I.

Wyjaśnij znaczenie pojęcia "tragizm", opierając się na "Antygonie" Sofoklesa.

Tragizmem nazywamy określoną sytuację, w której może się znajdować bohater, charakteryzującą się bezwyjściowością. Musi on wybrać pomiędzy dwoma rozwiązaniami, wiedząc, że czegokolwiek nie zrobi, i tak sprawa zakończy się źle, bądź doprowadzi nawet do jego śmierci.

Sytuacja tragiczna, albo konflikt tragiczny, jako kategoria literacka, pojawiła się w dramacie antycznym; z klasycznymi sytuacjami tragicznymi spotykamy się w:

- "Antygonie" Sofoklesa; Kreon, władca Teb, musi wybierać między obowiązkiem, który narzuca mu tron, a uczuciami, ponieważ Antygona miała zostać jego synową;

- "Konradzie Wallenrodzie" Adama Mickiewicza; główny bohater wybiera pomiędzy służbą ojczyźnie, a miłością do żony i swoim szczęściem; wybiera też pomiędzy uczciwą walką, która zapewni czyste sumienie, a walką z ukrycia, która jest nie zgodna z kodeksem rycerskim, ale może zaowocować w wygraną.

Tragedią nazywamy gatunek dramatyczny, który narodził się w czasach starożytnych; jego treść często prezentuje sytuację tragiczną; bohaterami tragedii są postacie o mocnym, niezmiennym charakterze; muszą one podejmować trudne decyzje, co wiąże się czasem z wybraniem mniejszego zła; tragedia kończy się śmiercią bohatera. Widzowie przeżywają uczucie trwogi i litości, śledząc losy postaci -

- Antygony, która, chcąc pochować ciało swego brata musi złamać prawo nadane przez króla; przez to sama zostaje ukarana śmiercią;

- Kreona, który, chcąc utrzymać władzę i zasłużyć tym samym na szacunek ludu, musi być konsekwentny w egzekwowaniu prawa, ale tym samym musi zrezygnować ze swoich uczuć i litości w stosunku do Antygony; Kreon wybiera między sumieniem, a obowiązkiem;

- Hajmona, syna Kreona i narzeczonego Antygony, który z rozpaczy popełnił samobójstwo.

II.

Zaprezentuj postacie bogów i herosów z "Iliady" Homera.

Herosi - to postacie, które są półbogami, narodzili się z połączenia boga i człowieka; posiadają zarówno cechy ludzkie, jak i boskie. Do cech boskich zaliczymy:

- nieśmiertelność, wieczną młodość, wspaniałą urodę, potęgę, nieprzeciętną siłę;

- zdolność pojawienia się w tym miejscu, gdzie sobie życzą, ale nie mogą oni być wszędzie, tak, jak bogowie;

Do cech ludzkich zaliczymy (zabieg antropomorfizacji, czyli nadanie cech ludzkich):

- ludzkie przywary; herosi są pyszni, zazdrośni, mściwi, kłótliwi;

- odczuwanie cierpienia, bólu, odnoszenie ran;

- podstępność; herosi często uciekają się do przewrotnych metod, sądząc, że są one najlepsze;

- ich działanie jest zależne od afektów, uczuć, emocji - miłości, nienawiści, gniewu, pragnienia zemsty, zazdrości, litości, przywiązania;

- herosi są samolubni, nie uznają żadnych zasad moralnych; takimi cechami charakteryzują się zwłaszcza herosi w "Iliadzie" Homera;

- częste są między nimi kłótnie, co prowadzi do samowoli;

- nie są oni sprawiedliwi, nie wiadomo, czego się po nich spodziewać;

- herosi są bardzo przekupni, dlatego można łatwo przekonać ich do swoich celów.

Bogowie w wojnie trojańskiej bardzo często ingerują w wydarzenia i losy bohaterów. Można powiedzieć, ze cały czas ich wpływ jest widoczny w fabule eposu. Bogowie służą pomocą ludziom, których lubią, a utrudniają walkę swoim antypatią. Na Posejdona, Herę, Atenę, Tetydę, Hermesa i Hefajstosa mogą liczyć Grecy, na Apollo, Aresa, Afrodytę i Artemidę natomiast Trojanie.

III.

Określ, jakie są cechy eposu i podaj kilka przykładów eposu w późniejszej literaturze.

Ze "Słownika terminów literackich" - "Epos - gr. słowo, opowieść - jeden z gatunków epiki, podstawowy i dominujący w tym rodzaju aż do powstania powieści. Obejmuje rozbudowane utwory, zazwyczaj wierszowane, ukazujące dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów rzucone na tło wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej."

Cechami eposu są:

- dwa światy występujące obok siebie - świat bogów i ludzi (pararealizm). Funkcjonują one według takich samych reguł, nie różnią się od siebie zbytnio. Częsta jest ingerencja bogów w losy bohaterów - wojna trwa tak długo, ponieważ bogowie nie mogą dojść do porozumienia w swoich sprawach. Po stronie Parysa stoi Afrodyta, która obiecała mu rękę Heleny, żony Menelausa. Przez to walki nie zostają zakończone, wynika nowy spór;

- epos przedstawia epokę z jej tłem społecznym, obyczajowym, religijnym, mentalnym. Wszystkie te aspekty opisywane są w drobnych szczegółach, bardzo skrupulatnie;

- epos zbudowany jest z epizodów, przez co, cała fabuła staje się fragmentaryczna - każdy epizod mógłby stanowić osobną opowieść. Tak jest w przypadku pojedynku Achillesa i Hektora, zbroi achillesowej, pożegnania Hektora i jego żony, Andromedy. Jest te efektem tego, że epos ten jest połączeniem osobnych pieśni;

- mamy w eposie do czynienia z narratorem obiektywnym, wszechwiedzącym, zdarza się, że uprzedza on przebieg akcji; jest on zdystansowany, do tego, co opisuje;

- epos rozpoczyna się inwokacją, czyli apostrofą do bóstwa, o natchnienie; utwór jest jakby odzwierciedleniem myśli boskiej;

- autor posługuje się stylem patetycznym, ponieważ wymaga tego bardzo doniosły i poważny temat;

- opisy są tu bardzo realistyczne, wydarzenia prawdopodobne, bohaterów również cechuje realizm, logiczny sposób postępowania;

- szczegóły również opisane są z dokładnością i realizmem;

- częsty jest dla epopei zabieg retardacji, czyli wstrzymanie akcji i powrót do czasów przeszłych - autor czyni to, by wzmóc napięcie i oczekiwanie. Przykładem może być opis zbroi, który wpleciony jest w opis walki z Hektorem. Jest to dowód, że epopeja wywodzi się z opowieści ustnych;

- cechą stylu eposu jest homeryckie porównanie, składające się z jednej części krótkiej, a drugiej bardzo rozbudowanej, czasem nawet w całe opowiadanie; używany jest szyk przestawny.

Epos w epokach późniejszych

Średniowiecze zaowocowało w bardzo bogato rozwiniętą epikę rycerską. Przykładem może być "Pieśń o Rolandzie". Przekazane są tu podobne wartości, związane ze stanem rycerskim i wojną - siła, męstwo, odwaga, sława na polu walki. Tak samo jest w "Cydzie" i w "Rycerzach okrągłego stołu". Tworzą one cykle; w eposach tych, podobnie jak w starożytnych, współgrają tutaj światy - realny oraz boski; utwory te pisane są stylem patetycznym, podniosłym, a treścią są ważne wydarzenia.

W renesansie najważniejszym eposem jest "Don Kichot", który faktyczne parodiuje ów gatunek - bohater żyje w świecie swoich marzeń, które nie mają odniesienia do rzeczywistości, jego czyny zaś są komiczne.

W oświeceniu powstał nowy gatunek, zwany poematem heroikomicznym, którego przykładem może być "Monachomachia" Ignacego Krasickiego. Zamysłem tego utworu jest przedstawienie błahej treści - walka zacofanych mnichów - za pomocą wysokiego stylu eposu.

Romantyzm jest epoką, która przynosi nam epopeję narodową, jaką jest "Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza. Ten utwór jednak znacznie odbiega od klasycznego wzorca. Charakteryzuje go synkretyzm - łączy rodzaje i gatunki literackie, sąsiadują ze sobą wątki komiczne i tragiczne, nie występują tu postacie ze świata fantastycznego; niemniej "Pan Tadeusz" rozpoczyna się inwokacją, opisy są bardzo rozległe, szczegółowe i dokładne, szlachta przedstawiona jest na tle przełomowego momentu, jakim jest odejście starego porządku.

W Młodej Polsce powstała epopeja, która może uchodzić za sagę rodzinną; są to "Noce i dnie" Marii Dąbrowskiej. Cały utwór napisany jest prozą, przedstawia historią rodziny szlacheckiej w czasie bardzo dla niej nieprzychylnym - Bogumił Niechcic stracił majątek i teraz sam musi gospodarzyć w sąsiedztwie chłopów. Córka Nichciców po studiach w Szwajcarii nie planuje powrotu na wieś. Szlachta sama musi teraz dbać o siebie - siostra Barbary prowadzi sklep. Opisy są szczegółowe, poznajemy dzięki nim całe społeczeństwo. W "Nocach i dniach" przedstawia autorka dodatkowo psychologię postaci.

Epopeją są również "Chłopi" Reymonta. Ukazuje ona społeczeństwo wiejskie, które staje się pełnoprawnym uczestnikiem wydarzeń dziejowych. Reymont używa podniosłego stylu, ale też nowatorskich elementów symbolicznych i impresjonistycznych.

IV.

Wymień języki, autorów, najpopularniejsze tłumaczenia Biblii, gatunki literackie; określ czas powstania Biblii.

Nazwa Biblia wywodzi się z greki, od słowa "biblion", czyli zwój papirusu, książka.

Nie da się bardzo dokładnie określisz czasu powstania Biblii; w przybliżeniu podaje się daty powstania Starego Testamentu: XII a II w. p.n.e.; oraz Nowego Testamentu: poł. I w. a poł. II w. n.e.

Pismo Święte zostało napisane w kilku językach: hebrajskim, aramejskim i greckim (fragmenty) - Stary Testament; w greckim i aramejskim ( Ewangelia wg Mateusza) napisano Nowy Testament.

Pismo Święte składa się ze Starego Testamentu, który z kolei zawiera czterdzieści sześć ksiąg: historycznych - Tora (Pięcioksiąg); Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb; prorockie; dydaktyczne;

oraz z Nowego Testamentu, zawierającego dwadzieścia siedem ksiąg: dydaktyczne - Listy św. Pawła i Piotra; historyczne - Ewangelie, Dzieje Apostolskie; prorocka - Apokalipsa św. Jana.

Najstarszym tłumaczeniem Biblii jest Septuagintaprzekład na j. grecki Starego Testamentu; ważnym przekładem jest także Wulgata - przetłumaczono całą Biblię na łacinę.

Przekłady w Polsce:

"Psałterz Kingi" - XIII w.

"Psałterz floriański" - XIV w.

"Psałterz puławski" - XV w.

"Biblia królowej Zofii" - XV w.

"Biblia Lopolity" - XVI w.

"Biblia Jakuba Wujka" - XVI w.

"Biblia Tysiąclecia" - 1965 r.

W Biblii jest bardzo dużo różnych gatunków literackich, które później pojawiają się w literaturze europejskiej.

Ze "Słownika terminów literackich":

"Przypowieść utwór narracyjny, w którym przedstawione postacie i zdarzenia nie są ważne ze względu na swe cechy jednostkowe, lecz jako przykłady uniwersalnych prawideł ludzkiej egzystencji, postaw wobec życia i kolei losu. Świat przedstawiony przypowieści stanowi zbiór sytuacyjnych wykładników jakiejś ogólnej prawdy moralnej, filozoficznej czy religijnej. Przypowieść zawiera niejednokrotnie rozwiniętą fabułę, jednakże jest ona z racji swego przykładowego charakteru silnie uschematyzowana i uboga w realia, które podlegają tu rygorystycznej selekcji ze względu na nadrzędny sens utworu. Właściwa interpretacja przypowieści wymaga przejścia od jej znaczenia literalnego do ukrytego znaczenia alegorycznego lub moralnego".

"Psalm - hebrajska pieśń religijna o charakterze modlitewno - hymnicznym. Zbiór psalmów w liczbie 150 wchodzi w skład pism Starego Testamentu. Rozróżnia się w śród nich rozmaite grupy utworów: hymny pochwalne sławiące potęgę i dobroć Jahwe, pieśni dziękczynne, patriotyczne, królewskie, żałobne, pokutne, profetyczne, suplikacje.

"Hymn - uroczysta i podniosła pieśń pochwalna sławiąca bóstwo, bohaterskie czyny, wielkie idee i otoczone powszechnym szacunkiem wartości i instytucje. Utwory tego typu występowały w różnych kręgach kulturowych i wiązały się z publicznymi uroczystościami kultowymi.

"List - wypowiedź pisemna skierowana do określonego adresata, powiadamiająca go o czymś lub nakłaniająca do jakiś zachowań". Listy biblijne miały specjalny charakter - przekazywały Słowo Boże. Apostołowie nie Meli taki dużej mobilności, dzięki listom mogli natomiast przekazywać i wyjaśniać chrześcijanom naukę Chrystusa.

"Apokalipsa - z greki "apokalypsis" - objawianie - jedna z ksiąg Nowego Testamentu przypisywana św. Janowi Apostołowi. Księga prorocza, bogata w symbole, stanowiące przedmiot licznych egzegez. Apokalipsa oddziaływała na literaturę mistyczną, wszelkiego rodzaju proroctwa, w XX w. na katastrofizm

"Kazanie - przemówienie religijne wygłaszane przez kapłana w trakcie stałych bądź okolicznościowych uroczystości liturgicznych, komentujące ewangelie, wykładające podstawy wiary bądź przekazujące nauki moralne.

"Tren - jeden z gatunków poezji żałobnej ukształtowany w starożytnej Grecji; pieśń lamentacyjna o charakterze elegijnym, wyrażająca żal z powodu czyjejś śmierci, rozpamiętująca czyny i myśli zmarłego oraz zawierająca pochwałę jego zalet i zasług.

"Modlitwa - wypowiedź religijna mająca charakter indywidualnego bądź zbiorowego zwrotu do Boga; modlitwa zawiera skierowane do Niego pochwały, opiewa Jago wielkość i wspaniałomyślność, zawiera prośby, wznosi błagania, a niekiedy zbliża się do formy rozmyślania o Jego właściwościach."

"Epos - obejmuje rozbudowane utwory, zazwyczaj wierszowane, ukazujące dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów rzucone na tło wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej. Główną motywację dla poczynań postaci ziemskich stanowiły wola i decyzje boskie."

"Pieśń - najstarszy i najbardziej powszechny gatunek poezji lirycznej związany genetycznie z muzyką. Pieśń występowała jako składnik zbiorowych obrzędów; jej tekst słowny śpiewany był z akompaniamentem muzyki i towarzyszeniem tańca. W tradycji literatury pisanej wykształciło się kilka najczęściej uprawianych typów pieśni, związanych z określonymi sytuacjami, których dotyczą utwory - pieśni biesiadne, taneczne, pochwalne, powitalne, pożegnalne, miłosne.

"Aforyzm - zwięzłe sformułowanie, zwykle jednozdaniowe, ogólnej prawdy o charakterze filozoficznym, psychologicznym czy moralnym".

"Elegia - utwór pisany dystychem elegijnym. Genetycznie był to gatunek liryki żałobnej, pieśń lamentacyjna bliska trenowi, śpiewana podczas pogrzebu".

"Kronika - gatunek prozy historiograficznej, opowieść o dziejach przeszłych lub współczesnych, trzymająca się zasadniczo porządku chronologicznego zdarzeń, łącząca elementy wiedzy historycznej z literacką fikcją i tendencjami moralizatorskimi, politycznymi czy panegirycznymi.

"Kodeks - stara księga rękopiśmienna mająca postać szeregu luźnych kart; zbiór przepisów prawnych".

"Opowiadanie - utwór prozaiczny niewielkich rozmiarów o prostej, zazwyczaj jednowątkowej fabule, bliski noweli ze względu na wielkość i ciążenie przebiegu zdarzeniowego ku wyraźnie akcentowanemu zakończeniu, ale różniący się od niedaleko posuniętą swobodą kompozycyjną, epizodycznością fabuły, obecnością dygresji, partii opisowych i refleksyjnych.

Poza tym w Biblii są jeszcze: monologi i dialogi filozoficzne, poematy epickie, sagi rodowe, wyrocznie, nowele dydaktyczne, liryki miłosne.

V.

Jakie są cechy przypowieści biblijnej? Na czym polega ponadczasowość przypowieści. Odpowiedz, odwołując się do przypowieści "O miłosiernym Samarytaninie".

Ze "Słownika terminów literackich" - "Przypowieść - fr. parabole, gatunek literatury moralistycznej; utwór narracyjny, w którym przedstawione są postacie i zdarzenia nie są ważne ze względu na swe cechy jednostkowe, lecz jako przykłady uniwersalnych prawideł ludzkiej egzystencji, postaw wobec życia i kolei losu. Świat przedstawiony przypowieści stanowi zbiór sytuacyjnych wykładników jakiejś ogólnej prawdy moralnej, filozoficznej czy religijnej. Przypowieść zawiera niejednokrotnie rozwiniętą fabułę, jednakże jest ona z racji swego przykładowego charakteru silnie uschematyzowana i uboga w realia. Właściwa interpretacja wymaga przejścia od jej znaczenia literalnego do ukrytego znaczenia alegorycznego". W przypowieści biblijnej występuje krótka fabuła; obrazowość jest bardzo wymowna, zagadkowa, wymaga wyjaśnienia; podaje jakąś prawdę ogólną, maksymę; apeluje do sumienia i uczuć ludzi.

W przypowieściach biblijnych mamy bardzo dużo wskazówek moralnych, wzorów osobowych; przedstawione są postacie krańcowo dobre i złe; w przypowieści jest dużo związków z codziennym życiem.

W przypowieści "O miłosiernym Samarytaninem" przedstawiony jest wzorowa postawa miłosierdzia człowieka:

- bohater jest człowiekiem miłosiernym, litościwym; nauka wypływająca z przypowieści jest następująca: należy tak samo dobrze traktować bliźnich, bez względu na narodowość, czy pokrewieństwo;

- jest tu również zawarta nauka o miłosierdziu Boga do człowieka, który jest grzesznikiem;

- znaczenie alegoryczne: postać Chrystusa uosabia Samarytanin, który jest człowiekiem miłosiernym; ludzkość uosabia zraniony człowiek; sakramentami, są wino i oliwa, które łagodzą rannego.

VI.

Przedstaw wątki z Biblii funkcjonujące w następnych epokach.

Do Biblii nawiązują późniejsze epoki bardzo często, ponieważ jest ona źródłem nasze cywilizacji i tradycji. Pojawia się ona w różnych dziełach literackich. W średniowieczu do Biblii nawiązują szeroko misteria, które oparte są na tematach sakralnych; w "Bogurodzicy", która jest modlitwą, adresatem jest Maryja i Chrystus; pieśń ta stanowi też zabytek staropolskiego języka; średniowiecze obfituje poza tym w szereg utworów religijnych, albo traktujących o tradycjach chrześcijańskich - "Pieśń o Rolandzie", utwory opisujące rytuały śmierci.

W renesansie do tematu Boga nawiązuje Jan Kochanowski w całej swej poezji, zwłaszcza w hymnie, "Czego chcesz od nas Panie" i "Psałterzu Dawidów", będącego parafrazą psalmów.

Barok to epoka, w której popularnym gatunkiem stały się psalmy; często pojawiały się tematy religijne, utwory o charakterze pokutnym.

Oświecenia natomiast przyniosło racjonalny punkt widzenia Pisma Świętego - wyznacznikami w ocenie były rozum i doświadczenie; ważnym nurtem był deizmateizm, które również miały wpływ na interpretacje treści biblijnych; sentymentalizm rozumiał Biblię jako nośnik ważnych zasad etycznych, według których powinni żyć ludzie; odwoływano się także do pierwotności pierwszych ludzi, którzy żyli w Edenie, co było wyrazem hasła o nieskażonej naturze.

W romantyzmie Biblia odegrał ogromną rolę - zaczerpnięto z niej ideę posłannictwa narodu polskiego, zwanej mesjanizmem. Jest to widoczne w dramatach narodowych - "Dziadach" cz. III, oraz w "Kordianie.

W pozytywizmie traktuje się Biblię znowu w kategoriach zdroworozsądkowych; szeroko temat biblijny podejmuje Henryk Sienkiewicz w powieści "Quo vadis".

W czasach modernizmu z Biblii czerpano przede wszystkim na temat walki dobra i zła, jako dwóch przeciwstawnych sił - stad katastrofizm w hymnie Jana Kasprowicza "Dies irae", w którym zawarta jest poetycka wizja Dnia Sądu Ostatecznego; jest to wyraz przeczucia końca i nastrojów dekadenckich.