Ukształtowanie się dwóch bloków militarnych:

Trójprzymierze (państwa centralne)

Niemcy i Austro-Węgry podpisali w Wiedniu w 1879 roku wzajemny traktat. Ustalono, że gdyby jedno z nich zostało zaatakowane przez Rosję, drugie udzieli mu pomocy. W przypadku konfliktów zbrojnych z innymi państwami obowiązywać miała zasada "życzliwej neutralności". Układ ten (tzw. dwuprzymierze) został w 1882 roku w Berlinie rozszerzony przez przystąpienie do niego Włoch. Zakładał on pomoc zbrojną dla Niemiec i Austro-Węgier w przypadku ataku Francji na Włochy. W przypadku agresji francuskiej na Rzeszę, Włochy zobowiązały się wystąpić czynnie po stronie Rzeszy, a w przypadku agresji rosyjskiej na Austrię (konflikt bałkański) zachować życzliwą neutralność. Pomoc zbrojna obowiązywała wszystkich sygnatariuszy w przypadku wspólnego ataku francusko-rosyjskiego na któreś z tych państw. Traktat ten obowiązywał formalnie do 1914 roku.

Trójporozumienie (państwa Ententy)

Traktat trójprzymierza godził bezpośrednio w interesy i bezpieczeństwo Francji i Rosji. W 1892 roku między tymi państwami doszło do podpisania tzw. konwencji wojskowej. Zakładała ona, ż jeśli Francję zaatakują Niemcy lub Włochy poparte przez Niemcy, Rosja uderzy na Niemcy, a jeśli Rosję zaatakują Niemcy lub Austria wsparta przez Niemcy, to Francja wystąpi przeciw Niemcom. W 1904 roku między Wielką Brytanią a Francją doszło do podpisania szeregu układów, nazwanych Entente Cordiale (serdeczne porozumienie). W 1907 roku doszło do podpisania szeregu układów między Wielką Brytanią a Rosją.

Konflikty międzynarodowe przed wybuchem wojny:

1911 - kryzys marokański

1912-1913 - pierwsza wojna bałkańska

1913 - druga wojna bałkańska

Wybuch wojny

28 czerwiec 1914 - zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcę tronu Austro-Węgier w Sarajewie, stolicy Bośni. Zabójca Gawriło Princip, młody serbski nacjonalista, członek organizacji "Czarna Ręka"

23 lipca 1914 - rząd austro-węgierski postawił Serbii ultimatum: zaprzestania w szkolnictwie w prasie i w innych publikacjach antyaustriackiej propagandy, rozwiązania organizacji, które taką propagandę prowadziły i ukarania współwinnych zamachu. Serbia zgodziła się na ultimatum, poza jednym punktem, aby w śledztwie, które miało na celu wyjaśnienie morderstwa, wzięli udział przedstawiciele władz austro-węgierskich, jako naruszające suwerenność państwa

28 lipca 1914 Austro-Wegry wypowiadają wojnę Serbii, uznając, że ich ultimatum zostało odrzucone, początek wojny.

30 lipiec 1914 - Rosja w stanie wojny z Austro-Węgrami

1 sierpień 1914 - Niemcy wypowiadają wojnę Rosji

3 sierpień 1914 - Niemcy wypowiadają wojnę Francji

4 sierpień 1914 - Niemcy wypowiadają wojnę Wielkiej Brytanii

Państwa uczestniczące w I wojnie światowej

Sojusznicy państw centralnych - data przystąpienia do wojny:

Październik 1914- Turcja

Październik 1915 - Bułgaria

Sojusznicy państw sprzymierzonych - data przystąpienia do wojny:

Lipiec 1914 - Serbia

Maj 1915 - Włochy

Sierpień 1916 - Rumunia

Kwiecień 1917 - Stany Zjednoczone

1917 - Grecja

Pierwotne plany wojenne:

Każde z państw biorących udział w konflikcie spodziewało się, iż będzie to wojna szybka. Wskazywały na to krótkotrwałe konflikty zbrojne w wieku XIX. Jednak konflikt interesów oraz użycie nowych technologii wojskowych, spowodowało, że wojna mająca być wojną błyskawiczną przerodziła się w długotrwały konflikt, trwający ponad cztery lata. Niemcy wykorzystali plan Schlieffena, szefa sztabu z 1905 roku, który zakładał prowadzenie wojny na dwa fronty, przeciw Francji i Rosji. Francja miała zostać pokonana błyskawicznie, a później całe siły niemieckie miały skierować się przeciwko Rosji. Tak się jednak nie stało.

Najważniejsze bitwy I wojny światowej - front wschodni:

26-31 sierpień 1914 - bitwa pod Tannenbergiem, zwycięstwo wojsk niemieckich nad armią rosyjską

4 maj 1915 - podczas krwawej bitwy pod Gorlicami wojska niemieckie, dowodzone przez gen. Paula von Hindenburga, przerwały front

maj-wrzesień 1916 - kontrofensywa gen. Aleksieja Brusiłowa, wojska rosyjskie zajęły Galicję Wschodnią (dotychczas należąca do Austrii)

3 marca 1918 - pokój brzeski, w Brześciu Litewskim Rosja Radziecka zawarła traktat pokojowy z państwami centralnymi

Front zachodni:

6-10 września 1914 - bitwa nad rzeką Marną, wojska francuskie zatrzymały natarcie niemieckie, przekreślając tym samym plan niemiecki wojny błyskawicznej

21 luty - wrzesień 1916 - krwawa bitwa pod Verdun, najcięższe walki były prowadzone do czerwca, żołnierze obu stron niemieckiej i francuskiej, nazwali to "piekłem Verdun". Wojskami francuskimi dowodził marszałek Philippe Petain. Niemcy stracili w tej bitwie około 240 tysięcy żołnierzy, Francuzi około 275 tysięcy

24 czerwca 1916 roku - ruszyła wielka ofensywa aliantów, która trwała do listopada, w tym czasie odbyły się walki nad rzeką Sommą

31 maja - 1 czerwca 1916 roku - największa bitwa morska niedaleko Półwyspu Jutlandzkiego w cieśninie Skagerrak (zwana bitwą jutlandzką), obie strony niemiecka i angielska ogłosiły swoje zwycięstwo (bitwa została nie została rozstrzygnięta). Brało w niej udział 250 okrętów i 105 tysięcy marynarzy.

31 stycznia 1917 - Niemcy ogłaszają nieograniczona wojnę podmorską

6 kwietnia 1917 - do wojny przystępują Stany Zjednoczone wypowiadając wojnę Niemcom

18 lipca 1918 roku - początek drugiej bitwy nad rzeką Sommą, połączone siły angielsko-francusko-amerykańskie pod dowództwem Ferdynanda Focha

8 sierpień 1918 - w trakcie bitwy nad Sommą, "czarny dzień" armii niemieckiej

11 listopad 1918 - w lasku Compiegne pod Paryżem Niemcy podpisały rozejm: miały natychmiast wycofać się z Belgii, Francji, Alzacji i Lotaryngii i lewego brzegu Renu oraz wydać znaczną część swego uzbrojenia, począwszy od karabinów maszynowych na samolotach i łodziach podwodnych kończąc

Sytuacja wewnętrzna w Rosji w latach wojny - rewolucje:

Rewolucja lutowa:

3 marzec 1917 - wybuch strajku w wielkiej fabryce zbrojeniowej Putiłowa w Piotrogrodzie

8-9 marzec 1917 - wielkie strajki i demonstracje robotnicze, coraz większe uznanie zdobywają bolszewicy, na czele z Leninem

15 marzec 1917 - car Mikołaj II abdykuje

16 marzec 1917 - powstaje Rząd Tymczasowy, Rosja staje się republika, władza głównie w rękach mienszewików

Rewolucja październikowa:

6/7 listopada 1917 roku - Gwardia Czerwona dokonuje puczu, zdobywa Pałac Zimowy - siedzibę Rządu Tymczasowego, władza przechodzi w ręce bolszewików

7 listopada - odbywa się II Ogólnorosyjski Zjazd Rad Delegatów Robotników i Żołnierzy, który powołuje pierwszy rząd radziecki - Radę Komisarzy Ludowych na czele którego staje Włodzimierz Lenin

Niemcy

3 listopad 1918 - wybuch buntu marynarzy w Kilonii, który przenosi się do innych miast, rozpoczyna się rewolucja

Konferencja pokojowa w Wersalu

18 stycznia a 28 czerwca 1919 roku - brały w niej udział 27 państwa, które walczyły w wojnie po stronie zwycięskiej koalicji. Najważniejsze znaczenie miały jednak te państwa, które należały do Rady Najwyższej Sprzymierzonych, a więc Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Francja, Włochy i Japonia. Stany Zjednoczone nie pragnęły aneksji terytorialnych. Domagały się jedynie wprowadzenie w życie 14 Punktów Wilsona (orędzie wygłoszone do Kongresu w styczniu 1918 roku przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, Woodrow Wilsona), a zwłaszcza punktu ostatniego mówiącego o powołaniu Ligii Narodów. Japonia nie interesowała się sprawami Europy, dbała jedynie o swoje interesy na Dalekim Wschodzie. Włochy poróżniły się z sojusznikami na tle podziałów terytorialnych, a ponieważ były zbyt słabe nie mogły przeforsować swojego stanowiska. Najważniejsze znaczenie i decyzje były więc podejmowane przez trzy państwa: Francję, Wielką Brytanię i USA, a właściwe przez reprezentujących je polityków: Lloyd George (Wielka Brytania), Jerzy Clemenceau (Francja) i Woodrow Wilson (USA). W konferencji zabrakło przedstawicieli Niemiec i Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. 28 czerwca 1919 roku w galerii zwierciadlanej Wersalu zebrali się delegaci 27 państw "Sprzymierzonych i Stowarzyszonych" i przedstawiciele pokonanych Niemiec dla podpisania traktatu pokojowego. Najważniejsze postanowienia dotyczące Niemiec zostały ujęte w kilka punktów: Niemcy miały zwrócić Francji Alzację i Lotaryngie, a Belgii okręgi Eupen i Malmedy; Zagłębie Saary zostało oddane na okres 15 lat w powiernictwo Ligii Narodów, a o jego dalszej przyszłości miał zadecydować plebiscyt; kolonie niemieckie zostały podzielone miedzy Wielką Brytanię i Francję; zniesiono w Niemczech obowiązek służby wojskowej i ograniczono armię do 100 tysięcy żołnierzy; nałożono na Niemcy wysoka kontrybucję (ponad 100 miliardów marek w złocie); oddano Polsce część ziem: Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, a na Warmii, Mazurach i Górnym Śląsku miał zostać przeprowadzony plebiscyt; wprowadzono też zakaz posiadania przez Niemcy łodzi podwodnych, lotnictwa i czołgów - dokonano więc prawie całkowitej demilitaryzacji Niemiec. Postanowienia te wywołały olbrzymie niezadowolenie w Niemczech. Przez cały okres międzywojenny Niemcy będą dążyć do rewizji postanowień wersalskich.

Traktaty pokojowe z innymi państwami centralnymi:

10 września 1919 roku z Austrią w Saint-Germain

4 czerwca 1920 roku z Węgrami w Trianon z Turcja w Serves

10 sierpnia 1920 roku z Turcją w Serves

27 listopada 1919 roku z Bułgarią w Neuilly

Sprawa polska podczas I wojny światowej.

Wybuch I wojny światowej otworzył przed Polakami szanse na odzyskanie niepodległości. Jednak droga do jej realizacji była dość różnie postrzegana:

  1. orientacja proaustriacka - główny przedstawiciel Józef Piłsudski. Uważał on, że należy doprowadzić do powstania przeciwko Rosji, przy mocy armii austriackiej. Oparciem dla niego był powołany w Królestwie Polskim, w Krakowie 16 sierpnia 1914 roku Naczelny Komitet Narodowy z Juliuszem Leo na czele, który miał pełnić rolę najwyższej instancji politycznej, wojskowej i skarbowej dla całej Galicji. Większość członków Komitetu była, tak jak Piłsudski, zwolennikami opcji proaustriackiej. Planowali oni przyłączenie ziem wchodzących w skład zaboru rosyjskiego do Austrii i utworzenie tym samym państwa trójczłonowego Austro-Węgro-Polskę. W myśl tej opcji postanowiono przy boku armii austriackiej utworzyć Legiony Polskie. W 1908 roku powstał tajny Związek Walki Czynnej, którego przywódcą, obok Piłsudskiego, został Kazimierz Sosnkowski. W 1910 roku zostały założone organizacje paramilitarne "Strzelec" w Krakowie oraz "Związek Strzelecki" we Lwowie. W 1912 roku powstała zaś Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.
  2. orientacja prorosyjska - główny przedstawiciel Roman Dmowski. Uważał on, że tylko przy Rosji Polska ma szansę na odbudowę swojej państwowości. Ważna rolę odgrywały dla niego wspólne korzenie słowiańskie. 15 sierpnia 1917 roku powołał on do życia w Lozannie, Komitet Narodowy Polski, uważany za "oficjalną reprezentację państwa polskiego" przez Anglię, Francję, Włochy i Stany Zjednoczone.
  3. orientacja lewicowa - reprezentowały ją partie Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy oraz Polska Partia Socjalistyczna "Lewica". Partie postrzegały odbudowę państwa polskiego w oparciu o rewolucyjny ruch robotniczy.

Sprawa polska w ujęciu innych państw:

5 listopada 1916 roku - tzw. Akt 5 listopada, ogłoszony przez dwóch cesarzy, austriackiego Franciszka Józefa I i niemieckiego Wilhelma II, zakładał utworzenie państwa polskiego z ziem zabranych drogą zbrojną Rosji. Głównym celem wydania tego dokumentu, była chęć uzyskania polskiego rekruta, a nie odbudowa państwa.

22 stycznia 1917 roku - orędzie prezydenta USA W. Wilsona, w którym mówił on o konieczności powstania "zjednoczonej, niezawisłej i autonomicznej Polsce".

27 marca 1917 roku - odezwa Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, w której stwierdzono, iż Polska ma prawo do całkowitej niepodległości pod względem państwowo-niepodległościowym.

30 marca 1917 - identyczna niemal w swej treści proklamację wydał Rząd Tymczasowy

15 listopada 1917 roku - Rosja proklamowała "prawo narodów Rosji do swobodnego samookreślenia aż do oderwania się i utworzenia samodzielnego państwa".

8 styczeń 1918 - orędzie prezydenta T. Wilsona, punkt 13: "Powinno być utworzone niepodległe państwo polskie, które winno objąć ziemie zamieszkałe przez ludność bezspornie polską, mieć zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza"

29 sierpień 1918 - Rząd Rosji Radzieckiej (Rada Komisarzy Ludowych) anulowała traktaty rozbiorowe

Pierwsze ośrodki władzy w Polsce (państwa centralne):

14 stycznia 1917 - utworzono Tymczasową Rade Stanu z Wacławem Niemojewskim na czele

12 września 1917 roku - rozwiązano Tymczasową Rade Stanu i powołano Radę Regencyjna, w skład której weszli: arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski oraz hrabia Józef Ostrowski