Naturalizm jako kierunek literacki uformował się we Francji w 2. połowie XIX stulecia. Po raz pierwszy został użyty przez francuskiego pisarza Emila Zolę, który jest uważany za twórcę tegoż prądu. Swoją teorię Zola wyłożył na kartach ,,Powieści eksperymentalnej". Pisarz dążył do praktycznego zastosowania w twórczości literackiej metod typowych dla nauk eksperymentalnych, a więc biologii i medycyny. Przedsięwzięcie to było charakterystyczne dla popularnego wówczas scjentyzmu, który głosił, iż uzyskanie prawdziwej wiedzy o rzeczywistości jest możliwe tylko przez poznanie naukowe, a więc przez doświadczenie i rozumowanie. W swych założeniach naturalizm odwoływał się do darwinowskiego ewolucjonizmu, a przede wszystkim do koncepcji walki o byt i teorii dziedziczności. Człowieka traktowano więc jako jednostkę kierującą się w życiu tylko i wyłącznie instynktem. Zatem była to dla nich istota pozbawiona jakichkolwiek pobudek wyższego rzędu, dla której najważniejszy jest popęd. Naturaliści uważali, iż człowiek jest w pełni zdeterminowany przez naturę, której jest cząstką, jak również przez społeczeństwo, pochodzenie oraz ekonomiczne warunki. Dlatego też działa instynktownie w myśl teorii walki o byt, nie mając litości dla słabszego przeciwnika, bowiem w tym boju wygrywa tylko najsilniejszy. Ogromną rolę przypisywano naturze, której to człowiek powinien się w pełni podporządkować, bowiem to ona jest źródłem prawdy.

W naturalizmie przedmiotem obserwacji nie jest już człowiek duchowy, jak to miało miejsce w epoce poprzedniej, lecz jednostka w pełni fizjologiczna. Nie unikano tematów tabu, więc można było poruszać nawet najmroczniejsze i odrażające sekrety ludzkiego życia. Charakterystycznym zjawiskiem był tak zwany antyestetyzm, czyli zgoda na pokazywanie świata bezwzględnego, walczącego, często przerażającego swoją brzydotą

Powieści wychodzące spod pióra pisarzy w myśl naturalistów powinny być unaukowione oraz wiernie naśladować naturę, stąd też taka nazwa omawianego prądu.

Zatem pisarz musi zbliżyć się do stylu pracy naukowca, a więc stać się eksperymentatorem i obserwatorem, pokazując to, co zaobserwował. W myśl tych założeń powinien być niezmiernie obiektywnym twórcą, który bez jakichkolwiek emocji, uczuć zdaje relację z zaobserwowanych przez siebie zjawisk, wyrzekając się przy tym jakiegokolwiek wartościowania i moralizatorstwa. Jego praca winna ograniczać się tylko do beznamiętnego fotografowania rzeczywistości. Upraszczając, można nazwać naturalizm zasadą autentyzmu i dokumentaryzmu.

W Polsce naturaliści skupiali się wokół czasopisma zatytułowanego ,,Wędrowiec". Za krajowych naturalistów uważa się Antoniego Sygietyńskiego, autora rozprawy o naturalizmie francuskim pod tytułem ,,Współczesna powieść we Francji", jak również Adolfa Dygasińskiego, który jako tło swoich utworów uczynił specyfikę życia wiejskiego (,,Zając", ,,Na pańskim dworze"). Pewne elementy naturalizmu odnaleźć można w twórczości Gabrieli Zapolskiej (,,Moralność pani Dulskiej"), Jana Kasprowicza (,,W chałupie"), Stefana Żeromskiego (opowiadania), czy też Władysława Reymonta (,,Chłopi").

Symbolizm to artystyczny nurt charakterystyczny dla końca XIX stulecia. Jako prąd literacki został uformowany na gruncie francuskim oraz belgijskim. Rodowód nazwy związany jest bezpośrednio z manifestem francuskiego poety J. Moreasa, który ukazał się na łamach ,, "Le Figaro" w 1886 roku. Za prekursora symbolizmu uważa się Ch. Baudelaire, a miano pierwszego teoretyka nowego nurtu otrzymał P. Verlaine, autor ,,Sztuki poetyckiej". Warto również wspomnieć o pracach poświęconych temu tematowi autorstwa belgijskiego dramaturga Maurycego Maeterlincka.

Symbolizm jest sztuką wieloznaczności. Podstawą symbolistycznej świadomości jest dogłębne przekonanie, że cały widziany przez człowieka świat jest tylko zasłoną, kurtyną, za którą ukrywa się idealny byt prawdziwy, absolutnie nie pojmowany ludzkim rozumem, niewyrażalny znanymi nam pojęciami. I dlatego poezja powinna przeniknąć ów tajemniczy i niepoznawalny dla człowieka świat. Pomocny okazał się tutaj symbol, czyli swoisty, nie dosłowny, niedookreślony obraz, który coś odbiorcy sugeruje, umożliwia odnalezienie jakiegoś sensu, znaczenia. Symbol budzi pewne skojarzenia, mówi coś, czego nie da się powiedzieć dosłownie. W odróżnieniu od alegorii może on być interpretowany na różne sposoby. A posługiwanie się nim umożliwia zaszyfrowanie pewnych treści utworu literackiego, jak również chroni go przed jednoznacznością. Poprzez tę wieloznaczność sens dzieła jest częściowo ukryty. Rozszyfrowanie w pełni symbolu nie jest możliwe, a próbując przełożyć go na język mowy codziennej traci on swój artyzm. Charakterystycznym wyróżnikiem symbolu jest jego niejednoznaczność. Nigdy nie ujawnia swojego ukrytego znaczenia, tylko je sugeruje, dlatego też dla interpretatora do dyspozycji jest cały wachlarz różnych rozumień, możliwości wytłumaczenia. Symbol właściwie jest nieprzetłumaczalny, można tylko wskazać jego ,,migotliwe znaczenia".

Metoda symboliczna polega na zastąpieniu bezpośredniej wypowiedzi lirycznej, nazywającej stany psychiczne i przeżycia podmiotu przez wizyjny, obrazowy ich ekwiwalent.

Poprzez symbolizm artysta oddziaływał na odbiorcę. Poeta działał magią słowa, nastrojem. W symbolizmie nie ma założenia obiektywności.

Za pomocą symbolu próbowali symboliści prezentować bardzo skomplikowane w swej materii wartości takie jak: nieskończoność, kres życia, wolność, niebyt itp.

Symbol wykorzystywany był w literaturze oraz w sztukach plastycznych (np. Jacek Malczewski ,,Melancholia"). Po symbol bardzo chętnie sięgano w okresie Młodej Polski.

W Polsce wielkim entuzjastą symbolizmu był Zenon Przesmyki Miriam, Stanisław Wyspiański ("Wesele" - dramat symboliczny), Kazimierz Przerwa- Tetmajer, Jan Kasprowicz

Impresjonizm nazwa ta pochodzi od słowa ,,impression", czyli wrażenie, użytego w tytule obrazu Moneta ,,Impresja-wschód słońca". Jest to kierunek artystyczny, którego nadrzędnym celem jest utrwalenie ulotnych nastrojów, krótkotrwałego wrażenia zmysłowego.

W świadomości impresjonistów zrodziło się przekonanie, ze w malarstwie świata nie da się przedstawić idealnie, takim, jaki jest, dlatego dążyli do przedstawienia go takim, jakim się go widzi. Malarze używali więc wyłącznie barw jasnych, pastelowych, rozmywali kontury. Bardzo ważne było światło słoneczne.

Poeci próbowali również w swoich lirykach ,,zatrzymać wrażenia: poprzez potęgowanie nastrojowości, przedstawiania licznych skojarzeń barw, zjawisk. Impresjoniści często sięgali do tzw. synestezji, czyli metaforycznego połączenia w jednym sformułowaniu doznań różnych zmysłów np. wzroku, słuchu itp. Oto przykład synestezji: ,,srebrzystoturkusowa cisza", ,,srebrna noc", ,,morze dźwięków", ,,barwy błyszczące".

Do Polskich impresjonistów zaliczyć można: Kazimierza Przerwę-Tetmajera (liryki tatrzańskie), Jana Kasprowicza.

Ekspresjonizm to kierunek zarówno w literaturze, jak i sztukach plastycznych, obejmujący początek XX stulecia. Nazwa pochodzi z języka łacińskiego, a oznacza wyraz, wyrażenie. Głównym zadaniem tegoż prądu było przedstawienie w sposób niezwykle dramatyczny wewnętrznego świata istoty ludzkiej. Ekspresjoniści wychodzili z założenia, iż świat jest terenem ciągłej walki pomiędzy sprzecznościami np. między dobrem i złem, duszą i ciałem, jednostką i tłumem itp. Tak zróżnicowany świat opisać jest bardzo trudno, bowiem trzeba uchwycić te kontrasty, sprzeczności. Dlatego też ekspresjonista chętnie operuje kontrastem, używa ostrych barw takich jak intensywna czerwień, purpura, czy złoto, dźwięków, określeń, poetyckich antytez i przeciwieństw. Istotne są tutaj również kontury, które artysta stara się podkreślić, w przeciwieństwie do impresjonizmu.

Artysta - ekspresjonista zazwyczaj był jednostką nadwrażliwą, samotną. W Polsce za teoretyka ekspresjonizmu uznać można Stanisława Przybyszewskego.

REALIZM jest pojęciem ogólnym. Funkcjonuje jako nazwa epoki literackiej, przypadającej na 2. połowę XIX wieku, czyli na pozytywizm. Jest również prądem literackim, a szerzej stosuje się ów termin do określenia metody twórczej w sztuce plastycznej i literaturze. Zatem mianem realizmu można nazwać ogół dążeń w sztuce do wiernego, w pełni realnego odtworzenia zastanej rzeczywistości. Rejestruje wiernie życie człowieka, nic nie przekształca. Za realistów można uznać ludzi, którzy tworzą w duchu realizmu. Kierują się rozsądkiem, twardo stoją na ziemi, a idealizm, mistycyzm, fantazjowanie są im obce.