Wojna Światowa radykalnie zmieniła oblicze światowej gospodarki. Do 1914 dominował kapitalizm, ewoluujący stopniowo w stronę wersji monopolistycznej, rozwijający się bez interwencji zewnętrznej - wolnorynkowy. Rozpoczęcie działań wojennych siłą rzeczy przeprofilowało gospodarkę - państwowe zamówienia wojenne początkowo nakręcały koniunkturę (podwyższenie produkcji, gwarantowana płaca), zapoczątkowały jednak udział w grze rynkowej nowego elementu - odtąd rola interwencjonizmu państwowego miała stale wzrastać. Zaś długofalowe konsekwencje wojny okazały się dla gospodarki zgubne, co pokazał kryzys z lat 1929 - 1933 (w państwach rolniczych do 1935). Na obszarze teatru działań wojennych nieuniknione zniszczenia infrastruktury (dróg, miast, gospodarstw rolnych) poważnie utrudniały spłatę pozaciąganych pożyczek, zagranicznych i wewnętrznych. Po włączeniu się do wojny Stanów Zjednoczonych stało się jasne, że czynnikiem, który zdecyduje o rezultacie zmagań, będzie potencjał gospodarczy. USA wspierały państwa Ententy, natomiast państwa centralne nie mogły liczyć na pomoc z zewnątrz, a nie posiadały takich rezerw, zwłaszcza ludzkich, jak ich przeciwnik, co w ostatecznym rozrachunku zdecydowało o ich porażce, tym dotkliwszej, że traktat wersalski zobowiązał je do zapłaty milionowych odszkodowań wojennych.

PRODUKCJA WĘGLA I ŻELAZA (w mln ton)

Państwa Koalicji Państwa Centralne

węgiel surówka żelazo stal węgiel surówka żelazo stal

324 22 19 331 22 21 1914

851 50 58 340 15 16 1917

Deficyt budżetowy Niemiec w ciągu działań wojennych wzrósł ośmiokrotnie. Anglia i Francja zadłużyły się za oceanem, ale zamierzały spłacić zobowiązania z niemieckich odszkodowań wojennych. Anglia nie oszczędzała również własnych obywateli - w latach 1913 - 1920 podatki były podwyższane aż sześciokrotnie. W latach 1921 - 1929, a więc do załamania gospodarki światowej, zwanego "wielkim kryzysem", a zapoczątkowanego krachem na Wall Street, najbardziej dynamicznymi gałęziami gospodarki były: budownictwo mieszkalne, przemysł elektryczny i samochodowy (konieczność odbudowy zniszczeń + powojenny boom demograficzny).

WIELKA BRYTANIA

Mimo iż na jej terenie praktycznie nie toczyły się działania wojenne, utraciła część udziału w europejskim rynku (ok. 4%) na rzecz wzbogaconego wojną USA. W sumie eksport zmalał o niemal 20% w porównaniu ze stanem z roku 1914. Nie byłoby to tak znaczące, gdyby nie konieczność spłacania zobowiązań wobec USA, co przy mniejszej ilości kapitału na inwestycje zagraniczne (ok. 33%) i tym samym mniejszych dochodach było znacznym obciążeniem. Produkt krajowy brutto zmalał o 12%. Dopiero pod koniec lat dwudziestych, za sprawą przemysłu motoryzacyjnego, maszynowego i elektrycznego koniunktura nieco się poprawiła, ale wtedy zbliżał się już Wielki Kryzys. Dług publiczny Wielkiej Brytanii wzrósł w ciągu czterech lat działań wojennych o blisko 1300%.

FRANCJA

Kraj bardzo ucierpiał w wyniku działań wojennych - zniszczono zarówno obszary najsilniej uprzemysłowione, jak i będące podstawą zaopatrzenia tereny rolnicze. Poległa niemal 1/5 ludności w wieku produkcyjnym (20 -45 lat). PKB zmalał w stosunku do przedwojennego o 40%, zaś odbudowa zniszczeń pochłonęła do 1926 astronomiczną sumę 130 miliardów franków. Osiągniecie przedwojennego poziomu produkcji przemysłowej zabrało 6 lat, a rolniczej - aż 7. Eksport w 1918 zmalał o 75% (!) w stosunku do poziomu z roku 1913.

USA

Stany Zjednoczone były największym zwycięzcą zmagań wojennych, bo nie tylko politycznym, ale także gospodarczym. Wyniszczone państwa Ententy były uzależnione od amerykańskiego importu, konkurencja praktycznie zniknęła. Co więcej, alianci w trakcie zmagań zmuszeni byli pozaciągać długi w USA. Teraz należało jedynie umiejętnie zdyskontować ten ogromny kapitał. Nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu (w tym zwłaszcza takich gałęzi jak: samochodowy, chemiczny, stoczniowy, naftowy). Zwiększono wydobycie miedzi, żelaza, cynku. Zintensyfikowano produkcję rolną. Wyniszczona wojna Europa była idealnym, chłonnym rynkiem zbytu. Eksport zrósł czterokrotnie w stosunku do okresu przedwojennego, zaś suma inwestycji zagranicznych sięgnęła 17 miliardów dolarów. USA skupiły mniej więcej połowę światowych zasobów złota. Dochód na jednego mieszkańca wzrósł o 12%. Nastał okres prosperity - powstało nowe mocarstwo, którego pozycji nikt nie mógł kwestionować.

ZSRR

Po dojściu bolszewików do wladzy w 1917 kapitalistów uznano za "wrogów ludu". Wrogiem ludu był właściwie każdy, kto osiągał podejrzanie wysokie dochody. A wrogów należało eliminować. Skutkiem takiej polityki (masowe rekwizycje plonów i ziemi "kułaków") był głód, który w latach 1920 - 1921 pochłonął, według różnych szacunków od 5 do 1 milionów ofiar i zaowocował wybuchami buntu na wsi. Lenin zrozumiał konieczność szybkich zmian i odgórnie wprowadził NEP (Nową Ekonomiczną Politykę - realizowana od 1921). Na siedem lat, do 1928, przywrócono wolność handlu i zezwolono na reprywatyzację średniej wielkości zakładów przemysłowych. Dopuszczono również, acz ściśle koncesjonowaną, obecność kapitału zagranicznego. Pozwoliło to podźwignąć gospodarkę i odbudować przemysł, a gdy tylko to osiągnięto, zarzucono niepotrzebny dłużej NEP i w 1928 rozpoczęto kolektywizację wsi (tworzenie kołchozów). Paradoksalnie, ZSRR skorzystało na światowym kryzysie, który spowodował napływ kapitału zagranicznego. Choć ludność wegetowała w straszliwych warunkach, produkcja przemysłowa w połowie lat trzydziestych wzrosła niemal dziewięciokrotnie.

AUSTRIA

Rozpad monarchii austro-węgierskiej spowodował przerwanie naturalnych do tej pory więzi gospodarczych, co zahamowało handel i rozwój przemysłu. Nawiązanie nowych kontaktów było utrudnione, a dodatkowym ciosem stał się obowiązek zapłaty odszkodowań wojennych. Był to definitywny koniec potęgi Austrii.

JAPONIA

Cesarstw zmonopolizowało rynki azjatyckie, co umożliwiło rozwój produkcji przemysłowej na niespotykaną dotąd skalę (gwarancja zbytu). Inwestycje zagraniczne (także perspektywiczne, takie jak skup światowego złota) pochłonęły zawrotną sumę jednego miliarda jenów.

NIEMCY

Największemu przegranemu traktat z Wersalu odebrał wszelkie źródła dawnej potęgi: kolonie, flotę handlową, co bardziej uprzemysłowione terytoria (w tym zwłaszcza strategiczną część Śląska na rzecz Polski), złoża surowców (po 34 % żelaza i cynku, po 12 % węgla i cyny). Odgórne ograniczenie liczebności armii sparaliżowało rozwój przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego. Produkcja przemysłowa zmalała o blisko ½ w stosunku do stanu z roku 1913. Niemcy miały zapłacić łącznie 132 miliardy marek odszkodowań wojennych (w rzeczywistości nie uiściły nawet ¼ tej sumy). Galopująca inflacja nie ułatwiała sytuacji. Dopiero w 1924 przeprowadzenie reformy walutowej oraz napływ kapitału w postaci pożyczek zagranicznych (głównie z Anglii i USA w ramach realizacji planu Davesa) - w sumie ok. 800 milionów marek umożliwiło podźwignięcie przemysłu i wyprowadzenie kraju z kryzysu. Niemcy stały się potęgą światową w przemyśle maszynowym, samochodowym i chemicznym. Jednak wciąż były uzależnione od obcego kapitału. W dodatku nie uniknęły skutków kryzysu - w 1932 produkcja przemysłowa zmalała o połowę, wzrosło bezrobocie i niezadowolenie społeczne - przyczyna sukcesu nazistów.

Produkcja światowa 1926-1938

ZATRUDNIENIE ok..1929 roku

kraj rolnictwo razem Zatrudnienie w przemyśle

Anglia 5,9 94,1 46,1

Belgia 17,0 83,0 47,1

Holandia 20,6 79,4 38,8

USA 22,0 78,7 45,0

Niemcy 28,9 71,1 40,0

Austria 31,7 68,3 33,4

Francja 35,6 64,4 33,7

Włochy 39,2 60,8 34,0

Japonia 49,6 50,4 20,1

ZSRR 50,1 47,0 24,1

Polska 70,3 29,7 13,2

STRATY WOJENNE

Kraj

Zmobilizowani

Liczba zmarłych

Ranni

Jeńcy i

zaginieni

Łączne

straty

Procent strat

wśród zmobilizowanych

Ententa

Rosja

12,000,000

1,700,000

4,950,000

2,500,000

9,150,000

76.3

Francja

8,410,000

1,357,800

4,266,000

537,000

6,160,800

76.3

Wielka Brytania (razem z dominiami)

8,904,467

908,371

2,090,212

191,652

3,190,235

35.8

Włochy

5,615,000

650,000

947,000

600,000

2,197,000

39.1

Stany Zjednoczone

4,355,000

126,000

234,300

4,500

364,800

8.2

Japonia

800,000

300

907

3

1,210

0.2

Rumunia

750,000

335,706

120,000

80,000

535,706

71.4

Serbia

707,343

45,000

133,148

152,958

331,106

46.8

Belgia

267,000

13,716

44,686

34,659

93,061

34.9

Grecja

230,000

5,000

21,000

1,000

17,000

11.7

Portugalia

100,000

7,222

13,751

12,318

33,291

33.3

Czarnogóra

50,000

3,000

10,000

7,000

20,000

40.0

Razem

42,188,810

5,152,115

12,831,004

4,121,090

22,104,209

52.3

Państwa Centralne

Niemcy

11,000,000

1,773,700

4,216,058

1,152,800

7,142,558

64.9

Austro-Węgry

7,800,000

1,200,000

3,620,000

2,200,000

7,020,000

90.0

Turcja

2,850,000

325,000

400,000

250,000

975,000

34.2

Bułgaria

1,200,000

87,500

152,390

27,029

266,919

22.2

Razem

22,850,000

3,386,200

8,388,448

3,629,829

15,404,477

67.4

Łącznie

65,038,810

8,538,315

21,219,452

7,750,919

37,508,686

57.6