POJECIA:

ZNAK-przedmiot, roślina, zjawisko, postać, które prócz znaczenia dosłownego są nośnikami jakiegoś znaczenia metamorficznego.

ALEGORIA- znak, który w danym kręgu kulturowym wszyscy interpretują tak samo.

SYMBOL- znak, który w danym kręgu kulturowym może być odczytwany niejednoznacznie.

KONTEKST- tło, na którym umieszczamy dzieło literackie aby móc je właściwie zinterpretować.

ETYMOLOGIA- wiedza o pochodzeniu danego słowa.

BIBLIJNY KANON- księgi, które zostały uznane przez kościół za te napisane pod natchnieniem ducha świętego.

APOKRYF- tekst, który nie został zakalikowany do kanonu biblijnego

TEODYCEA- sposoby dowodzenia, że nie ma sprzeczności między złem obecnym na świecie, a miłością i dobrocią Bożą.

AGAPE- miłość Boga do człowieka i człowieka do bliźnich ( nie ma to nic wspolnego z fascynacją erotyczną)

PERIODYZACJA- ustalanie granic czasowych epoki

MIT- opowieść, która w dawnej kulturze wyjaśnia to co niedostępne poznaniu. Organizuje wierzenia danej społeczności i organizuje wzorce postępowania.

HYBRIS- najgorsza wada wg starożytnych greków, czyli arogancka duma

NEMESIS- kara za HYBRIS, czyli gniew boży

ELEKTYZM- łączenie w jedno wielu elementów 9 dotyczy religii, kultury i sztuki)

ARCHETYP- pierwszy wzorzec postawy zaczerpnięty z mitów

TOPOS- motyw zaczerpnięty z mitów powtarzający się w różnych epokach

AOJDOWIE- wędrowni śpiewacy, którzy opiewali bohaterskie czyny

FORMIGA- instrument strunowy Aojdów

EPOS- wywodzący się ze starożytności gatunek epiki opowiadający o danym społeczeństwie w przełomowej dla niego chwili

STOICYZM-  pogląd filozoficzny zalecający podchodzenie do życia z rozsądkiem, człowiek nie powinien denerwować się rzeczami, na które nie ma wpływu, a także zrezygnować ze śmiałych pragnień

EPIKUREIZM- pogląd filozoficzny definiujący szczęście jako brak cierpienia, celem życia każdego epikurejczyka jest utrzymywanie szczęścia.

CNOTA- zbiór wszystkich dobrych cech człowieka.

EUDAJMONIA- cel życia, doskonałość jednostki, osiąganie tego co człowiek jest w stanie osiągnąć, abstrakcyjna idea.

POWIESC HISTORYCZNA- utwór prozatorski, w którym tłem dla fikcyjnych wydarzę są rzeczywiste wydarzenia historyczne.

EPIZOD- wydarzenie nie mające wpływu na wątek główny.

INTERPUNKCJA- nauka o znakach interpunkcyjnych.

THEATES- widz

THEATRON- widownia

ORHESTRA- miejsce dla choru

PROSKENION- miejsce gry aktorów

SCENE- budynek, w którym mieszczą się garderoby

PARODOS- miejsce, przez które chor wchodzi na orhestre

DYTYRAMB- pieśń na cześć Dionizosa

KORYFEUSZ- przewodnik choru śpiewającego dytyramby

TESPIS- wpadł na pomysł by podczas Dionizje nie śpiewać tylko prowadzić dialog

KATHARSIS- oczyszczenie, rozładowanie emocji w kulminacyjnym momencie tragedii, prowadzące do

głębokiego artystycznego przeżycia.

KONFLIKT TRAGICZNY- ustawienie bohatera w sytuacji wyboru miedzy równoważnymi moralnie wartościami gdzie każdy dokonywany wybór niesie z sobą negatywne konsekwencje

HAMARTIA- wina tragiczna, wina obiektywna.

MOJRY- prząsniczki nici ludzkiego losu, życia, która w odpowiednim momencie może zostać przecięta.

IRONIA TRAGICZNA- kategoria ta występuje wtedy kiedy bohater chcąc uniknąć nieszczęścia wszystkimi swoimi działaniami sam je na siebie sprowadza. W tragedii greckiej wiąże się to najczęściej z próbą przeciwstawiania się przepowiedni.

PARODOS-pierwsza pieśń choru wprowadzająca nas w wydarzenia tragedii

EKSODOS- pieśń choru na wyjście

STASIMON- pieśń choru oddzielająca od siebie epeisodiony

EPEISODION- partie dialogowe

KOMMOS- lamentacja bohatera w kluczowym momencie rozwiązania tragedii

MECENAT- bezinteresowne finansowanie twórczości artystycznej

SCHEMATY:

Zmiana epok literackich:

 Człowiek  Antyk Renesans   Oświecenie

1400  100  Epigon Prekursor

   druk

    Biblia 

   1000

 
 

Bóg  Średniowiecze Barok Romantyzm

Czas powstania biblii:

 
 

NTTTTTTTTTTTTTTTTTT

   II  III XIII  ST X  0 I

       

  Kohelet  Tradycja Salomon, Dawid  Chrystus

  ustna  spisywane księgi

Antyk:

  Okres   Okres Okres   Okres

  XII IX archaiczny VI V klasyczny  IV  III hellenistyczny rzymski

 
 

Wojna Trojańska Homer  Platon  I  CH  I III 476 upadek cesarstwa rzymskiego

Budowa powieści;

     Wąteki poboczne 

    epizody  Wątek głowny

Budowa amfiteatru greckiego:

 

1. Widownia   2. Orhestra 3. Proskenion 4. Skene  5. Parados

OPRACOWANIA LEKTÓR I ZAGADNIEŃ:

I INTERPRETACJA UTWORÓW

Tekst spełniający kryteria dzieła literackiego musi posiadać nastepujące cechy:

  •   Obrazowość
  •   Fikcyjność
  •   Funkcje estetyczną
  •   Specyficzne ukształtowanie

Typy kontekstów:

  •   Biograficzny
  •   Historyczny
  •   Filozoficzny
  •   Literacki

   Interpretacja

 Odtwarzająca:  Poszukująca:

Umieszczenie dzieła w jego naturalnym Poszukiwanie nowych treści w dziele poprzez

kontekście. Próba odnalezienia intencji autora umieszczanie go w nowym kontekście

Czynniki mające wpływ na kształtowanie się epok:

  •   Wydarzenia historyczne
  •   Rozwój cywilizacji
  •   Nowe idee i poglądy filozoficzne
  •   Odkrycia geograficzne
  •   Wybitne jednostki

II. QUO VADIS

Czas akcji: Iw. n.e. panowanie cezara Nerona, narodziny chrześcijaństwa

Postaci historyczne: Neron, Popea, Seneka, . Paweł

Postaci fikcyjne: kroton, Tygellin, Grycyna, Pomponia

Najważniejsze wątki:

  • Miłość bohaterów
  • Wiara-religia
  • Polityka i obyczaje

Popularność Quo Vadis wynika nie tylko ze znakomitej znajomości pisarskiego rzemiosła przez Sienkiewicza, ale również z samego tematu czyli wątku miłosnego połączonego z narodzinami chrześcijaństwa.

Trzy przyczyny nawróceń religijnych:

  •   Sumienie
  •   Przerażenie skala zniszczeń
  •   Chęć przestrzegania kodeksu moralnego

Petroniusz nie uległ nawróceniu, ponieważ zmiana religii rzymskiej na chrześcijańska oznacza wyrzeczenie się przyjemności, na które nie pozwala religia chrześcijańska. Nie chciał nic udawać.

Chilon przyjął religie, ponieważ w chwili przebaczenia przez Glauka cos w nim pękło. Nie wytrzymał widoku cierpienia niewinnych z jego przyczyny. Zdał sobie sprawę ile zła wyrządził innym. Tym, którzy mu ufali.

III.  HORACY

W starożytności bogaci arystokraci często opiekowali się artystami. Jednym z najbardziej znanych był Kajusz Mecenas- opiekun Horacego.

EXEGI MONUMENTUM – WYBUDOWALEM POMNIK

NOM OMNIS MORIAR- NIE WSZYSTEK UMRE

Horacy to artysta świadomy własnej wielkości. Zna sile poetyckiego słowa, które przetrwa dłużej niż jakiekolwiek konstrukcja materialna. Wie też, że przelewając siebie we własne utwory staje się w pewien sposób nieśmiertelny.

IV.  EDYP

Trzy jedności:

  •   Miejsce: Grecja, Teby, przed pałacem Edypa
  •   Czas: jeden dzień
  •   Akcja: szukanie zabójcy Lajosa

Konflikt tragiczny w utworze:

Edyp musi wybrać między dobrem własnym, a dobrem mieszkańców Teb. W ten sposób zgubi siebie albo ich.

Karę, która spadła na Edypa spotęgowała Hybris. Zgrzeszył w ten sposób w momencie gdy odwrócił się od Terezjasza, przez którego bogowie powiedzieli mu prawdę. W ten sposób zapoczątkował ciąg wydarzeń, które miały oczyścić go z zarzutów, a doprowadziły niemal do szaleństw.

Motyw Hamartii w utworze:

Mimo, ze Edyp nie był świadomy, ze w obronie własnej zabija własnego ojca, a potem żeni się z własną matką ponosi kare. Dla greków bowiem liczy się popełniony czyn, a nie jego okoliczności. Dlatego przed upadkiem nie chroni Edypa nawet działanie mające odwrócić jego los.

Los człowieka jest niepewny, nieprzewidywalny, przewrotny. W jednej chwili możemy zostać dotknięci wielkim cierpieniem, dlatego o szczęśliwym życiu możemy mówić dopiero na jego końcu. Nie mamy wpływu na to co szykuje dla nas los. I chociaż nie wiadomo jak bardzo byśmy się starali przechytrzyć fatum i tak nie jesteśmy w stanie tego zdziałać.

Chór w tragedii greckiej pełni istotną role, ponieważ komentuje zaistniałe wydarzenia i jest czymś w rodzaju narratora.

V. SZTUKA GRECKA

Sokrates radził by podczas rzeźbienia pięknego człowieka nie wzorować się na jednym modelu lecz wziąć to co najlepsze od kilku z nich. Grecy w swej sztuce zawsze wiązali piękno z innymi wartościami. To co piękne musiało być też dobre i na odwrót. Posągi greckie mają spokojny, dostojny wyraz twarzy, ponieważ artyści poprzez piękno ciała chcieli przekazać wrażenie piękna duszy.

Istota teatru jest napięcie powstające na przecięciu emocji aktora i widza. To od widza bowiem zależy, czy aktor będzie umiał wyzwolić w sobie emocje i stworzyć sztukę.

VI.  FILOZOFIA

Dyscypliny filozofów:

  •   Ontologia (nauka o bycie)
  •   Epistemologia ( nauka o poznaniu)
  •   Aksjologia (o wartościach)
  •   Estetyka (o pięknie )

Starożytni filozofowie zajmowali się bardzo różnymi dyscyplinami: biologia, fizyka, matematyką, ale także literatura i sztuka. Na wszelkie sposoby starali się wyjaśnić otaczającą rzeczywistość. Dzisiaj większość koncepcji filozofów przejęli wyspecjalizowani naukowcy dlatego tez zainteresowania filozofów przesunęły się w stronę bytu i wartości. Nauki takie jak chemia, biologia czy fizyka odpowiadaj na pytania: jak? i co ?. Filozofia szuka odpowiedzi na pytanie: dlaczego?. Istnieją dwie wpływowe postawy filozoficzne: stoicyzm i epikureizm. Filozofowie starożytni w postawie wobec życia często kierowali się zasadą złotego środka- AUVEA MEDIOCRITAS. Chodzi tu o znalezienie równowagi miedzy problemami, obowiązkami i przyjemnościami.

SOKRATES:

Pragnął od człowieka by na początku refleksji zdał sobie sprawę, ze nic nie wie. Tylko wtedy bowiem mógł otworzyć się na prawdę. Sądził, ze ludzie postępują źle. Ponieważ nie znają dobra. Dlatego zadaniem filozofa jest im to dobro uświadomić. Wtedy człowiek będzie mógł bez przeszkód dążyć do cnoty.

 ARYSTOTELES:

Definicja prawdy Arystotelesa:

Za zdanie prawdziwe uznajemy takie, któremu odpowiada określony stan rzeczywistości

Z tej definicji wynika, ze prawda ma charakter obiektywny; człowiek jej nie tworzy lecz szuka, bowiem istnieje uzależnienie od niego.

Człowiek szczęśliwy to taki, który maksymalnie rozwinie talenty, które posiada.

PLATON:

Uczeń Sokratesa. Założył najsłynniejszą szkołę filozofów znajdującą się w Gaju Akademosa.

  Platońska teoria idei:

Tańczące cienie

      Świat ideolog 

W swej słynnej metamorfozie Platon prezentuje nam jaskinie i zgromadzonych w niej ludzie, którzy stoją Tylem do wyjścia. Na zewnątrz jest świat idei, który można utożsamiać z prawdą. Niestety ludzie nie SA w stanie wyjść z jaskini i owej prawdy dostrzec. Widzą tylko jej odbicie w postaci cieni na ścianach jaskini. Tylko mędrzec może znaleźć Się na zewnątrz i próbować opowiedzieć o tym ludziom.

Platońska teoria Miłości:

1.  Fascynacja fizyczna

2.  Fascynacja fizycznością i wnętrzem

3.  Zjednoczenie dusz

Na najwyższym etapie miłości przestajemy kochać drugą osobę za określone jej cechy, a przyjmujemy ja i akceptujemy tylko dla jej pięknej duszy. Jest to etap, w którym zwłaszcza fizyczność przestaje mieć znaczenie.

VII. BIBLIA

Biblia à biblios à księgi

Testament à przymierze

Stary testament:

  •   Księgi historyczne
  •   Księgi dydaktyczne
  •   Księgi prorockie

Nowy testament

  •   Dzieje apostolskie
  •   Ewangelie
  •   Listy
  •   Apokalipsa

Języki biblii:

  •   Hebrajski
  •   Grecki
  •   Aramejski

W interpretacji biblii bardzo ważną role odgrywa kontekst historyczny, bez którego trudno nam będzie zrozumieć wiele fragmentów. Mimo tego, ze biblia jest tekstem religijnym stanowi ona niewyczerpane źródło wiedzy historycznej, tematów i motywów literackich. Dla naszej kultury jest tez fundamentem etycznym.

Hiob:

Historia Hioba dotyczy zakładu Boga z szatanem, w którym zostaje wypróbowana jego wiara. Pobożny Hiob doświadczony zostaje niezrozumiałym dla niego cierpieniem. Szatan jak i inni ludzie oczekują, że przeklnie on Boga. Ten jednak rozpacza lecz nie czyni tego. Uczucia Hioba ujawniają się w drugiej księdze zwanej Lamentacją. Na koniec Bóg ukazuje się hiobowi w burzowej chmurze, a ten przestaje rozpaczać i pada na kolana. W pełni akceptuje to co o spotkało, ponieważ ufa stwórcy. Za to zostaje sowicie nagrodzony.

Zakład Boga z szatanem to rodzaj metafo0ry oznajmiającej nieznaną Hiobowi przyczynę cierpienia. Na pytanie „dlaczego?” Hiob nigdy nie uzyska odpowiedzi, zostaje mu tylko wybór: zaufać bogu lub nie.

KSIĘGA KOHELETA:

VANITAS VANITEM ET OMNIA VANITA à MARNOŚĆ NAD MARNOŚCIA I WSZYSTKO MARNOŚĆ

W księdze Koheleta mamy doczynienia z wypowiedzią króla co znacznie podnosi wiarygodność przemyśleń, łatwiej nam bowiem uwierzyć, ze doświadczył on tego o czym pisze.

Świat jest marnością:

  •   Czas płynie, wszystko zmienia się cyklicznie, a Zycie człowieka to zaledwie chwila w tym przemijaniu
  •   Człowiek nie jest w stanie wyrazić tego co czuje, zrozumieć otaczającego go świata
  •   Człowiek nie zmienia się przez wieki, jego uczucia, przeżycia i świat nie są unikatowe
  •   Człowiek odchodzi z tego świata bezpowrotnie. Nie może nawet ocaleć w pamięci innych.
  •   Mądrość nie jest w stanie dać człowiekowi długotrwałego szczęścia ponieważ o mędrzec i głupiec umrą tak samo, a pamięć po nich przeminie

Kohelet mówi o marności wszystkiego byśmy byli świadomi kruchości ludzkiego życia oraz rzeczy materialnych i za bardzo się do nich nie przywiązywali. Punktem oparcia powinien być dla nas Bóg, który nie jest marny lecz wieczny. Tylko w nim kruche życie nabierze sensu.

Każda kultura posiada własną strefę sacrum czyli przestrzeń, która skupia w sobie to, co w danej kulturze ważne i spajające ją -święte. Przeciwieństwem tej strefy jest Profanum czyli to co zwykłe i świeckie. Na bazie sacrum ufundowana jest nasza kulturowa tożsamość.

AMOR SACER à MIŁOŚĆ ŚWIĘTA

AMOR VULGARIS à MIŁOŚĆ POSPOLITA

VIII. MITOLOGIA:

WIARA GREKÓW

WIARA RZYMIAN

Bogowie, różne bóstwa, nimfy, wróżki, muzy; świat to nic innego jak miasto bogów

Bóstwa domowe i ich straznicy

Wyjaśnianie zjawisk:

  •   Pory roku: Demeter i Kora
  •   Ruchy słońca: Jowisz jadący po nieboskłonie
  •   Organizacja wierzeń: ofiary dla Bogów
  •   Kronie: święto na cześć Kronosa
  •   Wzorce postępowania: mity bohaterskie

Charaktery mitów:

  •   Kosmogeniczne: stworzenie świata
  •   Teogoniczne: o powstaniu bogów

Na podstawie mitów możemy wiele powiedzieć o kulturze narodu, który je stworzył. Mity greckie są brutalne, a ich głównym składnikiem jest walka. Odzwierciedla to surowość i brutalność wczesno-greckiego świata.

Bohaterowie tacy jak Herakles, Tezeusz, Jazon czy Ahiles stanowią wzorzec osobowy dla każdego młodego Greka. Dzieje się tak mimo iż wszyscy oni prócz męstwa w boju cechują się również pewną niejednoznacznością moralną:

  •   Herakles zabija rodzinę
  •   Jazon porzuca Medeę
  •   Tezeusz porzuca Ariadnę

Wszyscy oni jednak wciąż uważani są za bohaterów, ponieważ są niezwyciężeni w boju. Dzięki tej cesze wszystkie inne schodzą na dalszy plan.

Dla współczesnego człowieka mity nie maja już wymiaru religijnego lecz społeczny, historyczny i narodowy. Znaczy to, ze bohaterowie tacy jak: Herakles, Prometeusz, Ahiles przenoszą swe cechy na realnych lub fikcyjnych bohaterów danego narodu.

Przyczyną wojny trojańskiej staje się porwanie przez Parysa pięknej Heleny i przywiezienie jej do Troi. Co ciekawe początek tego konfliktu miał miejsce na weselu Peleusa i Tetydy- rodziców Ahilesa, który później stał się kluczową postacią w wojnie.

Wg Homera wojna trojańska trwa 10 lat, ale Iliada to tylko ostatnie 50 dni.

Iliadaàgniew Ahilesa

Grecy bezczeszczą świątynię Apolla i porywają  stamtąd Chryzeidę- córkę kapłana Chryzesa. Apollo, opiekun Troi zsyła na nich karę. Agamemnon, władca Achajów jest zmuszony do oddania branki. W gniewie król zabiera Achillesowi jego brankę Bryzeidę. Ahiles jest najważniejszym żołnierzem Achajów, ponieważ bez niego Troja nie zostanie zdobyta. Rozgniewany bohater wycofuje się z walki co staje się podstawą fabuły Homera.

CECHY STYLU HOMERYCKIEGO:

  •   Stałe epitety
  •   Retardacje- celowe zwolnienie akcji w kulminacyjnym momencie
  •   Porównania Homeryckie- porównania o bardzo rozbudowanym drugim członie
  •   Czasowniki dynamizujące
  •   Patetyczny język- określenia potęgujące wrażenie wzniosłości

W autentycznym eposie autor pozostaje wierny zasadzie decorum, która mówi, ze o sprawach ważnych należy mówić stylem wysokim, a o sprawach mniej ważnych stylem niskim