sarmatyzm

styl życia, obyczajowość, kultura i ideologia szlachty polskiej w XVII i XVIII w. Termin pochodzi z dzieła Ptolemeusza (II w. n.e.), który Sarmatami nazywał plemię zamieszkujące stepy nadwołżańskie, które w III w. wywędrowało w kierunku południowo-zachodnim.

Marcin Miechowita w traktacie O dwóch Sarmacjach z 1517 r. przedstawił tezę, iż od tego plemienia wywodzi się polska szlachta. Inni "historycy" tej epoki (Marcin Bielski, Maciej Stryjkowski, Wojciech Dembołęcki) genealogię sarmacką wywodzili z Biblii: według nich szlachta Rzeczypospolitej miała pochodzić z rodu Jafeta, co dawało jej pierwszeństwo nad innymi stanami. Stąd brało się przekonanie o nadrzędnej roli szlachty w państwie i uznanie stanowych przywilejów za niepodważalną świętość. XVII-wieczne wojny z różnowiercami (Turcją, Szwecją, Rosją) zrodziły wśród szlachty przekonanie, że została przez Boga wybrana na obrońcę chrześcijaństwa ("przedmurze chrześcijaństwa"), a jako twierdza prawdziwych wartości (wiary, katolickiej, demokracji szlacheckiej) jest wzorem dla całej Europy i dlatego wrogowie usiłują ją zniszczyć. Kiedy w II poł. XVII w. w wyniku zniszczeń wojennych doszło do poważnego kryzysu gospodarczego i politycznego, wzrosło poczucie zagrożenia wśród szlachty, która coraz bardziej nieufnie patrzyła na inne państwa i narody (obawa najazdów), co z czasem przerodziło się w ksenofobię.

Sarmatyzm to także styl życia związany głównie z dworem, który był rodowym gniazdem przechodzącym z ojca na syna. Tutaj pobierano pierwsze nauki, kształtowano postawy życiowe, a na wystawnych ucztach goszczono krewnych i przyjaciół. Wszystkie elementy życia codziennego były powiązane z odpowiednią obrzędowością pełną specjalnych ceremoniałów i symboli.

Powstała także swoista sarmacka moda przesycona wpływami orientalnymi (podbite futrem płaszcze - delie, kontusze, pasy, żupany) oraz język - często nazwy sprzętów czy odznaczeń wojskowych zapożyczano z języka tureckiego lub tatarskiego.

Sarmatyzm to niepowtarzalna mieszanka kulturowa czerpiąca z wielu tradycji (łacińskiej, bizantyjskiej, tureckiej), która odegrała w życiu szlachty polskiej bardzo ważną rolę: zjednoczyła tę różnorodną etnicznie, językowo, a nawet wyznaniowo i kulturowo grupę wokół wspólnych wartości i ideałów. Podobną rolę odgrywał we Francji gallikanizm, a na Węgrzech - scytyzm.

schizma (z gr. schisma - rozłam) - odejście dużej grupy religijnej od dotychczasowej organizacji kościelnej bez zmiany doktryny lub z niewielką jej zmianą, co odróżnia schizmę od herezji. W Kościele katolickim oznacza jednocześnie zerwanie jedności z papieżem.

W dziejach Kościoła katolickiego miały miejsce dwie duże schizmy: w 1054 r. doszło do tzw. schizmy wschodniej, która doprowadziła do oderwania się od Rzymu Kościoła greckokatolickiego, a pod koniec średniowiecza miała miejsce tzw. wielka schizma zachodnia (1378-1449).

· Schizma wschodnia: pomiędzy papieżami w Rzymie a patriarchami w Konstantynopolu często dochodziło do sporów politycznych i doktrynalnych. Patriarchowie zarzucali Kościołowi rzymskiemu odejście od czystości kultu (zastąpienie chleba kwaśnego opłatkiem w czasie komunii), sporne stały się także słowa z wyznania wiary dotyczące pochodzenia Ducha Świętego (czy pochodzi tylko od Ojca, czy od Ojca i Syna). Problemem stała się też kwestia zależności patriarchy od papieża.

W 1054 r. legaci Leona IX wyklęli patriarchę Michała Cerulariusza i oskarżyli Kościół wschodni o 90 herezji. Kościół wschodni odpowiedział papieżowi tym samym - doszło do ostatecznego rozłamu pogłębionego w 1204 r. najazdem "łacinników" na Konstantynopol (IV wyprawa krzyżowa).

· Wielka schizma zachodnia: w połowie XIII w. dążenia papiestwa do centralizacji władzy, rozbudowa kurii rzymskiej i związany z tym nadmierny fiskalizm stały się przedmiotem ataków. Rozwinęło się wiele ruchów religijnych (w ramach Kościoła lub poza nim), które nawiązywały do odrodzenia etyki chrześcijańskiej i życia według Ewangelii. Przeniesienie siedziby papiestwa do Awinionu (1305 r. - Klemens V) bardzo osłabiło jego pozycję i stało się przyczyną powszechnej krytyki.

W 1378 r. pod naciskiem ludu rzymskiego (który domagał się zakończenia rządów Francuzów w Kościele), kardynałowie wybrali na papieża Urbana VI. Jego wyboru nie uznali kardynałowie francuscy, którzy wybrali nowego papieża Klemensa VII. Obaj papieże rzucili na siebie wzajemnie klątwy - rozpoczęła się tzw. wielka schizma zachodnia. Europa podzieliła się na dwa obozy, które uznawały papieża rzymskiego lub awiniońskiego.

W gronie teologów uniwersyteckich zrodziła się myśl, by zwołać sobór powszechny, który zakończy schizmę. Uważali oni, że sobór stoi ponad papieżem, gdyż jest przedstawicielstwem wszystkich chrześcijan (koncyliaryzm).

W 1409 r. przedstawiciele zebranego w Pizie soboru powszechnego wyklęli obu papieży i wybrali trzeciego - Aleksandra V, a po nim Jana XXIII, ale ten nie uzyskał powszechnego uznania. Koncyliaryści poprosili o pomoc cesarza Zygmunta Luksemburskiego, który zwołał sobór powszechny do Konstancji (1414-18 r.). Usunięto wszystkich trzech papieży, a w 1415 r. ogłoszono wyższość soboru nad papieżem. Kolejne sobory (w Bazylei, Ferrarze, Florencji) miały za cel reformę Kościoła i całkowitą likwidację schizmy. Reformy nie przeprowadzono, a schizma została przezwyciężona w 1449 r., kiedy papież soborowy Feliks V uznał papieża Mikołaja V. Uczynili to również prawie wszyscy uczestnicy soboru. Wtedy też upadła idea koncyliaryzmu.