Termin renesans pochodzi od francuskiego słowa renaissance, co znaczy odrodzenie. Kolebką renesansu są Włochy, gdzie pojawiły warunki do rozwoju nowego kierunku. Datujemy go na wiek XIV- XVI. Przede wszystkim rozwinęła się wiedza i zainteresowanie człowiekiem, jako indywidualnością i wszystkim, co go otacza. Określamy to zjawisko słowem humanizm. Wiedzę czerpali humaniści z poznania antyku w jego wszystkich przejawach: w naukach przyrodniczych, technice, muzyce. W sztuce poetyckiej tego czasu z odwołania się do antyku wynikało upodobanie w klasycznym kunszcie formalnym i językowym.

Renesans jako kierunek pojawił się również w innych dziedzinach sztuki. Architektura renesansowa odznaczała się idealnym podziałem i proporcją, równowagą kompozycyjną, regularnością. Zaczęły w tym okresie powstawać nowe budynki, przykryte kopułami, charakterystyczne są łuki półkoliste i portyki. Malarstwo renesansowe skłaniało się ku przedstawieniu natury, wzorowaniu się na niej, naśladowaniu przestrzeni trójwymiarowej i zachowaniu odległości i perspektywy przestrzennej. Używano kontrastujących barw i rozproszonego światła, zaczęto też używać farb olejnych oraz płócien w miejsce desek, na których powstawało dzieło.

Renesans rozwijał się w miastach włoskich, gdzie mieszczanie bogacili się i zaczęło odgrywać dużą rolę nawet polityczną. bogate i możne rody zapraszały do swych pałaców ludzi nauki, sztuki i literatury. W centrum ich kultu znajdowała się jednostka i jej życie. Pod względem politycznym dążono do wznowienia Cesarstwa Rzymskiego na wzór starożytnego. W innych dziedzinach życia i działalności ludzkiej również sięgano do antyku.

Spośród czynników historycznych, mających wpływ na rozwój renesansu, trzeba wymienić upadek władzy papieskiej, reformację i jej skutki, upadek systemu feudalnego, a także rozwój nowych krajów: Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, i Polski

Postacią, która wyłania się z atmosfery intelektualnej epoki jest "homo doctus". Pojęcie to określa człowieka dokładnie i skrupulatnie wykształconego, interesującego się wieloma dziedzinami nauki i sztuki, w których można wiele osiągnąć. Liczy się dla niego przede wszystkim jego człowieczeństwo, nie zaś myśl o ostateczności. Zna dobrze dorobek kultury antycznej, dokształca się nieustannie.

SŁAWNI PISARZE ODRODZENIA

1. Dante Alighieri (1265-1321)

Dante Alighieri jest autorem "Boskiej komedii", obszernego poematu, złożonego ze stu pieśni. Należą one do trzech cząstek, odpowiadających nazwom Piekłu, Czyśćcowi i Raju. Poeta odwiedza je w towarzystwie Wergiliusza, jedynie przez niebo przeprowadza Dantego Beatrycze, uosobienie ziemskiej doskonałości kobiecej, piękna, dobroci, miłości. Dzięki niej Dante jest bliżej Pana. Piekło jest pełne grzeszników, przeciwników publicznych Dantego, dusz, które cierpią za przestępstwa, zdrady, oszustwa, pychę. Przez ukazanie ich męki, przestrzega Dante ludzi, aby wystrzegali się grzechów i wojny. Do czyśćca trafiają natomiast żałujący pokutnicy. Raj wypełniony jest duszami szczęśliwymi.

Podróż Dantego ma oczywiście charakter alegoryczny: udowadnia, że człowiek może odrodzić swoją duszę z grzechu, dzięki uświadomieniu sobie przewinień i silną żałość, skruchę. Dzieło to napisał autor jeszcze w wiekach średnich, czego dowodem jest poruszenie tematu zaświatów, a także pouczający charakter "Boskiej komedii". Występuje tu także symbolika liczb- trójki i wielokrotności dziesiątki, jako ideału. Odnajdziemy też wątki humanistyczne, czyli wiarę w możliwości poprawy ludzi, zatroskanie o nich i potrzebę szczęścia. "Boska komedia" napisana jest po włosku.

2.

Giovanni Boccaccio (1313 - 1375)

Giovani Boccaccio jest autorem "Dekameronu", na który składa się sto nowelek. Narratorami jest siedem dam i siedmiu młodzieńców. Uciekli oni z miasta na wieś, z powodu szerzącej się zarazy. Snują opowieści o swoim życiu, a dokładnie o przyjemnościach z nim związanych, miłości zmysłowej, namiętnościach, które dają szczęście. Boccaccio w swoich nowelach pokazuje różne aspekty życia ziemskiego- dowcip, ironię, troskę, rozczulenie, a także erotykę, zazdrość.

3.

Francesco Petrarka ( 1304 - 1375 )

Francesco Petrarka jest autorem "Sonetów do Laury". Jest ich wszystkich w przybliżeniu trzysta siedemnaście. Napisane są w języku włoskim. Petrarkę, ze względu na tematykę sonetów, uważamy za twórcę poezji miłosnej i erotycznej. Sonety opisują właśnie takie uczucia i uniesienia miłosne, które należą do naszej doczesności. Petrarka przedstawia nam obraz kobiety pięknej i doskonałej pod względem cielesnym i duchowym.

4.

Michel Montaigne (1533 - 1592)

Michel Montaigne jest autorem "Prób" , są to luźne przemyślenia natury autobiograficznej. Inspiracją była dla niego filozofia starożytna. Wiąże w "Próbach" poglądy sceptyków, hedonistów i stoików. Jest dowodem na ciągłe poszukiwania człowieka właściwej postawy życiowej. Wyraża humanistyczne zainteresowanie człowiekiem i jego swobody myślowej. Autor jest zwolennikiem tolerancji religijnej, wiary w ludzki rozum i relatywizm etyczny.

5.

Francois Rabelais ( 1494 - 1553)

Francois Rabelais jest autorem "Gargantui i Pantagruela". Zawiera ona elementy fantastyczne i satyryczne. Jest to dzieło humanistyczne, propagujące naturalne i wszechstronne rozwijanie się ludzi. Autor wyśmiewa się z istniejących stosunków feudalnych. Dzieło to zawiera dowcipne opisy, czasem dosadne i rubaszne. Ma wymowę groteskową, parodystyczną. Rabelais był nie tylko pisarzem, ale też humanistą i lekarzem.

6.

Erazm z Rotterdamu ( właściwie Gerhard Gerhards) ( 1469 - 1536 )

Erazm z Rotterdamu, Holender z pochodzenia, był filologiem, filozofem, literatem, teologiem i pedagogiem. Uważa się go za najwybitniejszego humanistę odrodzenia. Krytykował życie duchowieństwa, ich zbytek, korupcję, udzielanie odpustów za pieniądze. Był zwolennikiem skromności, spokoju i niezależności. Uważał, że można pogłębiać duchową więź z Bogiem poprzez codzienne życie zgodne z przykazaniami. Był raczej przeciwnikiem Marcina Lutra, uważał, że człowiek ma wolność wyboru i może wpływać na swój los. Jego obecność w kulturze renesansu europejskiego i polskiego jest wielka. M.in. "Korespondencja Erazma z Polakami", "List do króla Zygmunta I", "Podręcznik żołnierza Chrystusowego".

7.

Tomasz More ( 1478 - 1535)

Tomasz More jest autorem "Utopii". Był on działaczem politycznym i społecznym, czemu daje wyraz w swoim dziele. Przedstawia tu model idealny pod względem ustroju politycznego, społeczeństwa. Niestety More'a oskarżono, postawiono przed sądem z zarzutem zdrady i skazano na śmierć.

8.

William Shakespeare ( 1564 - 1616 )

Był on twórcą teatralnym, który ukształtował angielską atmosferę epoki. Zajmował się pisaniem sztuk, ale też grał w nich sam. Był twórcą grupy teatralnej "The Globe". Stworzył Shakespeare ponad trzydzieści sztuk teatralnych"

Shakespeare jest autorem takich komedii:

-"Sen nocy letniej"

-"Wieczór Trzech Króli"

-"Jak wam się podoba"

oraz tragedii:

-"Romeo i Julia"

-"Hamlet"

-"Otello"

-"Król Lear"

-"Makbet"

-"Juliusz Cezar"

-"Ryszard III"

Komedie Shakespeare opisują urodę stworzenia i natury. Wyrażają one ufność w dobroć ludzi i jego zwycięstwa nad złem. Rzeczywistość realna pokazała autorowi, że życie ludzkie to także tragedie i pogmatwane sytuacje, z których nie zawsze da się wybrnąć. Dlatego tragedie przedstawiają dramaty naszej egzystencji:

-w "Makbecie" pisze o mechanizmach rządzących władzą

-w "Romeo i Julii" o romantycznej miłości

-w "Hamlecie" o tragedii idealisty i indywidualisty

-w "Otello" o zazdrości, która niszczy ludzi.

Dramaturgia Shakespeara charakteryzuje się:

  • wyrazistymi charakterami postaci i ukazaniem ich zawiłej psychologii i życia uczuciowego
  • nasyceniem grozą i niezwykłością, a także wizyjnością i fantastyką
  • odejściem od zasady trzech jedności
  • zrezygnowaniem z kwestii chóralnych
  • wprowadzeniem scen zbiorowych
  • nadaniem przyrodzie roli w dramacie
  • swobodą inscenizacyjną
  • zrezygnowaniem z odpowiedniości stylu
  • językiem patetycznym, obrazowym, retorycznym, ale jednocześnie indywidualnym i przesyconym niekiedy zwrotami z języka potocznego i regionalnego, przysłowiami.

9.

Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616)

Jest on autorem "Przemyślnego szlachcica Don Kichota z Manczy", to powieść parodiująca eposy średniowieczne. Mamy tu obraz społeczeństwa hiszpańskiego. Przedstawia też autor dwóch bohaterów o cechach uniwersalnych: jeden jest marzycielem i idealistą ( Don Kichot), drugi zaś realistą i pragmatykiem ( giermek Sancho Pansa). Cervantes jest też autorem dramatów, utworów komediowych i obyczajowych.

Cechy renesansu w Polsce

Prekursorami myśli humanistycznych byli:

1. Konrad Celtis

- był niemieckim humanistą

-studiował na Akademii Krakowskiej

-był założycielem Towarzystwa Humanistycznego

- jego ulubionym gatunkiem była oda, a także elegia i epigramat

-tworzył w łacinie.

2. Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem

-we Włoszech prześladowano go za występowanie przeciw papiestwu

-miał solidne wykształcenie, pisał po łacinie

-był opiekunem syna Kazimierza Jagielończyka i doradcą Jana Olbrachta

-jego gatunkiem była elegia i epigramat.

Polscy twórcy renesansowi:

1. Mikołaj Rej

- nazywany ojcem poezji polskiej

-tworzył dzieła, będące przedstawieniem życia szlachty, jako najbardziej reprezentatywnej w kraju

-był jednym z pierwszych pisarzy świeckich

- stylistyka jego utworów przesycona jest zwrotami z mowy potocznej

-wzorował się na języku gawędy

-dawał w swoich dziełach pewne pouczenia

-stworzył realistyczny opis rzeczywistości

- jemu zawdzięcza się wprowadzenie do literatury chłopa

-jest autorem słów: "Polacy nie gęsi i swój język mają"

- nie miał wykształcenia, był samoukiem

-jego spuścizna literacka jest ogromna.

2. Jan Kochanowski

-był najwybitniejszym twórcą renesansowym

-jego język i forma, w której się wypowiadał były niezwykle dopracowane

-był starannie wykształcony, poznał języki starożytne

-poznał kulturę antyczną

-czytał pisma Erazma z Rotterdamu i innych pisarzy epoki

-przeniósł na grunt polski gatunki starożytne- pieśń, fraszkę, tragedię, elegię

- wyznawał filozofię, której korzenie sięgają do starożytności.

-zapożyczył niektóre wątki mitologiczne, a także parafrazował Horacego

-twórca "Psałterza Dawidów"

-odzwierciedlał harmonię świata w swoich utworach

-doceniał piękno i głębię życia wiejskiego

- interesował go człowiek

- zmienił polską kulturę literacką.

Terminologia

Nazwa renesans pochodzi od francuskiego słowa renessaince, które oznacza wznowienie literatury starożytnej, jej sztuki i filozofii z jednej strony, i odnowę kondycji ludzkiej, podniesienie możliwości i osiągnięć, z drugiej. takie zjawiska były charakterystyczne dla życia kulturalnego Włoch XIV- wiecznych.

Nazwy odrodzenie użył Giorgio Vasari, artysta, który napisał biografię malarzy, pisarzy i architektów włoskich tego okresu. Miał ten termin oznaczać nowe wpływy w sztuce włoskiej, wynikające z wielkiego zainteresowania kulturą antyczną. Dzięki niej powstawały nowe dzieła we wszystkich dziedzinach sztuki, która teraz miała zupełnie nowe oblicze.

W Polsce używano też nazwy "złoty wiek kultury polskiej", ponieważ w tym czasie polska kultura przeżywała swoje najlepsze lata. Powstało wiele wybitnych dzieł malarskich, muzycznych i literackich.

Kierunki renesansowe

Najważniejszym był oczywiście humanizm, który dziedziczył starożytną znajomość psychiki i wrażliwości człowieka. rozum był tu najważniejszy, ponieważ rozwijał indywidualność, a ta była z kolei niezwykle ważna dla humanistów. wynikał to z przekonania o niepowtarzalności i wartościowości człowieka, który mógł rozwijać swoje talenty. Świat był skoncentrowany na człowieka i jego doczesne sprawy, a to nazywamy mianem antropocentryzmu. Motto humanistyczne brzmiało: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce"

Drugim prądem odgrywającym ważną rolę była reformacja. W jej wyniku od katolicyzmu odeszła duża część krajów europejskich. Dzięki niej rozwinęła się tolerancja religijna, kultura i języki narodowe. Pozwoliła na kształtowanie się wczesnego kapitalizmu i republikanizmu. Rozpoczęła się wystąpieniem Marcina Lutra i ogłoszeniem przez niego swoich tez. Zaczęły się tworzyć nowoczesne wyznania, a to doprowadziło do sporów na tle religijnym np. w roku 1525 i 1529.

Powstały w Europie takie wyznania:

1. Luteranizm w Niemczech, Skandynawii, Francji, Czechach, Polsce i na Węgrzech. Założycielem jest Marcin Luter. Postulował on własną interpretację Biblii, którą kazał tłumaczyć na języki narodowe. Zaprzeczał autorytetowi Kościoła w tej sprawie. Sądził, że nikt na ziemi nie może dać nam rozgrzeszenia za nasze winy i uchronić nas od czyśćca.

2. Kalwinizm we Francji, Szwajcarii i w Niderlandach. twórcą jest Jan KalwinIch naczelnym hasłem była predestynacja, czyli przekonanie, że jesteśmy w chwili urodzenia przeznaczeni albo do nieba, albo do piekła. Nie mamy na to wpływu i żyjemy w nieświadomości. Kalwin namawiał do pracowania i zdobywania majątków, ponieważ to miara naszych zasług.

3. Anglikanizm powstał w Anglii. Był religią narodową, założył go bowiem król Henryk VIII, któremu papież nie chciał udzielić rozwodu. Sam mianował się głową Kościoła i wyzwolił się spod zwierzchnictwa Rzymu, a to było jego celem najwyższym.

4. Arianizm powstał jako bardzo radykalny odłam kalwinizmu. arianami, czyli braćmi polskimi byli głównie chłopi, którzy głosili i domagali się podziału stanowego, zniesienie poddaństwa i rezygnacja z majątków. wygnano ich z Polski w 1658 roku.