Publicystyka to dziedzina piśmiennictwa, zajmująca się omawianiem aktualnych problemów politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Obejmuje małe formy: artykuł, felieton, recenzję, reportaż, szkic.

Publicystyka czasów stanisławowskich (1764-95) służy "naprawie Rzeczypospolitej", ratowaniu kraju przed upadkiem, propagowaniu reform oświeceniowych. Przebudowa systemu władzy i naprawa społeczeństwa są zatem głównymi tematami ówczesnych wystąpień publicznych.

Reformy propagowali przede wszystkim: Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj, ale i ówczesny "Monitor" .

Pierwsze regularnie wydawane polskie czasopismo (1765-1785) prezentowało społeczno-polityczny program naprawy kraju. Wzorowaną na angielskim "Spectatorze" gazetę założyli Ignacy Krasicki i Franciszek Bohomolec przy pomocy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

"Monitor" publikował artykuły o tolerancji religijnej, edukacji, przedstawiał negatywny obraz epoki saskiej.

Czasopismo odegrało szczególną rolę w okresie Sejmu Wielkiego (1788-92).

Największymi reformatorami epoki oświecenia są oczywiście Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj.

Pierwszy był księdzem, uczonym, filozofem, pisarzem politycznym. Żył w latach 1755-1826, urodził się w Pile, a zmarł w Warszawie. Po ukończeniu szkół w Poznaniu, został księdzem. Studiował we Francji i Niemczech. Był również wychowawcą synów kanclerza Adama Zamoyskiego. Geolog, uczony ("O ziemiorództwie Karpatów"), od 1802 roku prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk, założyciel Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego.

W czasie Sejmu Wielkiego stał się rzecznikiem reform społecznych ("Przestrogi dla Polski").

Program reforma zawarł w dziełach: "Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego koronnego, do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej przystosowane" oraz "Przestrogach dla Polski z teraźniejszych politycznych Europy związków i praw natury wypadających".

"Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" ukazały się anonimowo w 1787 roku w Warszawie, "Przestrogi dla Polski..." - 4 stycznia 1790 roku.

Reformy Stanisława Staszica:

- w dziedzinie nauki: wychowanie obywatelskie, ideał szkoły - szkoła rycerska (założona w Warszawie w 1765)

nauka moralna: "Lecz, jako w edukacji najpierwszą jest nauka moralna, tak w moralnej nauce zasadą najgruntowniejszą być powinna religia" . Taki model kształcenia przygotowywał prawego obywatela, człowieka wykształconego i tolerancyjnego.

  • w dziedzinie prawa: zerwanie z "liberum veto" i wolną elekcją, najwłaściwsze głosowanie sejmowe to większościowe: "Głosów większość na sejmie prawa stanowić powinna"
  • w dziedzinie sądownictwa - nieprzerwane rozpatrywanie spraw
  • potępienie władzy absolutnej, despotyzmu, rozwój demokracji, tj. ogólnonarodowych rządów
  • potępienie anarchii, nierządu, propozycja wyjścia z aktualnego kryzysu - dziedziczność tronu, uwłaszczenie chłopów, ograniczenie szlacheckiej prywaty

Hugo Kołłątaj żył w latach 1750-1812, był filozofem, pisarzem, politykiem, członkiem Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, reformatorem i rektorem Akademii Krakowskiej. Przywódca "Kuźnicy Kołłątajowskiej", przedstawiciel lewicy obozu reform w czasie Sejmu Czteroletniego. Współautor "Konstytucji 3 Maja".

Swoje poglądy zawarł w napisanym wspólnie z Ignacym Potockim i Franciszkiem Ksawerym Dmochowskim dziele "O ustanowieniu i upadku konstytucji 3 Maja 1791" i samodzielnym - "Anonima listów kilka"

Adresowane do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego ukazywały się listy w latach 1788-1789 w trzech kolejnych częściach:

  • część 1 - " O podźwignięciu sił krajowych. Od dnia 1 do dnia 24 sierpnia 1788"
  • część 2 - "O poprawie Rzeczpospolitej. Od dnia 7 października do 7 listopada 1788"
  • część 3 - dalszy ciąg powyższych rozważań, listy ukazujące się od 11 listopada do 19 grudnia 1788 roku.

Reformatorem jest również Franciszek Salerzy Jezierski, autor wzorowanego na modlitwie "Wierzę w Boga"-

"Wyznania rządu polskiego":

"Wierzę w zmartwychwstanie cudzej przemocy i nierządu. Wierzę w odpuszczenie krzywoprzysięstwa i zdrady, i kiedyś przecie lepszego rządu w Polszcze. Amen".

Staszic i Kołłątaj walczyli o likwidację anarchii i bezprawia, umocnienie władzy królewskiej, zniesienie liberum veto i wolnej elekcji, uwłaszczenie chłopów, nadanie mieszczaństwu praw politycznych, likwidację analfabetyzmu, obywatelski model wychowania.

Nawiązując do koncepcji umowy społecznej Rousseau wskazywali na wolność każdego człowieka-obywatela do wolności działania i posiadania ziemi. Krytykowali sarmatyzm, starali się uchronić Rzeczpospolitą przed upadkiem i 123-letnią niewolą.