Główne przyczyny wybuchu I wojny światowej.

Przyczyn wybuchu I wojny światowej należy szukać w ówczesnych przeciwstawnych dążeniach wielkich mocarstw europejskich, a co za tym idzie w sprzeczności wzajemnych interesów i rodzących je konfliktach. Niemcy dążyły do zbudowania mocarstwa o znaczeniu europejskim i światowym, obejmującym także kolonie w Afryce i Azji. Austro-Węgry dążyły do opanowania terenów bałkańskich, analogicznie jak Rosja, która domagała się także otwarcia cieśnin tureckich dla floty rosyjskiej na Morze Śródziemne. Francja chciała odzyskać, utracone na rzecz Niemiec w 1871 roku (po przegranej wojnie z lat 1870-1871) Alzację i Lotaryngię oraz ograniczyć wpływy niemieckie w Europie. Wielka Brytania dążyła do utrzymania swej dominującej pozycji militarnej, gospodarczej i politycznej w świecie oraz rozszerzenia swych wpływów na Bliskim Wschodzie i Turcji. Wielka Brytania była wówczas potęgą finansową i miała najsilniejszą flotę wojenną. Konflikt interesów angielsko-niemieckich zaostrzył się z chwilą, gdy Niemcy rozpoczęły budowę wielkiej floty wojennej. Tak więc antagonizm niemiecko-francuski, mający swe podłoże w Alzacji i Lotaryngii, a także w Afryce; antagonizm niemiecko-angielski, wyrastający z rywalizacji gospodarczej i kolonialnej, a przede wszystkim z wyścigu zbrojeń na morzu; antagonizm niemiecko-rosyjski i austriacko-rosyjski na Bałkanach i na Bliskim Wschodzie, były głównymi przyczynami wszystkich konfliktów na początku XX wieku.

Ukształtowanie się dwóch bloków militarnych.

Niemcy i Austro-Węgry podpisały w Wiedniu w 1879 roku wzajemny traktat, skierowany tak naprawdę przeciw Rosji. Na jego mocy ustalono, że gdyby jedno z tych państw zostało zaatakowane przez Rosję, drugie udzieli mu pomocy. W przypadku konfliktów zbrojnych z innymi państwami obowiązywać miała zasada "życzliwej neutralności". Układ ten (tzw. dwuprzymierze) został w 1882 roku w Berlinie rozszerzony przez przystąpienie do niego Włoch. W ten sposób powstało tzw. Trójprzymierze. Włochy były wówczas państwem bardzo słabym politycznie i gospodarczo, co kazało im szukać poparcia u wielkiego potężnego mocarstwa. Nie mogła być nim Wielka Brytania, która unikała konfliktów europejskich, ani Francja, osłabiona po niedawnej klęsce w wojnie z Prusami. Traktat przymierza Niemiec, Austro-Węgier i Włoch zakładał: pomoc zbrojną dla Niemiec i Austro-Węgier w przypadku ataku Francji na Włochy (zatarg z papieżem). W przypadku agresji francuskiej na Rzeszę, Włochy zobowiązały się wystąpić czynnie po stronie Rzeszy, a w przypadku agresji rosyjskiej na Austrię (konflikt bałkański) zachować życzliwą neutralność. Pomoc zbrojna obowiązywała wszystkich sygnatariuszy w przypadku wspólnego ataku francusko-rosyjskiego na któreś z tych państw. Traktat ten obowiązywał formalnie do 1914 roku.

Traktat trójprzymierza godził bezpośrednio w interesy i bezpieczeństwo Francji i Rosji. W 1892 roku między tymi państwami doszło do podpisania tzw. konwencji wojskowej. Zakładała ona, że jeśli Francję zaatakują Niemcy lub Włochy poparte przez Niemcy, Rosja uderzy na Niemcy, a jeśli Rosję zaatakują Niemcy lub Austria wsparta przez Niemcy, to Francja wystąpi przeciw Niemcom. W 1904 roku między Wielką Brytanią a Francją doszło do podpisania szeregu układów, które rozpoczynały francusko-angielską Entente Cordiale (Serdeczne Porozumienie). W 1907 roku doszło do podpisania szeregu układów między Wielką Brytanią a Rosją. W ten sposób powstało tzw. Trójporozumienie.

Tak więc w początkach wieku XX wielkie mocarstwa europejskie zgrupowały się w dwóch przeciwstawnych sobie blokach: Trójporozumienie - Francja, Wielka Brytania i Rosja oraz Trójprzymierze - Niemcy, Austro-Węgry i Włochy.

Kryzysy polityczne na początku XX wieku.

Kryzys marokański (1906 i 1911 roku), dotyczył głównie rywalizacji francusko-niemieckiej

Kocioł bałkański (1912-1913 pierwsza wojna bałkańska; 1913 rok druga wojna bałkańska), dotyczył przede wszystkim konfliktu interesów między Austro-Węgrami a Rosją na terenie Bałkan

Wybuch wojny.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny było zamordowanie w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku, następcy tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Zabójcą był Gawriło Princip, młody serbski nacjonalista, członek organizacji "Czarna Ręka". Rząd austriacki 23 lipca 1914 roku postawił Serbii ultimatum: zaprzestania w szkolnictwie, w prasie i innych publikacjach antyaustriackiej propagandy, rozwiązania organizacji, które taką propagandę prowadziły i ukarania współwinnych zamachu. Serbia zgodziła się na ultimatum, poza jednym punktem, aby w śledztwie, które miało na celu wyjaśnienie morderstwa, wzięli udział przedstawiciele władz austro-węgierskich, jako naruszające suwerenność państwa serbskiego. Austro-Węgry uznały to za niewystarczające i 28 lipca 1914 roku wypowiedziały wojnę Serbii, którą poparła Rosja, od 30 lipca w stanie wojny z Austro-Węgrami. 1 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, 3 sierpnia Francji, a 4 sierpnia Wielkiej Brytanii.

Państwa uczestniczące w I wojnie światowej.

Sojusznicy państw centralnych: od października 1914 roku Turcja; od października 1915 roku Bułgaria

Sojusznicy państw sprzymierzonych: od lipca 1914 roku Serbia; od maja 1915 roku Włochy; od sierpnia 1916 roku Rumunia; od kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone i od 1917 roku Grecja.

Nowa technologia wojenna.

W czasie tej wojny wzrosło znaczenie ciężkiej artylerii, w powszechne użycie weszły armaty i pociski dużego kalibru. Samoloty zaczęły brać udział w akcjach szturmowych i wspomagać wojska lądowe. Do tej pory wykorzystywano je głównie w celu rozpoznania pozycji nieprzyjaciela. Nie były one wykorzystywane jako środek walki. Samoloty biorące udział w I wojnie światowej można podzielić na trzy grupy: łącznikowe do celów rozpoznawczych, myśliwce i bombowce. Niemcy oprócz samolotów posiadali wielkie balony z napędem silnikowym, tzw. Zeppeliny (sterowce). W powszechne niemal użycie weszły też opancerzone wozy, zaopatrzone w lekkie armatki i karabiny maszynowe (600 strzałów na minutę). Zwykłe karabiny piechoty miały moc 10-12 strzałów na minutę. 20 listopada 1917 roku w bitwie pod Cambrai miało miejsce pierwsze wielkie uderzenie czołgów angielskich (po raz pierwszy w mniejszej ilości użyto je w bitwie pod Sommą w 1916 roku). Wykorzystano także broń chemiczną, a mianowicie gazy trujące. Po raz pierwszy zostały one zastosowane przez Niemców 31 stycznia 1915 roku w bitwie pod Bolimowem (niedaleko Warszawy) na froncie wschodnim. W 1915 roku broń gazową posiadały już wszystkie państwa koalicji. Mimo wszystko, gazy trujące nie odegrały wówczas większej roli. Nie potrafiono uniezależnić się od kierunku wiatru. Z kolei pojawienie się tej nowej broni zmusiło państwa nieprzyjaciela do zastosowania masek ochronnych.

Działania na poszczególnych frontach:

Front zachodni:

6-10 września 1914 - bitwa nad rzeką Marną, wojska francuskie zatrzymały natarcie niemieckie, przekreślając tym samym plan niemiecki wojny błyskawicznej

21 luty - wrzesień 1916 - krwawa bitwa pod Verdun, najcięższe walki były prowadzone do czerwca, żołnierze obu stron niemieckiej i francuskiej, nazwali to "piekłem Verdun". Wojskami francuskimi dowodził marszałek Philippe Petain. Niemcy stracili w tej bitwie około 240 tysięcy żołnierzy, Francuzi około 275 tysięcy

24 czerwca 1916 roku - ruszyła wielka ofensywa aliantów, która trwała do listopada, w tym czasie odbyły się walki nad rzeką Sommą

31 maja - 1 czerwca 1916 roku - największa bitwa morska niedaleko Półwyspu Jutlandzkiego w cieśninie Skagerrak (zwana bitwą jutlandzką), obie strony niemiecka i angielska ogłosiły swoje zwycięstwo (bitwa została nie została rozstrzygnięta). Brało w niej udział 250 okrętów i 105 tysięcy marynarzy.

31 stycznia 1917 - Niemcy ogłaszają nieograniczona wojnę podmorską

6 kwietnia 1917 - do wojny przystępują Stany Zjednoczone wypowiadając wojnę Niemcom

18 lipca 1918 roku - początek drugiej bitwy nad rzeką Sommą, połączone siły angielsko-francusko-amerykańskie pod dowództwem Ferdynanda Focha

8 sierpień 1918 - w trakcie bitwy nad Sommą, "czarny dzień" armii niemieckiej

11 listopad 1918 - w lasku Compiegne pod Paryżem Niemcy podpisały rozejm

Front wschodni

26-31 sierpień 1914 - bitwa pod Tannenbergiem, zwycięstwo wojsk niemieckich nad armia rosyjską

4 maj 1915 - podczas krwawej bitwy pod Gorlicami wojska niemieckie dowodzone przez gen. Paula von Hindenburga przerwały front, nowa linia frontu przebiegała począwszy od Zatoki Ryskiej przez Pińsk po Tarnopol

maj-wrzesień 1916 - kontrofensywa gen. Aleksieja Brusiłowa, wojska rosyjskie zajęły Galicje Wschodnią (dotychczas należąca do Austrii)

3 marca 1918 - pokój brzeski, w Brześciu Litewskim Rosja Radziecka zawarła traktat pokojowy z państwami centralnymi

Front południowy

28 lipca 1914 - Austro-Węgry zaatakowały Serbię i zajęły ja w lutym 1915 roku wraz z Czarnogórą

24 lipca 1915 roku - do wojny przystąpiły Włochy po stronie państw sprzymierzonych

23 maja 1915 roku - Włochy wypowiedziały wojnę Austro-Wegrom. Działania wojenne toczyły się na dwóch frontach - wschodnim nad rzeka Soczą i północnym w Alpach Karnickich i Dolomitach. Od czerwca do września 1915 roku stoczono w tych rejonach 11 bitew.

24 października 1917 roku - nastąpiło silne uderzenie armii austro-węgierskiej, wspomaganej przez siły niemieckie, na Włochy z trzech stron nad Soczą, w Alpach Karnickich i Dolomitach. Uderzenie to było bardzo silne i od razu zakończyło się zwycięstwem. Front włoski został przełamany pod Caporetto. Ofensywa zatrzymała się dopiero w końcu listopada 1917 roku nad rzeka Piawa. Straty włoskie były olbrzymie - około 300 tysięcy jeńców.

24 października 1918 roku - Włosi rozpoczęli ofensywę w kierunku Triestu, nie napotykając właściwie żadnego oporu. Żołnierze austriaccy nie chcieli się już bić. Polacy, Czesi, Węgrzy i Chorwaci masowo opuszczali front i wracali do ojczyzny.

30 listopada 1918 roku - podpisane zostało zawieszeni broni w Villa Giusti.

Skutki wojny.

W wojnie wzięły udział 33 państwa. Zginęło około 10 milionów żołnierzy, drugie tyle zostało rannych. Zmarło 15,1% ogółu mężczyzn a Niemczech, 17,1% w Austro-Węgrach, 10,5% we Francji i 5,1% w Wielkiej Brytanii. Nastąpiły zmiany na mapie Europy. Po upadku trzech imperiów, czyli Austro-Węgier, Niemiec i Rosji powstało 9 państw: Czechosłowacja, Austria, Węgry, Królestwo SHS (Serbów, Chorwatów i Słoweńców), Polska, Finlandia, Litwa, Łotwa i Estonia. W Niemczech i Austrii został zmieniony system polityczny - z cesarstwa na republikę. W Rosji władzę przejęli bolszewicy, którzy przystąpili do budowy pierwszego na świecie państwa komunistycznego. Oprócz zmian terytorialnych, I wojna światowa zmieniała całkowicie układ sił w Europie. Niemcy przestały być mocarstwem, nastąpił kryzys polityczny we Włoszech, Turcja straciła swoje europejskie posiadłości. Niemal we wszystkich państwach europejskich, które wzięły udział w wojnie nastąpił kryzys ekonomiczny, gospodarka tych państw musiała z powrotem przestawić się z produkcji zbrojeniowej na przemysłową. Kryzys ekonomiczny spowodował wzrost bezrobocia, rozwiniętego już w czasie wojny. Zniszczenia wojenne, uniemożliwiające normalne funkcjonowanie państwa i obywateli wzmogły tylko poczucie chaosu. Pojawiła się także groźna epidemia grypy - tzw. hiszpanka.