opowiada o tym, co się dzieje w świecie przedstawionym i jest wszechwiedzący oraz zdystansowany do tego, co ma miejsce. Wydarzenia oraz bohaterowie są nierealni, wymyśleni oraz mocno zindywidualizowane, konkretne. Opisy bogate są w szczegóły. Np. "Pan Podstoli" - Krasicki; "Dwaj panowie Sieciechowie" - J.U. Niemcewicz, "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki".

Komedia polityczna

Gatunek posiada wszelkie cechy, które miała już komedia antyczna. Stosuje się do zasady trzech jedności, zawiera intrygę, która ma szczęśliwe zakończenie. Zmierzała do ośmieszenia postawy politycznych przeciwników, piętnowała negatywne zjawiska społeczne oraz stereotypowe zachowania.

Komedią stricte polityczną jest "Powrót posła" J. U. Niemcewicza. Intryga zminimalizowana tu była na rzecz ważniejszych spraw państwowych. Perypetie uczuciowe były tylko pretekstem dla wygłaszania pewnych poglądów, co czyniono przy pomocy monologów podobnych do wielkich traktatów publicystycznych.

Komedia była optymistyczna, zmuszała do pomyślnego zakończenia wszelkich konfliktów społecznych. Czasem miało się wrażenie, że zbliżała się go twórczości kabaretowej, przez co zyskała dużą popularność, ponieważ komicznie komentowała wszystkie aktualne wydarzenia

Oprócz spraw politycznych, komedia poruszała w oświeceniu także kwestie zupełnie inne. Przykładem są wiersze F. Zabłockiego (chociaż on też lubił sięgać po tematy polityczne), które nawiązywały do wzorów francuskich, zapomnianych troszkę form klasycznej komedii dell' arte. Te elementy Zabłocki przeniósł na polski grunt. Dostosował komedie Diderota, Moliera i innych, zmieniając jedynie środowisko i warunki a także zwiększając ilość humoru, co poparte było świetną obserwacją.

W starożytności komedia nie była najwyżej ceniona, uznawano ją za gatunek z tzw. "niższej półki", dużo gorszy od dramatu. Dlatego również w oświeceniu, Połomio, ze chętnie po nią sięgano, to istniała wielka chęć powrotu do tworzenia wielkich tragedii. Poruszano tematykę narodową Sięgano, np.: W. Rzewuski "Bitwa pod Warną", "Żółkiewski. Czyniono to dlatego, aby w tych dramatycznych wydarzeniach z przeszłości doszukiwać się wzorów postaci i sytuacji, które mogą być aluzją do obecnej rzeczywistości.

Oda

Oda była takim gatunkiem literacki, które nie był tak rozpowszechniony, ponieważ nie miała ona tak atrakcyjnej formy, jak chociażby satyra czy bajka. Służyła tylko do pochwalenia dobrych zachowań, prawych obywateli oraz do eksponowania zjawisk pozytywnych lub wartości, które należy utrwalić dla pokoleń. Oda narodziła się w antycznej Grecji i była kontynuacją pieśni, przeznaczonych do śpiewania. Z czasem, w miarę upływu lat wykształciło się mnóstwo jej rodzajów.: hymn, dytyramb (pierwotnie były to śpiewy obrzędowe ku czci boga Dionizosa, o entuzjastycznym nastroju, pełny patosu, przesadnie wychwalający zjawiska lub osoby), epinicjum (pieśń tryumfalna ku czci zwycięscy bitwy), pean (pochwalna pieśń), epitalamium (pieśń ku czci nowożeńców), tren, epicedium. Do korzeni ody nawiązał "Hymn do miłości Ojczyzny" Ignacego Krasickiego (jest częścią "Myszeidy). Ody pisali również: Trembecki, Naruszewicz, Koźmian.

Sielanka

Pochodzi także z tradycji starożytnej (wybitnym jej twórcą był w Grecji Teokryt, a w Rzymie Wergiliusz). Nazywana była także bukoliką, idyllą, a w staropolskiej poezji: wilanoską, pastuszką czy pasterką, skotopaską. Była gatunkiem z pogranicza liryki i epiki, która tworzyła konwencjonalny, wyidealizowany świat wiejski. Najbardziej realny obraz wsi ukazywała realistyczna sielanka (np. "Żeńcy" Szymonowica).

Sielanka sentymentalna była specjalnością pisarstwa F. Karpińskiego (np. "Laura i Filon"), który doskonale łączył nie skomplikowaną fabułę z monologami przepełnionymi emocjami i wzruszeniem. Wprowadziła do literatury oświeceniowej bohatera plebejskiego. W sielance sentymentalnej wieś prezentowana jest niczym kraj pełen piękna i uroku, realistyczna, gdzie ludzie nie znają kłopotów, mają niezwykłe imiona i zachowują się tak, jakby należeli do najwyższych sfer społecznych, a ich jedynym zmartwieniem są flirty i zawody miłosne.

Powieść sentymentalna

Sentymentalizm zmierzał do ukazania życia wewnętrznego człowieka, często robił swoistą analizę psychologiczną.

Przykładem powieści sentymentalnej jest "Nowa Heloiza" autorstwa Jana Jakuba Rousseau, która nawiązywała do głośnego, prawdziwego romansu ze średniowiecza mieszczanki Heloizy oraz teologa Abelarda.

Powieść sentymentalna centrum zainteresowania uczyniła ludzkie uczucia, spychane do tej pory na margines. Zajmowała się miłością oraz analizą uczuć i emocji.