I. ORIENTACJE POLITYCZNE PO 1914 ROKU.

Z chwilą wybuchu wojny sytuacja Polaków we wszystkich trzech zaborach była bardzo różna. Największymi swobodami cieszyli się Polacy zamieszkujący ziemie znajdujące się pod zaborem austriackim. Istniały tam zalegalizowane partie polityczne, a Polacy posiadali swą reprezentację w parlamencie austriackim. Z drugiej strony panowało na tych ziemiach olbrzymie zacofanie gospodarcze i bieda. W zaborze pruskim mimo, iż warunki gospodarcze były o wiele lepsze, a ludzie nie cierpieli takiej biedy, to Polacy byli bardzo dyskryminowani. W zaborze rosyjskim w ostatnich latach poprzedzających wybuch I wojny światowej zaznaczył się dość wyraźny wzrost gospodarczy. Istniały tam też silne tajne organizacje.

Wybuch I wojny światowej otworzył przed Polakami szanse na odzyskanie niepodległości. Jednak droga do jej realizacji była dość różnie postrzegana:

  1. orientacja proaustriacka - główny przedstawiciel Józef Piłsudski. Uważał on, że należy doprowadzić do powstania przeciwko Rosji, przy mocy armii austriackiej. Jeszcze przed wybuchem wojny w 1908 roku powstał tajny Związek Walki Czynnej (ZWC), którego przywódcą, obok J. Piłsudskiego, został Kazimierz Sosnkowski. W 1910 roku zostały założone organizacje paramilitarne "Strzelec" w Krakowie oraz "Związek Strzelecki" we Lwowie. W 1912 roku powstała zaś Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W 1914 roku z połączenia Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich powstała Polska Organizacja Wojskowa (POW). Oparciem dla opcji reprezentowanej przez J. Piłsudskiego był powołany w Królestwie Polskim, w Krakowie 16 sierpnia 1914 roku Naczelny Komitet Narodowy z Juliuszem Leo na czele.
  2. orientacja prorosyjska - główny przedstawiciel Roman Dmowski. Uważał on, że tylko przy Rosji Polska ma szansę na odbudowę swojej państwowości. Ważna rolę odgrywały dla niego wspólne korzenie słowiańskie. 15 sierpnia 1917 roku powołał on do życia w Lozannie, Komitet Narodowy Polski, uważany za "oficjalną reprezentację państwa polskiego" przez Anglię, Francję, Włochy i Stany Zjednoczone.
  3. orientacja lewicowa - reprezentowały ją partie Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy oraz Polska Partia Socjalistyczna "Lewica". Partie postrzegały odbudowę państwa polskiego w oparciu o rewolucyjny ruch robotniczy.

Z chwilą wybuchu I wojny światowej Józef Piłsudski, rzucił hasło zbrojnego wystąpienia przeciwko Rosji. W nocy z 5 na 6 sierpnia 1914 roku wymaszerował on ze swymi oddziałami strzeleckimi ("pierwsza kadrowa") z krakowskich Oleandrów i przekroczył granicę austriacko-rosyjską. 12 VIII Kompania Kadrowa wkroczyła do Kielc. Celem było pobudzenie ludności polskiej do uczestnictwa w tworzeniu wojska. Wobec braku pomocy ze strony Austrii i pozostania wojsk rosyjskich w Królewskie, zbrojne plany Piłsudskiego upadły, a jego oddziały wróciły do Galicji. 16 sierpnia 1914 roku powstał w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy (NKN) z Juliuszem Leo na czele, który w myśl postanowień miał pełnić rolę najwyższej instancji politycznej, wojskowej i skarbowej dla całej Galicji. Większość członków Komitetu była, tak jak Piłsudski, zwolennikami opcji proaustriackiej. Planowali oni przyłączenie ziem wchodzących w skład zaboru rosyjskiego do Austrii i utworzenie tym samym państwa trójczłonowego Austro-Węgro-Polskę. W myśl tej opcji postanowiono przy boku armii austriackiej utworzyć Legiony Polskie. Stanowisko cesarza austriackiego Franciszka Józefa, było w tej sprawie dość dwuznaczne. Komitet zadecydował jednak o utworzeniu dwóch Legionów: Wschodniego i Zachodniego. Legion Zachodni dowodzony przez J. Piłsudzkiego udał się na front. Wschodni zaś odmówił złożenia przysięgi według wzoru austriackiego i został rozwiązany. W trakcie walk Legionu Zachodniego uformowały się trzy Brygady: I Brygada Legionów - dowództwo J. Piłsudski; II Brygada Legionów - dowództwo Józef Haller oraz III Brygada Legionów - dowództwo Stanisław Szeptycki. Po wydaniu przez cesarzy tzw. Aktu 5 listopada w 1916 roku, Niemcy rozpoczęły tworzenie Polskiej Siły Zbrojnej i zażądały, aby Legiony weszły w jej skład. Brygada I i III odmówiła złożenia przysięgi (tzw. kryzys przysięgowy). Z chwilą odmowy władze niemieckie rozpoczęły represje. J. Piłsudski i K. Sosnkowski zostali aresztowani i osadzeni w twierdzy w Magdeburgu.

II. SPRAWA POLSKA A UCZESTNICY WOJNY.

Sierpień 1914 roku - wielki książę Mikołaj Mikołajewicz wydał deklaracje, w której wzywał naród polski do wspólnej walki z Rosjanami przeciwko Niemcom.

5 listopada 1916 roku - tzw. Akt 5 listopada, wydany przez dwóch cesarzy, austriackiego Franciszka Józefa I i niemieckiego Wilhelma II, a ogłoszony w Warszawie i Lublinie przez generał-gubernatorów Niemiec i Austro-Węgier. Manifest ten zakładał utworzenie państwa polskiego z ziem zabranych drogą zbrojną Rosji. Głównym celem wydania tego dokumentu, była chęć uzyskania polskiego rekruta, a nie odbudowa państwa, którego granice miały zostać dokładnie określone po zakończeniu działań zbrojnych.

22 stycznia 1917 roku - orędzie prezydenta USA W. Wilsona, w którym mówił on o konieczności powstania "zjednoczonej, niezawisłej i autonomicznej Polsce".

27 marca 1917 roku - odezwa Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, w której stwierdzono, iż Polska ma prawo do całkowitej niepodległości pod względem państwowo-niepodległościowym.

30 marca 1917 - identyczna niemal w swej treści proklamację wydał Rząd Tymczasowy

15 listopada 1917 roku - Rosja proklamowała "prawo narodów Rosji do swobodnego samookreślenia aż do oderwania się i utworzenia samodzielnego państwa".

8 styczeń 1918 - orędzie prezydenta T. Wilsona, punkt 13: "Powinno być utworzone niepodległe państwo polskie, które winno objąć ziemie zamieszkałe przez ludność bezspornie polską, mieć zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza"

29 sierpień 1918 -Rada Komisarzy Ludowych, specjalnym dekretem anulowała wszystkie traktaty rozbiorowe

3 czerwca 1918 roku - została ogłoszona tzw. deklaracja wersalska, w której uznano, iż przywrócenie do życia państwa polskiego jest jednym w warunków zapanowania pokoju

Pierwsze ośrodki władzy w Polsce (państwa centralne):

14 stycznia 1917 - utworzono Tymczasową Rade Stanu z Wacławem Niemojewskim na czele

12 września 1917 roku - rozwiązano Tymczasową Rade Stanu i powołano Radę Regencyjna, w skład której weszli: arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski oraz hrabia Józef Ostrowski

III. WERSAL A SPRAWA POLSKA.

Konferencja pokojowa w Wersalu odbyła się między 18 stycznia a 28 czerwca 1919 roku. Brały w niej udział 27 państwa, które walczyły w wojnie po stronie zwycięskiej koalicji. Najważniejsze znaczenie miały jednak te państwa, które należały do Rady Najwyższej Sprzymierzonych, a więc Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Francja, Włochy i Japonia. Stany Zjednoczone nie pragnęły aneksji terytorialnych. Domagały się jedynie wprowadzenie w życie 14 Punktów Wilsona (orędzie wygłoszone do Kongresu w styczniu 1918 roku przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, Woodrow Wilsona), a zwłaszcza punktu ostatniego mówiącego o powołaniu Ligii Narodów. Japonia nie interesowała się sprawami Europy, dbała jedynie o swoje interesy na Dalekim Wschodzie. Włochy poróżniły się z sojusznikami na tle podziałów terytorialnych, a ponieważ były zbyt słabe nie mogły przeforsować swojego stanowiska. Najważniejsze znaczenie i decyzje były więc podejmowane przez trzy państwa: Francję, Wielką Brytanię i USA, a właściwe przez reprezentujących je polityków: Lloyd George (Wielka Brytania), Jerzy Clemenceau (Francja) i Woodrow Wilson (USA). W konferencji zabrakło przedstawicieli Niemiec i Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Polskę reprezentowali: Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. 28 czerwca 1919 roku w galerii zwierciadlanej Wersalu zebrali się delegaci 27 państw "Sprzymierzonych i Stowarzyszonych" i przedstawiciele pokonanych Niemiec dla podpisania traktatu pokojowego. oddano Polsce część ziem: Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie, a na Warmii, Mazurach i Górnym Śląsku miał zostać przeprowadzony plebiscyt.

IV. WALKA O KSZTAŁT TERYTORIALNY ODRODZONEGO PAŃSTWA POLSKIEGO.

Wielkopolska. Powstanie rozpoczęło się z chwilą przyjazdu do Poznania J. Paderewskiego, a mianowicie 26 grudnia 1918 roku. Najbardziej zaciekłe walki trwały w Chodzieży, Inowrocławiu i Nakle. 8 stycznia 1919 roku Naczelna Rada Ludowa przejęła władze na zajętych terenach. Wojskami powstańczymi dowodził mjr Stanisław Taczak, a od połowy stycznia 1919 roku gen. Józef Dowbór-Muśnicki. Walki przerwano dopiero 12 lutego 1919 roku. Przyczyniła się do tego ostra reakcja państw Ententy przeciwko Niemcom. Obszar wyzwolony przeszedł pod kontrolę Naczelnej Rady Ludowej, a o jego dalszych losach miała zadecydować konferencja w Wersalu. Na mocy traktatu wersalskiego Wielkopolska weszła w skład państwa polskiego, podobnie jak Pomorze Gdańskie. Gdańsk natomiast miał się stać Wolnym Miastem, nad którym zarząd miała sprawować Liga Narodów.

Górny Śląsk. Konferencja w Wersalu postanowiła, że o jego losach zadecyduje plebiscyt. Nim do niego doszło miały tam miejsce dwa powstania. Pierwsze powstanie śląskie Polaków wybuchło 17 sierpnia 1914 roku. Wobec przewagi oddziałów niemieckich zostało szybko stłumione. Drugie powstanie wybuchło w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 roku. Jego bezpośrednią przyczyną był terror niemiecki, jaki zapanował po zdławieniu pierwszego powstania. 28 sierpnia działania zbrojne zakończyły się podpisaniem umowy polsko-niemieckiej o zaniechaniu gwałtów. Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 roku, wzięło w nim udział 1 191 tys. uprawnionych do głosowania. Za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski opowiedziało się 479 tysięcy osób, a za przyłączeniem do Niemiec 708 tysięcy. Duży wpływ na wyniki głosowania miał udział emigrantów niemieckich, których specjalnie sprowadzono na czas wyborów z Niemiec. Kiedy okazało się, że Polsce ma przypaść niewielki kawałek obszaru, wybuchło trzecie powstanie śląskie, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku. 21 maja Niemcy przystąpili do ostrej ofensywy zdobywając Górę św. Anny. Zawieszenie broni podpisano 5 lipca. 12 października 1921 roku Rada Ligii Narodów podjęła ostateczną decyzję o podziale Śląska. Polsce przypadło 29% obszaru, który podlegał plebiscytowi. Na obszarze tym znajdowała się większość przemysłu górnośląskiego, który miał duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego państwa. 15 maja 1922 roku, podpisano w Genewie polsko-niemieckie porozumienie, regulujące podział Górnego Śląska.

Warmia i Mazury. O ich losie, zgodnie z postawieniami wersalskimi miał zadecydować plebiscyt. Odbył się on 11 lipca 1920 roku, kiedy do granic państwa polskiego zbliżała się Armia Czerwona. Wywołało to przygnębiające wrażenie, myślano, że dni niepodległości są już policzone. Dlatego też głosowanie zakończyło się dla Polaków klęską. Polska otrzymała jednie skrawki terytoriów na Mazurach i nad Wisłą.

Śląsk Cieszyński, Orawa i Spisz. Planowany na tych terytoriach plebiscyt nie doszedł do skutku. Podjęta przez Radę Najwyższą w Spa 28 lipca 1918 roku decyzja przyznawała Polsce jedynie skrawek Śląska Cieszyńskiego. Granica wschodnia. Walki Polaków o Wilno w 1919 roku (w lutym ruszyła kontrofensywa pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego, którego oddziały wkroczyły do Wilna 19 kwietnia) zakończyła się wyparciem bolszewików i rozgraniczeniem Polski i Litwy na zasadzie etnicznej. W 1920 roku generał Lucjan Żeligowski z polecenia J. Piłsudzkiego zajął Litwę Środkową wraz Wilnem, która dwa lata później, w 1922 roku, została włączona do Polski.

Wojna z Rosją Radziecką. Zaczęła się ona w momencie zajęcia Kijowa przez Polaków, przy pomocy wojsk miejscowego dowódcy Semena Petlury. Rozpoczęła się kontrofensywa bolszewicka pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego i Siemieona Budionnego. W Polsce powołano Radę Obrony Narodowej na czele z J. Piłsudzkim oraz Rząd Obrony Narodowej, na którego czele stanął Wincenty Witos. Do zdecydowanego starcia miedzy wojskami polskimi a rosyjskimi doszło w bitwie pod Warszawą ("cud nad Wisłą"), która rozegrała się w dniach 12-15 sierpnia 1920 roku. Armia Czerwona została zmuszona do odwrotu. 18 marca 1921 roku podpisano w Rydze pokój między Polską a Rosyjską i Ukraińską SRR. Linia graniczna został ustanowiona na linii Dźwina-Zbrucz. Polska miała także otrzymać zwrot dóbr kulturowych wywiezionych z Polski po 1772 roku oraz 30 milionów złotych rubli rekompensaty za udział ziem polskich w gospodarce Imperium Rosyjskiego.