1. Przyczyny oraz charakter konfliktu.

Na przełomie wieków XIX i XX istniało w Europie wiele problemów a także konfliktowych sytuacji:

A. Francja zmierzała do rewanżu na Niemcach za klęskę z roku 1870/71, kiedy to utraciła Alzację oraz Lotaryngię. Miała również kwestie sporne na Bałkanach z państwami centralnymi, a także w koloniach;

  1. Rosja - przepływ swobodny przez cieśniny Bosfor oraz Dardanele, również walczyła o posiadanie wpływów na Bałkanach oraz w okolicy Bałtyku;

C. Wielka Brytania - odczuwała zagrożenie na morzach oraz w koloniach.

Ekspansywne kraje:

A. Niemcy - czuły, że są ścieśnione i dlatego poszukiwały dla siebie jakiegoś miejsca zarówno w Europie Wschodniej, Bałkanach jak również w koloniach, państwo to zagrażało właściwie wszystkim. Prowadzili dynamiczną politykę, zupełnie się nie licząc z innymi krajami. Były one silne oraz jednolite narodowo. Tworzyły z Austro - Węgrami oraz Włochami blok, te ostatnie na początku wieku XX zaczęły się stopniowo dystansować, natomiast zbliżać się zaczęły Bułgaria oraz Turcja.

B. Pozycję obronną zaś zajęły takie kraje jak: Francja, Wielka Brytania i Rosja.

Niemcy szczególnie się obawiały wojny na 2 fronty to znaczy z Francją oraz z Rosją.

Marszałek Alfred hr. Schlieffen podjął się opracowania planu wojennego. Plan ów zakładał, iż Rosja długo się będzie przygotowywała do ofensywy, zaś niemiecka armia w między czasie powinna się błyskawicznie rozprawić z Francją, później natomiast się skupić na Rosji.

Nastąpić miała koncentracja niemieckich wojsk nad granicą z Holandią, Belgią i Luksemburgiem, następnie przejście przez wymienione kraje oraz atak Francji z północnej strony, gdzie granica francusko - belgijska nie była odpowiednio umocniona. Wojna rozstrzygnąć się miała w przeciągu 42 dni. Tak szybkie rozgromienie Francji miało również zneutralizować Anglię.

Później zaś niemieckie wojska miały szybko zostać przerzucone na wschodni front, aby się rozprawić z Rosją - właśnie dlatego rozbudowana została sieć kolejowa Niemiec.

Plan Schlieffena redagowano do roku 1905.

Helmuth von Moltke (będący następcą Schlieffena) ów plan zmodyfikował, znacznie osłabiając uderzeniową siłę od północy. Obawiał się, aby Francuzi nie zechcieli uderzyć na Niemcy ze strony Alp oraz przesunął 2 armie na odcinek południowy frontu.

W roku 1914 niemieckie koła wojskowe razem z marszałkiem Moltke nieustannie parły do konfliktu zbrojnego mając spore poparcie wielu osób na czele z kanclerzem Niemiec Theobaldem Hollwegiem.

Liczono również na polską dywersję przygotowywaną przez polityków w Polsce.

W Galicji mocno wspierano paramilitarny ruch na czele z Józefem Piłsudskim.

Piłsudski nie chciał za nic dopuścić do przeprowadzenia mobilizacji polskiej ludności na terenie Królestwa przez Rosję, również przygotowywał nowe polskie powstanie. To mogło opóźniać rosyjskie działania, a nawet doprowadzić do jej odpadnięcia z grona sojuszników Anglii oraz Francji. Jednak przeciwni temu byli Polacy powiązani z narodową demokracją oraz Romanem Dmowskim. Oni bowiem stawiali na tzw. państwa Ententy, a także zwalczali koncepcję nowego zbrojnego powstania.

Pretekst dla wybuchu I wojny światowej dały Bałkany.

Nacjonalistyczne koła w Serbii zmierzały do oderwania Bośni od Austro-Węgier a następnie jej połączenia z Serbią. Powstały wówczas terrorystyczne organizacje, jakie działały przeciwko Austrii. Student niejaki Gavrilo Pricip - członek takiej organizacji - dnia 28 czerwca roku 1914 dokonał zamachu, podczas którego śmierć poniósł austriacki następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand.

Pod naciskiem niemieckich kół rząd Austro - Węgier 23 lipca 1914 roku wystosował ultimatum do Serbii tak sformułowane, żeby Serbia nie dała rady go przyjąć (miała 48 godzin czasu).

Czując poparcie ze strony Rosji Serbia żądania te odrzuciła, Austro - Węgry tym samym 28 lipca 1914 roku wypowiedziały Serbii wojnę.

Rosja odpowiedziała wówczas mobilizacją swych wojsk, co z kolei Niemcy uznały za pretekst aby wystąpić przeciwko Rosji.

Dnia 01 sierpnia 1914 roku niemiecko-rosyjska wojna stała się już faktem.

Ten stan wojny z Rosją posiadał psychologiczne znaczenie i socjaldemokraci nawet zajęli takie stanowisko, że udzielą swojego poparcia.

Kiedy oswojono się już z faktem tej wojny, niemiecki rząd doprowadził wówczas do wybuchu wojny z Francją - dnia 3 sierpnia 1914 roku.

Udzielono wojnie poparcia, rząd nawet uchwalił specjalne wojenne kredyty, zaś za wnioskiem, jaki popierał wojenną politykę głosowali również socjaldemokraci, zwalczający dotąd wszelkie zbrojenia lub wojny.

Niemcy liczyły na neutralność ze strony Anglii, Wielka Brytania jednak, po niemieckim uderzeniu na przecież neutralną Belgię, skierowała ultimatum żądające wycofania niemieckich wojsk z Belgii. Niemcy oczywiście nie zrobili tego i 04 sierpnia 1914 roku Anglia wypowiedziała wojnę Niemcom. Razem z nią wojnę Niemcom również wypowiedziały brytyjskie dominia.

Austro - Węgry 06 sierpnia 1914 roku przystąpiły do wojny z Rosją, zaś z Francją dnia 12 sierpnia 1914 roku.

23 sierpnia 1914 roku do wojny przystąpiła też Japonia poprzez zaatakowanie niemieckich posiadłości na terenie Chin, 24 sierpnia 1914 roku zerwała ona dyplomatyczne stosunki z Austro - Węgrami, 08 października 1914 r. z Bułgarią a 12 listopada 1914 roku z Turcją. Wojna również toczyła się w niemieckich koloniach, położonych w Afryce.

Wojnę tą nazwano później wielką wolną bo miała ona globalny charakter.

Tylko Belgia oraz Serbia prowadziły obronną wojnę, pozostałe państwa walczyły bowiem o całkiem konkretne cele, realizowały swój program ekspansji albo prowadziły prewencyjną wojnę.

Socjaliści udzielili wojnie poparcia, w kilku państwach wstąpili nawet do rządów. Na terenie Niemiec nie dopuszczano socjaldemokratów do udziału w rządach, ale nawoływali oni do zaprzestania strajków oraz walki klasowej (czyli Pokój klasowy), aby nie utrudniać jeszcze bardziej prowadzenia wojny rządowi.

Socjaldemokraci w Rosji na czele z Leninem posiadali odmienne stanowisko. Wzywali do zwalczania swych rządów oraz przeprowadzenia rewolucji, wysuwali hasło: Wojna wojnie.

W ocenach historyków całą odpowiedzialność za wywołanie wojny ponosić miały wszystkie konkurujące ze sobą mocarstwa, jednak szczególnie państwa centralne.

2. Niepowodzenie niemieckiego, błyskawicznego planu pokonania Francji.

Niemcom udało się zmobilizować około 3,8 mln ludzi bardzo dobrze uzbrojonych, a także przeszkolonych aż w 9 armiach, 7 z nich skoncentrowane zostało na francuskiej granicy: 5 naprzeciwko Belgii oraz Luksemburga, 2 nad odcinkiem południowym granicy z Francją oraz 2 na wschodzie licząc, iż ze strony Rosji zupełnie nic im nie może grozić. Planowano błyskawiczne działania, Francję zamierzano zdobyć w ciągu zaledwie kilku tygodni.

Plan Schlieffena został zrealizowany, jednak dowódcy nie ściśle przestrzegali go.

Francuzi wiedzieli o niemieckim planie obejścia francuskiego frontu od północy oraz zachodu, jednak nie wyciągnęli wniosków z tego. Społeczeństwo w ogóle nie wierzyło, że francuska obrona może być skuteczna. W tym czasie do Francji przyjechał ekspedycyjny korpus brytyjski z generałem Johnem Frenchem, napływały również pokonane jednostki belgijskiej armii (Belgia zaskoczona niemieckim atakiem dzielnie się broniła przez całe 10 dni, to już na wstępie opóźniło niemiecki marsz).

Dnia 10 sierpnia 1914 roku Niemcy wkroczyli na terytorium Francji.

Tymczasem zaplanowana na wschodzie (w Polsce) akcja piłsudczyków niestety nie doszła wówczas do skutku, strzeleckie oddziały zostały przekształcone w legiony, które działały u boku armii Austro-Węgier.

Rosja przeprowadziła szybko mobilizację polskich poborowych w Królestwie a już 17 sierpnia zaczęła ofensywę na terenie Prus Wschodnich, dowodzoną przez generała J. Żylińskiego.

Północny front składał się z dwóch armii: nad rzeką Niemem stacjonowała 1 armia generała Paula Rennenkampfa, która zaatakowała Kętrzyn, zaś 2 armia generała Aleksandra Samsonowa, stojąca nad rzeką Narwią, skierowała się na Olsztyn. W obydwóch armiach walczyli również Polacy.

Niemcy wówczas wpadli w ogromną panikę i bali się psychologicznych skutków tychże akcji.

Na terenie Wielkopolski ożyły znów powstańcze przygotowania. Niemcy zebrali część swoich sił (mianowicie 2 korpusy piechoty oraz 1 dywizję konną) a następnie wysłali je do Prus. Dowodzącym 8 armią (po odwołaniu z tego stanowiska Pritwitza) został z urodzenia poznaniak generał Paul von Hindenburg, zaś szefem sztabu także poznaniak generał Erich Ludendorff.

Rosyjskie armie ze sobą nie współdziałały i dlatego rozbito Samsonowa w trakcie walk w okolicy mazurskich jezior, tysiące ludzi wówczas utonęło w tamtejszych bagnach, zaś wiele tysięcy trafiło do niewoli, głównodowodzący wojskiem popełnił samobójstwo.

Armii Rennenkampfa udało się wycofać, dlatego też nie udzieliła Samsonowowi pomocy. Dowódca frontu generał Żyliński nie wykonał swojego zadania będąc koordynatorem działań obydwu armii.

W tym czasie ofensywa we Francji się załamała. Francuskie wojska przegrupowały się oraz utworzono obronną linię nad rzeką Marną, przed Paryżem (była to koncepcja generała Josepha Joffre i generała Josepha Gallieni). Zarekwirowano prywatne samochody, taksówki, a następnie nimi przewożono na front żołnierzy. Do współdziałania również nakłoniono brytyjski korpus. W efekcie niemieckie wojska zostały zmuszone się wycofać, zaś bitwę pod Marną (w dniach 6-9 września 1914 roku) ogłoszono "cudem nad Marną".

Wojna została przez Niemcy przegrana, zaś cesarz odwołał marszałka Moltke.

Na Zachodzie ta przegrana podniosła w Prusach Wschodnich rangę zwycięstwa. Niemcy nazwali bitwę nad mazurskimi jeziorami bitwą pod Tannenbergiem (jest to wieś w okolicach Grunwaldu) oraz uznali ją za rewanż za wiekopomną klęskę z pod Grunwaldu, w 1410 roku.

3. Wojna prowadzona z Rosją oraz na Bałkanach.

Tymczasem Austro - Węgry walczyły przeciwko Serbii oraz Rosji na terenie Galicji i Bukowiny.

W październiku 1914 roku Rosjanie zaczęli przechodzić do kontrofensywy, opanowali Lwów oraz doszli aż pod sam Kraków. Ogromną rolę odegrała w tym czasie broniąca się kilka miesięcy przemyska twierdza. Rosyjską ofensywę powstrzymano w grudniu w trakcie bitwy w okolicach Limanowej.

Z kolei po powołaniu Ludendorffa i Hindenburga Niemcy znowu podjęli ofensywę a 6 grudnia 1914 roku zajęli Łódź. Następnie w połowie grudnia powstrzymani zostali nad rzeką Bzurą oraz Rawką.

Pod koniec grudnia powstał wschodni front od Kurońskiego Zalewu po Karpaty (1200 km).

W tym samym czasie armia Austro - Węgier złożona była z żołnierzy bardzo wielu narodowości, często niezdyscyplinowanych, Czesi oddawali się nagminnie do rosyjskiej niewoli. Świetnie zostało to ukazane w filmie pt. "Przygody dzielnego wojaka Szwejka", ale pomimo to na początku odnoszono zwycięstwa.

Gdy w październiku roku 1914 Turcja przystąpiła do wojny zamykając wcześniej przejście przez czarnomorskie cieśniny Bosfor oraz Dardanele, Rosja odcięta została od zachodnich państw. Turcy podjęli również ofensywę na obszarze Kaukazu (wymordowano wówczas 1,5 mln ormiańskiej ludności).

W kwietniu roku 1915 Włochy przystąpiły do wojny, jednak po stronie państw Ententy. Zgłaszały one bowiem terytorialne roszczenia w stosunku do Aurstro-Węgier oraz Turcji.

Na mocy londyńskiego układu z kwietnia roku 1915 Wielka Brytania, Francja oraz Rosja obiecały Włochom znaczne tereny kosztem centralnych państw. Został otwarty nowy włosko-austriacki front. Włosi niestety byli bardzo słabym sojusznikiem oraz nie umieli złamać Austriaków pod Isonzo.

Austriacy oraz Niemcy w maju roku 1915 podjęli ofensywę w okolicy Gorlic. Przełamali rosyjski front i opanowali wówczas Galicję Wschodnią. Niemieckie wojska zaś wyparły na terenie Królestwa Rosjan z Polski. Dnia 5 sierpnia zajęły one Warszawę, następnie Modlin oraz Brześć. Polskie ziemie znalazły się w całości pod kontrolą centralnych państw, które to zorganizowały okupacyjny system.

Austriacy planowali połączyć Królestwo z Galicją oraz włączyć całość do Austro - Węgier. Niemcy jednak do tego nie dopuściły i podzieliły opanowane ziemie na 2 okupacje: austro - węgierską z Lublinem jako stolicą i niemiecką z Warszawą.

W kwietniu roku 1915 alianci (pod wpływem presji Winstona Churchilla) nad cieśniną Dardanelską wysadzili desant, chcąc w ten sposób odzyskać z Rosją łączność. Zajęli oni półwysep Gallipoli.

Turcy zyskali wsparcie ze strony Niemiec oraz skutecznie bronili się uzyskawszy dwa niemieckie krążowniki Breslau oraz Gobec, które to potem pod turecką banderą walczyły z rosyjską flotą na Morzu Czarnym.

Brytyjczycy natomiast podburzyli arabskie plemiona przeciwko Turkom. Arabski szejk (Mekki Hussein) doprowadził do arabskiego powstania a Turcy otworzyć musieli front na terenie Półwyspu Arabskiego.

W roku 1915 jesienią Bułgaria przystąpiła do wojny (razem z państwami centralnymi), pozostająca w konflikcie zarówno z jedną jak i z drugą stroną, dotąd jednak zajmująca wyczekującą pozycję. Bułgarzy przyjmowali prorosyjską pozycję, traktowali Rosjan jako swego rodzaju wyzwolicieli z tureckiej niewoli, jednak potem weszli w spór z rosyjskimi sojusznikami - Serbią oraz Rumunią. Bułgarzy mieli nadzieję, iż państwa centralne dopomogą im w odzyskaniu Dobrudży i Macedonii. Turcja nawet poszła im do tego stopnia na rękę, że odstąpiła niewielki skrawek, jaki pozwolił na połączenie się z portem Dedeagacz.

We wrześniu roku 1915 Bułgaria podpisała z Austro - Węgrami oraz Niemcami układ sojuszniczy, a także porozumienie z Turcją, a następnie w październiku tego samego roku przystąpiła do I wojny światowej.

Anglicy tymczasem odnieśli klęskę na Bałkanach oraz zupełnie się nie udało odblokować cieśnin czarnomorskich Bosfor i Dardanele. Brytyjskie wojska wycofane zostały z półwyspu Gallipoli, zaś Churchilla poddano wyjątkowo ostrej krytyce a następnie odsunięto od rządów. Zdesperowany Churchill wyjechał na front we Flandrii (tutaj nie pozwolono się mu jednak wykazać). Powrócił do rządu dopiero na jesieni 1917 roku..

Wojna nadal rozprzestrzeniała się oraz obejmowała coraz więcej państw.

We Francji posiadała ona charakter pozycyjny (czyli miała miejsce obrona tej samej linii frontu), o czym pisał Remarque w książce "Na Zachodzie bez zmian".

Na Wschodzie natomiast wojna miała ruchomy charakter, poszczególne miejscowości bowiem przechodziły raz do jednych raz do drugich rąk, powodując poważne straty zarówno w ludności jak i materialne zniszczenia. W latach 1914-1915 działania takie rozgrywały się na terenie ziem polskich (zabory: rosyjski i austriacki), co opisała w swej powieści "Noce i dnie" Maria Dąbrowska.

Jesienią roku 1915 armie: Austro-Węgier, Bułgarii i Niemiec rozpoczęły ofensywę przeciwko Serbom oraz zajęły Belgrad. Serbski rząd podjął się ucieczki na wyspę Korfu, zaś państwa centralne zyskały kolejowe połączenia z Bułgarią oraz Turcją; wznowiono również kursowanie ekspresu na linii Berlin - Stambuł.

Zagrożony front zaczęli ratować Anglicy oraz Francuzi, którzy to w październiku roku 1915 wysłali korpus ekspedycyjny do Salonik. Grecki rząd zawarł tajne porozumienie: Grecja bowiem do wojny nie przystąpiła, protestowała przeciwko naruszeniu neutralności, zaś po cichu wspierała działania Ententy.

Alianci stworzyli na Bałkanach front, jednak nie potrafili przełamać oporu ze strony państw centralnych i dlatego od jesieni roku 1915 Niemcy oraz Austro-Węgry panowali nad całym Półwyspem Bałkańskim.

Tej akcji nie popierała Rumunia, jednak nie podejmowała jakichś kroków; dostarczała zaopatrzenia tak jednym jak i drugim.

4. Nieudane próby złamania frontu na terenie Francji w roku 1916.

W lutym roku 1916 Niemcy postanowili na nowo podjąć ofensywę we Francji (generał Falkenhayn nakłonił cesarza aby ten przerzucił siły ze wschodniego frontu do Francji). Przeprowadzono wówczas atak na twierdzę Verdun położoną nad rzeką Mozą, w Lotaryngii. Całą akcją dowodził książę Fryderyk Wilhelm, następca tronu. Skoncentrowano w tym miejscu 6 korpusów oraz 3 tysiące dział.

Francuską obronę organizował generał Philippe Petain. Istotne zadanie spełniała zarówno artyleria jak i karabiny maszynowe.

Niemcom udało się opanować forty Douaumont oraz Vaux, zaś Francuzi przygotowywali już własną ofensywę.

Alianckie armie nadal się rozbudowywały. Anglicy zwerbowali około 5 mln ludzi w Europy i w dominiach, zaś na czele ekspedycyjnego korpusu stanął generał Douglas Haig.

W czerwcu roku 1916 ruszyła aliancka ofensywa nad rzeką Sommą. Wówczas pierwszy raz w dziejach w walce brały udział czołgi. Całą ofensywą dowodził generał Joffre. Pomimo, że walki były bardzo ciężkie oraz krwawe jednak nie zdołano przełamać frontu, a jedynie odepchnięto go o jakieś kilkanaście kilometrów. W tym czasie Niemcy utracili około 400 tys. ludzi, po tyle samo Francuzi i Anglicy - w sumie prawie 1milion zabitych oraz rannych.

Niemcy zatrzymali atak na twierdzę Verdun, zaś Francuzi odzyskali utracone forty Douaumont oraz Vaux. Straty liczono po równi, ogółem na ok. 700 tysięcy ludzi.

Walki pokazały, iż żadna z walczących stron nie potrafi pokonać drugiej.

Sytuacja Niemców pogorszyła się również na wschodzie. Rosjanie w czerwcu podjęli ofensywę na terenie Wołynia i austriacki front został wówczas przerwany. Rosjanie opanowali część Galicji wschodniej i Bukowinę. Tutaj walczyli Polacy, skupieni w oddziałach Legionów po stronie centralnych państw. Niemcy zostali zmuszeni do wzmocnienia sojusznika.

Niemcy również podejmowali akcje dywersyjne: popierali anty brytyjskie powstanie na terenie Irlandii oraz wspierali rewolucyjną agitację w Rosji.

5. Sytuacja w walczących państwach w roku 1916.

Wojna była bardzo wyczerpująca i obydwie strony miały ogromne trudności.

Państwa Ententy jednak mogły czerpać jakieś rezerwy ze swoich kolonii, skąd nie tylko ściągano surowce, ale również ludzi. W armiach zaczęli się pojawiać kolorowi żołnierze, miało to znaczenie społeczne, a także psychologiczne. Na frontach ginęli zarówno biali jak też kolorowi, bogaci czy też biedni - następował stopniowy proces demokratyzacji.

We Francji i w Wielkiej Brytanii powstawały rządy tzw. szerokiej koalicji, które miały poparcie społeczeństwa. Na czele angielskiego rządu stanął liberał niejaki David Lloyd Goerge.

Zachodnie państwa zaciągały liczne pożyczki w Stanach Zjednoczonych, jakie z dłużnika teraz zmieniły się w wierzyciela.

Największe natomiast trudności przeżywało rosyjskie państwo. Zmobilizowanych zostało aż 15 mln ludzi, jednak nie starczyło już dla nich ani broni ani mundurów, rząd natomiast nie potrafił uruchomić rezerw. Wzrastało zniechęcenie zarówno do cara, jak i rządu czy patriotyczno-narodowych haseł. Nie rosyjskie narody buntowały się przeciwko uciskowi narodowemu (ten stan opisał Boris Pasternak w powieści "Doktor Żiwago").

Austro-Węgry - przeżywały podobne zmęczenie; słowiańskie narody opracowały programy mające na celu uniezależnienie się od Węgrów i Niemiec oraz utworzenia własnych, niepodległych państw. Coraz bardziej się aktywizowali Czesi, Słowacy, Polacy i narody południowych Słowian, które dążyły do zjednoczenia z Serbią, a następnie do utworzenia Jugosławii.

Niemcy - tutaj sytuacja nie była zbyt wesoła, końca wojny widać nie było, a coraz wyraźniej brakowało żywności, amunicji, broni, wprowadzono reglamentowanie żywności, co zdecydowanie osłabiło autorytet głównego dowództwa. Latem 1916 roku cesarz odwołał generała Falkenhayna a powołał generała Hindenburga, który to zabrał Ludendorffa ze sobą. Obaj uzyskali bardzo daleko posunięte pełnomocnictwa. Na terenie Niemiec została wprowadzona dyktatura wojskowa.

Ludendorff okazał się zwolennikiem totalnej wojny.

Wprowadzony został obowiązek pracy powszechnej dla frontu, ludzie byli werbowani do prac przymusowych, zmuszano do nich również jeńców wojennych, zaś przemysł produkować musiał atrapy prawdziwych towarów.

Chciano także poszerzyć koalicję o Rumunię.

Rumunia tymczasem dotychczas lawirując pomiędzy obiema stronami, w lecie 1916 roku stanęła po stronie państw Ententy, bo dała wiarę, że Rosjanie na Bałkanach zyskali trwałą przewagę. W sierpniu roku 1916 w Bukareszcie został podpisany układ wojskowy oraz polityczny z państwami Ententy. Sama Rumunia miała w planach wojnę o Siedmiogród z Austro-Węgrami.

Szczególnie oburzeni Niemcy doprowadzili do przystąpienia Bułgarii oraz Turcji do wojny z Rumunią. Rumuńskie wojska walczyły raczej słabo na obydwóch frontach: Bułgarzy i Niemcy atakowali z południa, zaś Austro-Węgry z zachodu. W listopadzie oraz grudniu odniosły szereg klęsk a dnia 06 grudnia 1916 roku oddały Bukareszt. Nadal się bronili, ale 10 grudnia roku 1917 roku podpisali układ dotyczący zawieszenia broni.

W Niemczech tę wojnę nazwano "wyprawą po żywność".

Nowe niemieckie dowództwo zamierzało osłabić Rosję, w tym więc celu Rzesza udzielała dużych subwencji wszelkiego rodzaju organizacjom pacyfistycznym i odśrodkowym. Popierano nacjonalistyczne ruchy białoruskie, ukraińskie i litewskie, zgodzono się również na drukowanie pism w narodowych językach (po dokonaniu uprzedniej cenzury przez sztab niemiecki), popierano tworzenie się lokalnych narodowych komitetów które dążyły do oderwania się ostatecznego od Rosji. Było to realizacją tworzenia tzw. Mitteleuropy, to znaczy państw związanych z Rzeszą w jeden polityczno-gospodarczy blok.

05 listopada 1916 roku ogłoszono także deklarację cesarzy Austro-Węgier i Niemiec w polskiej sprawie oraz zapowiedziano stworzenie samodzielnego Królestwa Polskiego, jakie objąć miało część terenów oderwanych od Rosji. Jednak nie zamierzano dopuścić do połączenia się Królestwa z obszarami zaboru pruskiego albo austriackiego. Zamierzano oderwać Łódzki Okręg Przemysłowy oraz zachęcić tym samym Polaków do zorganizowania polskich sił zbrojnych, pozostających pod niemiecką komendą do walk z Rosją.

Pewni polscy politycy (też nazywani aktywistami) wyrazili na to zgodę i zorganizowali namiastkę polskich władz pod postacią Tymczasowej Rady Stanu.

Politycy, którzy odrzucali ten pomysł (czyli pasywiści) byli nastawieni na współpracę z państwami Ententy (głównie z Francją).

W swojej polityce Niemcy odnosili sukcesy na terenie Litwy i Ukrainy, zaś na Białorusi - nie. Takie plany godziły zarówno w Ententę, jak i w niemieckich sojuszników.

Turcja oraz Austro-Węgry uległy poważnemu osłabieniu. W Austro-Węgrzech do głosu zaczęły dochodzić nie niemieckie narody, przystępując do opracowywania własnych państwowych programów.

W listopadzie roku 1916 zmarł rządzący oraz bardzo popularny wówczas cesarz Franciszek Józef I, zaś na tronie zasiadł arcyksiążę Karol I. Nie miał on przywódczej charyzmy oraz nie zdobył sobie takiej popularności jak poprzednik. To wywołało zaostrzenie dążeń, zmierzających do oderwania się narodów słowiańskich oraz Węgier od Niemców.

Na aliantach z kolei duże wrażenie wywarła śmierć lorda Horatia Kitchenera, jaki odegrał bardzo dużą rolę podczas organizowania brytyjskich sił zbrojnych (zatonął okręt Hampshire, na jakim płynął - trafił on na minę - w okolicy Orkadów).

Rządy centralnych państw dnia 16 grudnia 1916 roku wystąpiły z propozycja w stosunku do Ententy aby podjąć rokowania przerywające działania wojenne oraz wprowadzające zawieszenie broni.

Uznając tę propozycję za nie całkiem szczerą państwa Ententy nie przyjęły jej.

W takiej sytuacji Niemcy rozpoczęły wojnę na morzach, używając przy tym łodzi podwodnych, gdyż niemiecka flota była za słaba aby równać się ze złączonymi flotami oraz Francji (w 1915 roku łodzie podwodne dokonały zatopienia parowca pasażerskiego Luizytania, co wywołało wyjątkowo ostrą krytyką, dlatego też akcję wtedy przerwano).

W maju roku 1916 miała miejsce morska bitwa z brytyjską flotą w okolicach Półwyspu Jutlandzkiego. Przewaga była po stronie Brytyjczyków, Niemcy zaczęli się wycofywać, tracąc aż 11 okrętów ale chociaż brytyjskie straty były większe (14 okrętów), to Niemcy postanowili się wycofać. Od tamtego momentu aż do jesieni roku 1918 Niemcy już nie podejmowały bitwy morskiej, ale powrócili do podwodnych łodzi mając nadzieję na to, iż akcja ich zahamuje dostawy ludzi i żywności do Wysp Brytyjskich. W lutym roku 1917 wspomniane łodzie wznowiły swoje akcje, zatapiając liczne wojenne oraz cywilne statki, co znacznie zaostrzyło krytykę Rzeszy na międzynarodowym forum.

6. Upadek caratu oraz odejście Rosji z obozu walczących państw.

Od roku 1894 w Rosji rządził car Mikołaj II z dynastii Romanowów - bez uzdolnień, jak również szerszych horyzontów, ulegał swej żonie, niemieckiej księżniczce z Hesji, która była zapatrzona w Rasputina.

W roku 1905 po rewolucji zostały zalegalizowane związki zawodowe oraz partie polityczne, również powołano do życia Dumę Państwową (jako organ doradczy).

Najważniejszymi partiami tamtego okresu były: partia konstytucyjnych demokratów (czyli kadeci), partia socjalistów-rewolucjonistów (czyli eserowcy, głosili program przejęcia przez chłopów ziemi, na ich czele stał niejaki Wiktor Czernow) na wsi, zaś w miastach Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji, jaka uległa podziałowi na dwa odłamy: mieńszewików (walczyli z systemem, jednak nie popierali toczącej się rewolucji, raczej wybierali ewolucję; na ich czele stał Lew Martow) oraz bolszewików (czyli większościowcy, głosili rewolucyjne obalenie kapitalizmu i caratu, a przewodził im Włodzimierz Lenin).

Rosja ponadto przeżywała w tym czasie kryzys gospodarczy i polityczny. Spekulanci bogacili się na dostawach, zaś w armii brak było broni, żywności, amunicji, spadało morale wśród żołnierzy, Rosjanie odnosili coraz liczniejsze klęski.

W tym bardzo trudnym stanie państwa, gdy car wyjechał do Mohylewa, do Kwatery Głównej (w 1916 roku) rządy w kraju objęła caryca, jednak wkrótce popadła ona w histerię. W tymże roku, w listopadzie zamordowany został Rasputin. Liczono bowiem, że pozwoli to opanować kryzys, jednak nadzieje nie spełniły się.

Na przełomie lat 1916 i 1917 miały miejsce masowe strajki w miastach europejskiej części Rosji, zaczęli się buntować członkowie Dumy, jednak car nie słuchał ich tylko żony, dlatego w marcu roku 1917 zamknął Dumę. Posłowie zaś nie posłuchali cara. Powołali Tymczasowy Komitet Wykonawczy Dumy, wyłonili nowy Rząd Tymczasowy, jaki to zażądał, by car oddał tron.

Początkowo car postanowił wówczas abdykować na rzecz swojego nieletniego syna Aleksego, później na rzecz swego brata, jednak on nie przyjął darowanej korony, dlatego też abdykował nie zostawiając następcy oraz zaaprobował decyzje Dumy dotyczącą powołania Tymczasowego Rządu z księciem Giergijem Lwowem na czele.

Robotnicy powołali do życia rady delegatów robotniczych, zaś Piotrogrodzka Rada objęła funkcję rady centralnej. Rada ta była konkurencyjna w stosunku do Rządu Tymczasowego. Tym samym w Rosji utworzyła się dwuwładza.

Rząd na czele z księciem Lwowem chciał uzdrowić sytuację w państwie, wzmocnić siły państwa oraz wznowić działania zbrojne. Podjętych zostało wiele reform, również proklamowano deklarację, iż Rosja rewolucyjna zrywa z uciskiem carskim podbitych narodów, uznaje ich prawa do samookreślenia, zostały poparte prawa Polski do stworzenia własnego, niepodległego państwa, wyrażono również zgodę na zorganizowanie polskich korpusów.

Natomiast rady prowadziły rewindykacyjną politykę, żądały poprawy aprowizacji, wprowadzenia demokratyzacji armii oraz sprawiedliwości.

W kwietniu do Piotrogrodu przybył ze Szwajcarii Włodzimierz Lenin i przedstawił tzw. "tezy kwietniowe": nawoływał w nich do bezwzględnej walki z Rządem Tymczasowym, również do zakończenia działań wojennych, zapewnienia pracy oraz wyżywienia (Hasło: pracy, chleba, pokoju). Ponieważ były to bardzo chwytliwe hasła szeregi bolszewików z dużą szybkością ulegały powiększeniu.

W maju 1917 roku doszło w armii do rozruchów, pod naciskiem została wówczas przeprowadzona rekonstrukcja rządu, do jakiego oprócz kadetów weszli także eserowcy oraz mieńszewicy. Na istniejące 15 tek w całym rządzie socjalistyczne partie otrzymały 6.

Rząd kontynuował nadal przygotowania do zbliżającej się ofensywy, która to ruszyła dnia 1 lipca 1917 roku. Ofensywa jednak załamała się (bowiem wielu z żołnierzy nie wypełniało rozkazów) a kontrofensywę rozpoczęły armie niemiecka oraz austriacka. Odniesione zwycięstwo zachęciło bolszewików do podejmowania prób obalenia rządu, jednak pucz stłumiono, a Lenin zbiegł do Finlandii.

Ze swojego stanowiska ustąpił książę Lwow, zaś jego miejsce objął Kierenski; socjaliści wzmocnili swoje wpływy, zaś bolszewicy zaczęli uzyskiwać stopniową przewagę w szeregach rad Piotrogrodu oraz Moskwy.

Równocześnie w Rosji umocnieniu ulegał odśrodkowy ruch uciskanych narodów (Ukraina, Zakaukazie, Tatarzy, ludy kaukaskie, Kozacy.

Obradował również Zjazd delegatów Wojskowych (czyli Naczpol) oraz przystąpiono do stworzenia samodzielnych polskich korpusów.

W Moskwie została utworzona Rada Polskiego Zjednoczenia Międzypartyjnego na czele ze Stanisławem Wojciechowskim. 1 Korpus Polski natomiast tworzył generał Józef Dowbór - Muśnicki.

Jednak rząd nie panował zupełnie nad sytuacją, na froncie żołnierze przestali walczyć, zaczęli się bratać z przeciwnikami.

Generałowie podejmowali próbę wprowadzenia wojskowej dyktatury, ale przeciw puczowi ruszyła cała lewica, a wówczas rozbito wojska Korniłowa. Doszło wtedy do następnej rekonstrukcji rządu, jakiemu w dalszym ciągu szefował Kiereński - w rządzie zasiadało 10 socjalistów oraz 6 przedstawicieli mieszczańskich partii. Panowała potworna anarchia, armia w ogóle nie walczyła, zaś żołnierze państw centralnych posuwali się naprzód obejmując kolejne punkty na Litwie, Białorusi, Łotwie oraz Ukrainie.

W Rosji proklamowano republikę, zaś rząd zapowiedział, iż o dalszej sytuacji w kraju oraz o kierunku rozwoju Rosji zadecyduje tak zwana konstytuanta. W listopadzie roku 1917 zostały przeprowadzone wybory do Konstytuanty.

7. Sytuacja na zachodnim froncie w roku 1917.

Francja również przeżywała trudności: społeczeństwo przestało wierzyć w sukces, dochodziło coraz częściej do dezercji oraz buntów, wobec tego sztab zadecydował przyspieszenie działań zbrojnych, a na 1917 rok zaplanował ogromną ofensywę.

W tym czasie sztab niemiecki zadecydował o skróceniu frontu i oparciu się na tzw. Linii Zygfryda. Niemcy skoncentrowali swoją uwagę na Rosji, zaś alianci uznali, iż podstawowym zagrożeniem jawi się niemiecka armia i że cały ciężar walk w roku 1917 skupić należy we Francji. Na stanowisko dowódcy powołano generała Roberta Nivelle'a (cieszył się on sławą zwycięzcy spod Verdun). Opracowany plan przewidywał przeprowadzenie ofensywy w okolicach Saint Quentin oraz Reims.

W kwietniu, a także w maju 1917 roku wyżej wymienioną ofensywę rozpoczęli też Anglicy - dnia 9 kwietnia 1917 roku (mieli wtedy 60 czołgów), jednak na głębokości 6-8 km zatrzymano ich.

12 kwietnia 1917 roku z kolei ruszyli Francuzi. Użyli 120 czołgów, atakowali na froncie o szerokości 70 km do Reims, jednak bez sukcesu. W tych bojach Francuzi utracili 270 tyś., zaś Niemcy 160 tys. ludzi.

15 maja 1917 roku dowództwo objął generał Philippe Petain, zaś szefem sztabu został generał Foch, który to postanowił poczekać na amerykańską pomoc.

8. Przystąpienie do wojny Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Tymczasem szalała wojna na morzach - łodzie podwodne Niemców zatapiały statki oraz podpływały aż po wybrzeża USA. Na Atlantyku została utworzona wielka zapora minowa, zaś ataki na handlowe oraz pasażerskie statki wywołały ogromne oburzenie na całym świecie. Wydarzenia te pomogły prezydentowi USA Woodrowowi Wilsonowi przekonać swój kraj, że należy wreszcie wyjść z prowadzonej dotąd polityki izolacjonizmu (czyli nieangażowania się w europejskie sprawy, chociaż Stany udzieliły sporych pożyczek krajom Ententy) oraz dały pretekst dla wystąpienia przeciwko Rzeszy. Pomogło również temu poufnej depeszy Urzędu Spraw Zagranicznych Rzeszy, skierowanej do prezydenta Meksyku, a zawierającej propozycję oderwania tego stanu od USA oraz przyłączenia Nowego Meksyku i Arizony do Meksyku w zamian za wystąpienie tegoż Meksyku przeciwko USA.

Udało się przekonać Kongres Stanów i 6 kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone znalazły się w stanie wojny z Niemcami co całkowicie przesądzało o dalszych losach tej wojny.

Do zakończenia wojny Stany Zjednoczone przewiozły na europejski kontynent około 2 mln żołnierzy amerykańskich.

  1. Front we Włoszech.

Centralne państwa odniosły sukces zarówno w Rosji, jak i we Włoszech i na Bałkanach.

Austro-Węgry zdecydowały skoncentrować swe siły na włoskim froncie, zaś Niemcy nie wyrażający zgody na plany przesunięcia sił swego sojusznika z terenów Rosji do Włoch, pomogli Austriakom i wysłali swą 14 armię na front włoski.

Włosi bali się uderzenia ze strony Tyrolu (skoncentrowali tam swoje siły), tymczasem niemiecko-austriacki atak przeprowadzono ze strony Adriatyku, nad rzeką Isonzo. Z końcem października 1917 roku przełamany został front włoski w okolicach Caporetto (Włosi bowiem nie chcieli już walczyć i wprost masowo się poddawali). Front włoski dopiero został zatrzymany nad rzeką Piawą.

Porażka pod Caporetto znacznie podważyła autorytet państwa Włoch w świecie. Uzależniły się one od Francji oraz Anglii, zaistniała trudna sytuacja gospodarcza i ekonomiczna, coraz częstsze były nastroje rozczarowania, brak było środków do codziennego życia, wzrastały wpływy opozycyjnych partii. Do Włoch został skierowany generał Foch, który prze kontrolę nad tamtym frontem.

Dnia 17 listopada 1917 roku stanowisko premiera we Francji przejął Georges Clemenceau (odegrał on wielką rolę podczas umacniania woli walki), zaś w Anglii znów do rządu został przyjęty Winstona Churchilla (jako minister uzbrojenia). Rozpoczął on forsowanie rozwoju przemysłu zbrojeniowego, udoskonalanie czołgów, samolotów oraz floty.

10. Zmiana nastrojów społecznych w Niemczech w roku 1917.

Przedłużająca się coraz bardziej wojna, a także brak jakichkolwiek perspektyw na szybkie jej zakończenie spowodowały, iż brakowało ochotników, wzrastało niezadowolenie wśród społeczeństwa, pojawiać się zaczęły strajki ekonomiczne (ten tzw. klasowy pokój został złamany).

W ramach SPD pojawił się lewicowy nurt, co spowodowało rozłam: wyodrębniła się wtedy Niezależna Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (USPD) na czele z Hugo Haase oraz żądano przerwania działań wojennych - był to pacyfistyczny ruch.

W łonie samej USPD z kolei utworzyła się frakcja bardzo skrajnie rewolucyjna (nawiązywała ona do rosyjskich bolszewików) z prawnikiem Karlem Liebknechtem oraz Różą Luksemburg (żydowskiego pochodzenia z Zamościa) na czele. Wydawali oni pismo konspiracyjne pt. "Listy Spartakusa", nawoływali do bojkotu toczącej się wojny, a także do rewolucji.

7 kwietnia 1917 roku cesarz Wilhelm II zapowiedział przeprowadzenie demokratyzacji wyborczego prawa w Prusach, jednak dopiero po zakończeniu wojny.

Właściwa niemiecka władza znajdowała się wówczas w rękach wojskowych kół.

W Niemczech doszło w lipcu do dyskusji dotyczącej dalszego prowadzenia wojny oraz jej celów. Pod naciskiem opozycji w parlamencie uchwalono specjalną pokojową rezolucję, która stwierdzała, iż zmierza do pokoju, trwałego pojednania i porozumienia pomiędzy państwami. Za tą rezolucją głosy oddali socjaldemokraci, postępowcy oraz partia Centrum parlament miał jedynie głos doradczy a rząd wcale nie musiał się stosować do rezolucji. Spowodowało to dyskusje w Niemczech zakrojone na szeroką skalę. Większość jednak parlamentu opowiadała się za pokojem pojednania i kompromisu, a wojskowe koła z Hindenburgiem oraz Ludendorffem dążyły do zwycięstwa.

Również w tym czasie w niemieckiej flocie ujawniono propagandową działalność Spartakusa (nawoływano do zaprzestania działań wojennych). Część marynarzy się zbuntowała - bunt jednak stłumiono. Zwolennicy wojny utworzyli Partię Ojczyźnianą na czele z admirałem Tirpitzem.

11. Pokojowe inicjatywy w 1917 roku.

Pokojowy ruch miał zarówno charakter oddolny jak i odgórny. Pośród ludzi w poszczególnych krajach idee pokoju głoszone były przez socjalistów oraz pacyfistów - miał tutaj rewolucyjny charakter: wysuwano również żądania zbojkotowania poboru do wojska, zwalczania szerzącej się propagandy, odmowy płacenia podatków. Zaczęły się też kształtować grupy, które wysuwały internacjonalistyczne hasła, jakie zwalczały nacjonalizm. Wpływy największe posiadali rosyjscy bolszewicy na czele z Leninem.

We wrześniu roku 1915 w Szwajcarii, w Zimmerwaldzie zwołana została konferencja przedstawicieli tamtych grup, w jakiej uczestniczyli przedstawiciele aż z 12 krajów. Powstała tam zimmerwaldzka lewica.

W kwietniu roku 1916 w Kienthal (też w Szwajcarii) zorganizowana została II Konferencja Zimmerwaldzka.

Przeciwko wojnie również niektóre osobistości oraz partie postępowe.

Prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson 18 grudnia 1916 roku wezwał wojujące strony do ogłoszenia swoich wojennych celów.

Niemcy odrzuciły te żądanie, zaś państwa Ententy 10 stycznia 1917 roku ze swoje cele uznały między innymi:

wyzwolenie zajętych terenów podczas wojny przez centralne państwa, powrót Alzacji i Lotaryngii do Francji, odbudowę Serbii, Belgii i Czarnogóry, powrót ziem polskich do Rosji, oswobodzenie narodów, które były uzależnione od Turcji.

W lipcu roku 1917 niemiecki parlament wezwał rząd aby doprowadził do jak najbardziej sprawiedliwego pokoju.

Sam papież Benedykt XV wystosował notę, która wzywała do przerwania I wojny oraz zawarcia pokoju (Apostolska Stolica stała się związana bardziej z centralnymi państwami oraz monarchią Habsburgów).

Wobec tego sytuacja była bardzo mocno zagmatwana.

W 1917 roku przywódcy socjalistycznych partii postanowili powołać konferencję, jaką przygotował holendersko-skandynawski komitet, aby określić stanowisko w sprawie wojny oraz pokoju. Termin był wielokrotnie przekładany i w efekcie nie zwołano tej konferencji (trudności podczas uzyskania paszportów). Pomimo tego delegacje socjalistów przyjeżdżały pojedynczo, a następnie składały swe postulaty (było 25 delegacji).

Dnia 10 października 1917 roku na podstawie tych postulatów opracowany został memoriał, który wzywał do: zakończenia wojny, podpisania pokoju bez aneksji, odbudowania Belgii, Polski (z ziem zaboru rosyjskiego) oraz Finlandii, przyznania różnym podbitym narodom autonomii (Rosja, Austro-Węgry), przeprowadzenia plebiscytu na terenie Lotaryngii i Alzacji, przyznania Irlandii niepodległości, autonomii żydowskiej dla ludności, gospodarczej odbudowy zniszczonych w skutek wojny terenów.

To stanowisko miało jedynie moralne znaczenie, bo dalsze losy wojny przede wszystkim zależały od wojskowych kół.

Natomiast ogromną rolę miało wystąpienie prezydenta Woodrowa Wilsona, jaki w swoim orędziu do Kongresu Stanów opracował 14 punktowy swój program pokoju:

* żądał wolności tak na morzach jak i na oceanach;

* ustalenia granic w zgodzie z etniczną zasadą;

* poważnego ograniczenia zbrojeń;

* stworzenia organizacji państw, która była by odpowiedzialna za utrzymanie na świecie trwałego pokoju (późniejsza Liga Narodów).

12. Bolszewicki przewrót w Rosji oraz pokój brzeski.

Wpływy bolszewickich partii na terenie Rosji rosły bardzo szybko. Zamierzała ona pokonać wszystkie pozostałe partie oraz cały burżuazyjny system wzywając do socjalistycznej rewolucji, która według Marksa nastąpić miała w najbardziej gospodarczo rozwiniętych krajach i w wyjątkowo szerokiej skali.

Lenin tymczasem doszedł do takiego wniosku, iż rewolucję podjąć można nie tylko w jednym kraju i wcale nie świetnie rozwiniętym, ale właśnie tam, gdzie istnieje słaba burżuazja a za takie państwo uznał Rosję.

Początkowo były pewne opory, ale zostały przełamane i 7 listopada 1917 roku (u nas 25 października) przeprowadzono powstanie zbrojne. Na początku władzę sprawowano razem z lewicą eserowców. Wyjątkową rolę odegrał w powstaniu przewodniczący stołecznej Rady Delegatów Robotniczych czyli Lew Trocki. Po Piotrogrodzie opanowana została Moskwa oraz inne miasta.

O wiele bardziej skomplikowana była sytuacja na prowincji. Przeprowadzony przewrót wywołał opór wśród opozycji, która to przystąpiła do bezwzględnej walki z nową władzą rozpoczynając trwającą aż do roku 1921 wojnę domową.

Bolszewicy utworzyli mocny aparat przemocy, a już 8 listopada 1917 roku II ogólnorosyjski Zjazd Rad podjął uchwałę, że Rosja wycofa się z I wojny światowej na zasadach bez kontrybucji i bez aneksji, wezwano również narody całego świata do obalania ich rządów oraz przystąpienia do ogólnego pokoju. Chcąc skompromitować rządy ogłoszono poufne dokumenty, które miały świadczyć o charakterze imperialistycznym tej wojny.

Porozumienie dotyczące przerwania walk zostało zawarte 15 grudnia 1917 roku, a w tydzień po tym przystąpiono do pokojowych rokowań, które z przerwami trwały do marca roku 1918.

Tymczasem Rada Komisarzy Ludowych (czyli rząd rewolucyjny) ogłosiła wiele dekretów, które zmieniały ustrój oraz charakter państwa.

Zlikwidowano prywatną własność, wprowadzony został dzień pracy 8 godzinny, przyjęto również gregoriański kalendarz.

W styczniu 1918 roku, w Piotrogrodzie natomiast zebrało się Zgromadzenie Narodowe aby uchwalić nowe prawa. Na 36 mln ludzi - 21 mln zagłosowało na eserowców, zaś jedynie 9 mln na bolszewików, tym samym socjaliści-rewolucjoniści uzyskali przewagę, mieli oni własny program działania.

Bolszewicy jednak zażądali aby Zgromadzenie całkowicie się podporządkowało przez nich zdominowanemu systemowi rad. Nie zgodzono się na to, dlatego Zgromadzenie rozwiązano (dużo pomogli w tym zrewolucjonizowani marynarze).

Pokojowe rokowania z centralnymi państwami prowadzone były w Brześciu.