Rewolucja francuska (1789-1799) to okres licznych rozruchów, powstań oraz zamachów stanu, jakie doprowadziły do klęski monarchii jak również stanowego ustroju we Francji.

Przyczynami tego stanu rzeczy między innymi były:

  1. finansowy kryzys państwa,
  2. wieś nie potrafiła już wyżywić tak wielkiej masy ludności, która przyrastała w niesamowicie szybkim tempie,
  3. kryzys, który potęgowały lata nieurodzaju zaczął rujnować nadmiernie już przeciążoną wieś,
  4. kiepska kondycja państwa również odczuwalna była przez możnych, gdyż dochody ich znacznie spadły,
  5. rozwijać się zaczęła racjonalistyczna filozofia Oświecenia oraz związane z tym polityczne aspiracje stanu trzeciego (szczególnie burżuazji jak też mieszczaństwa),
  6. gwałtowny wzrost liczby ludności uciekających za chlebem do miast, gdzie również go brakowało,
  7. bardzo wysokie bezrobocie oraz coraz liczniejsze rzesze biedoty,
  8. ogromnie kosztowne kolonialne wojny,
  9. potworne wydatki państwa w celu utrzymania zastępów służby królewskiej, urzędników i wielu rezydencji (przede wszystkim największego w Europie rezydencyjno-ogrodowego kompleksu w Wersalu),
  10. podział ludności na 3 stany (duchowieństwo, szlachtę i tzw. stan trzecie, który stanowił 96% całego społeczeństwa, a zaliczano do niego chłopów, mieszczaństwo, które zaś (podobnie jak pozostałe stany) było ogromnie zróżnicowane. W jego skład wchodzili i biedacy, i bogaci kupcy oraz bankierzy, wywodzący się z burżuazyjnych elit Francji.

W roku 1787 Ludwik XVI zwołał tzw. Zgromadzenie Notablów (w jego skład wchodziła szlachta i kler) chcąc wprowadzić nowe podatki. Jednak Zgromadzenie odmówiło wówczas podjęcia uchwały oraz zażądało zwołania obrad Stanów Generalnych. Pierwszy raz zwołane one były w 1614 roku (czyli 175 lat temu). 5 maja 1789 roku rozpoczęły się obrady. Jednak już 17 czerwca stan trzeci uznał się za reprezentujące cały francuski naród Zgromadzenie Narodowe. Było to początkiem tzw. rewolucji adwokatów. Dnia 9 lipca 1789 roku Zgromadzenie Narodowe nazwało się Konstytuantą (czyli Zgromadzeniem Narodowym Ustawodawczym), bowiem zamierzało ono ogłosić konstytucję. Doszło wówczas do ostrego politycznego kryzysu. Zamierzone przez króla rozpędzenie zbrojne Konstytuanty nie udało się, ponieważ na jej stronę przeszła ludność Paryża. To właśnie ona 14 lipca 1789 roku zdobyła Bastylię (była to rewolucja municypalna tj. miejska). Owa data stała się odtąd symbolem rewolucji, oraz jej faktycznym początkiem. Król tylko pozornie przyjął przedstawione przez Konstytuantę warunki. Zreorganizowano Gwardię Narodową na czele z La Fayettem, chłopstwo zaczęło niszczyć księgi zawierające wykazy powinności (była to tzw. wielka trwoga).

Dnia 26 sierpnia 1789 roku ogłoszona została Deklarację Praw Człowieka i Obywatela:

  1. sformułowała zasadę "suwerenności narodu",
  2. wprowadziła prawo każdego człowieka do wolności, bezpieczeństwa i własności, a także do oporu wobec złych rządów.

We wrześniu roku 1791 Francja została przekształcona w monarchię konstytucyjną:

  1. zlikwidowano powinności feudalne oraz kościelne przywileje,
  2. wprowadzono nową ordynację wyborczą, która opierała się na zasadzie majątkowego cenzusu,
  3. przeprowadzono nowy administracyjny podział państwa.

Bardzo duży wpływ na przebieg wydarzeń wywierać zaczęły różne kluby polityczne. Doszło do radykalizacji postulatów rewolucjonistów. Szczególnie rozwinęło się kilka głównych politycznych klubów, między innymi: jakobini, sankiuloci, kordelierzyżyrondyści.

Żyrondyści sprawowali władzę od października roku 1791, doprowadzili oni w kwietniu 1792 roku do zbrojnego konfliktu z Austrią, zaś w sierpniu wsadzili króla do więzienia. Gdy Zgromadzenie Prawodawcze przekształcono w Konwent Narodowy, dnia 22 IX 1792 roku proklamowano republikę. Król został stracony 21 I 1793 roku, w wyniku czego powołano do życia koalicję europejskich państw przeciwko Francji, zaś w kraju doszło do wybuchu powstań monarchistycznych. Kiedy 31 V 1793 roku do władzy doszli jakobini, nastąpił czas dyktatury oraz terroru. Utworzony 6 IV 1793 roku Komitet Ocalenia Publicznego faktycznie stał się rządem. Dnia 24 VI 1793 roku uchwalona została nowa demokratyczna konstytucja, nie weszła ona jednak w życie. Postępująca eliminacja opozycji (hebertystów, żyrondystów, grupy Dantona oraz innych), jak również kryzys ekonomiczny (zamiary wprowadzenia cen maksymalnych a płac minimalnych) coraz większe pogłębianie się terroru 27 lipca 1794 roku doprowadziły do tzw. zamachu termidoriańskiego oraz klęski dyktatury jakobinów. Została przywrócona całkowita swoboda zarówno w gospodarce jak i w handlu, spacyfikowano również próby powstań podejmowane przez sankiulotów a także rojalistów. W roku 1795, w sierpniu uchwalono kolejną, nową konstytucję, w myśl której władzę sprawować miał dyrektoriat, składający się z 5 dyrektorów. Późniejszy wzrost znaczenia armii, nieudolne sprawowanie władzy przez dyrektoriat, podejmowane przez rojalistów a także grupy F.N. Babeufa próby spisków, doprowadziły 18 brumaire'a czyli 9 XI 1799 roku do zamachu, na skutek którego rządy przejął jako pierwszy konsul, generał Napoleon Bonaparte.

Już w 1795 roku Napoleonowi Bonaparte udało się stłumić rojalistyczne zamieszki oraz objąć dowództwo nad wewnętrznymi wojskami. W roku 1796 będąc już generałem dywizji przejął dowództwo francuskiej armii we Włoszech. Pokonał sardyńskie wojska, następnie austriackie, zajął Lombardię a także zmusił Austrię aby zawarła pokój z Francją w Campo Formio w 1797 roku. Również w tym roku pokonał on armię papieską a papieżowi Piusowi VI wyznaczył ogromną kontrybucję. W roku 1798 rozpoczął wyprawę do Egiptu, opanował Aleksandrię oraz Kair, jednak klęska jaką francuskiej flocie zadała pod Abu Kir w 1798 r. flota angielska uniemożliwiła jego wojskom powrót do ojczyzny. W 1800 roku, będąc już pierwszym konsulem odniósł sukces w walce z wojskami drugiej anty francuskiej koalicji pod Marengo (14 VI). Równoczesne zwycięstwo J. Moreau pod Hohenlinden (3 XII) zmusiło Austrię do podpisania pokojowego traktatu w Lunéville (9 II 1801 r.). W roku 1802 Napoleon zawarł pokojowe traktaty zarówno z Rosją jak i z Anglią. Obwołany we Francji dożywotnim konsulem, ogłosił sam siebie prezydentem Republiki Włoskiej. W roku 1804 koronował się on na cesarza Francuzów. W 1805 roku został mianowany królem Włoch. Nadal toczył nieustanne walki z III koalicją (Anglia, Austria, Królestwo Neapolu, Rosja). Przegrane koalicji w bitwach pod Ulm oraz Austerlitz (2 XII 1805 r.) doprowadziły do zupełnego rozbicia jedności wśród sojuszników. W tym samym roku Bonaparte wkroczył na czele wojska do Wiednia, zmusił tym samym Austrię do zawarcia niekorzystnego pokoju w Preszburgu (Bratysławie). Z księstw Rzeszy utworzył on Związek Reński, który był sprzymierzony z Francją a skierowany przeciwko Austrii. W roku 1806 Napoleon pokonał Prusy w bitwach pod Jeną oraz Auerstedt, opanował również ziemie polskie, które znajdowały się pod pruskim zaborem. Nie posiadając już sił na przeprowadzenie inwazji wysp brytyjskich ogłosił dekret dotyczący blokady kontynentalnej Anglii. Nadal odnosił zwycięstwa, w 1807 roku nad prusko-rosyjskimi siłami pod Iławą oraz Frydlandem, które to doprowadziły do zawarcia pokoju 7 lipca 1807 roku w Tylży. Z ziem dotychczasowego pruskiego zaboru stworzył Księstwo Warszawskie, które miało stanowić surowcowe oraz polityczno-militarne zaplecze dla Francji. Przy pomocy Hiszpanii zdołał opanować Portugalię. A w roku 1808 na hiszpański tron wprowadził swojego brata, co było przyczyną anty francuskiego powstania (1808-1814).

W roku 1809 po kolejnym wystąpieniu Austriaków zwyciężył austriacką armię pod Wagram (6 VI) i zawarł pokojowy traktat w Schönbrunn (14 X). W roku 1810 w Holandii zdetronizował swojego brata Ludwika a następnie włączył to państwo do Francji. W celu pozyskania sojusznika pojął za żonę Marię Ludwikę, córkę austriackiego cesarza Franciszka II, uzyskawszy wcześniej rozwód z Józefiną de Beauharnais.

Napoleon w roku 1812 rozpoczął słynną wojnę z Rosją. Pomimo odniesionego zwycięstwa pod wsią Borodino oraz zajęcia Moskwy francuska wyprawa zakończyła się wycofaniem Wielkiej Armii oraz wkroczeniem rosyjskich wojsk na teren ziem Księstwa Warszawskiego, a także do Prus i Niemiec. W roku 1813 mimo zwycięstw francuskiej armii pod Lützen, Budziszynem oraz Dreznem militarną przewagę uzyskała antynapoleońska koalicja. Podczas bitwy narodów, rozegranej pod Lipskiem, Napoleon odniósł druzgocącą klęskę. Paryż w 1814 r. skapitulował przed wojskami sprzymierzonych.

Napoleon zrezygnował z tronu ale zachowując sobie tytuł cesarza przebywał na wyspie Elbie. W roku 1815, wykorzystując wzrastające niezadowolenie Francuzów z panowania Ludwika XVIII Burbona, wrócił 20 marca do Paryża, stojąc na czele niewielkiej armii oraz udało mu się na sto dni przejąć władzę. Szybko jednak został pokonany przez francusko-angielskie wojska w bitwie pod Waterloo 18 czerwca 1815 r. Musiał teraz zrzec się cesarskiego tytułu. Został internowany a następnie zesłany na Wyspę Świętej Heleny. Tam w 1821 roku zmarł.

W wewnętrznej polityce Napoleon wprowadził szereg reform, które miały doprowadzić do znacznego wzmocnienia cesarskiej władzy, a także reorganizacji, centralizacji państwowej administracji, uporządkowania finansów oraz uzdrowienia waluty a także zmiany prawnego systemu. Napoleon poparł zamiar założenia Banku Francji (w 1800 r.), zawarł z papieżem konkordat (w 1801 r.), narzucił nową konstytucję Francji (w 1802 r.) a także wprowadził (w 1804 r.) nowy cywilny kodeks zwany odtąd Kodeksem Napoleona. W roku 1832 Napoleon III uznał się za spadkobiercę Napoleona I. W latach 1836 oraz 1840 bezskutecznie próbował przejąć we Francji władzę. Został jednak aresztowany a następnie skazany na dożywocie. W roku 1846 uciekł do Anglii. Powrócił z stamtąd do Francji podczas rewolucji lutowej z 1848 roku. Wówczas wybrany został deputowanym do Zgromadzenia Narodowego. Również w tym roku wybrany został na prezydenta Francji. Udawał demokratę, a faktycznie dążył do wskrzeszenia cesarstwa. Napoleon III w grudniu roku 1851 przeprowadził zamach stanu i ogłosił stan wojenny. Narzucił Francji w 1852 roku nową konstytucję. Oddawała ona władzę wykonawczą w ręce prezydenta wybieranego na okres 10 lat oraz wprowadzała parlament trójizbowy. W tym też roku proklamował cesarstwo a siebie ogłosił cesarzem Francuzów. Początkowo uzyskał dosyć dużą popularność pośród biedniejszych warstw ludności przez organizowanie robót publicznych. Uznanie wśród francuskiej burżuazji zdobył sobie przez poparcie polityki rozwoju handlu, przemysłu i bankowości. Nieustanne dążenie do absolutnej władzy jednak spowodowało wzrost sił demokratyczno-republikańskiej opozycji. Napoleon III w zewnętrznej polityce zmierzał do obalenia wprowadzonych w 1815 r. traktatów a także do odzyskania przewagi państwa francuskiego w Europie. Prowadził bardzo aktywną dyplomatyczną działalność, uczestniczył w rozstrzyganiu międzypaństwowych konfliktów, prowadził zbrojne działania między innymi angażując się podczas wojny krymskiej (1854-1856) po tureckiej stronie jak również doprowadzając do zbrojnego konfliktu w 1859 r. z Austrią. Dążył także do powiększenia kolonialnych posiadłości Francji. Prowadząc w Indochinach wojnę (1858-1862) opanował część południową Wietnamu. Wysyłał też wojskowe ekspedycje przeciwko Chinom (1860 r.) oraz Syrii (1861 r.). W roku 1860 zaanektował Sabaudię a także Niceę. W latach 1862-1867 interweniował zbrojnie na terenie Meksyku. Wzmocnił francuskie pozycje na Madagaskarze, ustanowił protektorat w Kambodży (1863 r.). Natomiast w 1863 roku udzielił poparcia dyplomatycznego walczącym Polakom (podczas powstania styczniowego). Napoleon III był zdecydowanym przeciwnikiem mocarstwowej pozycji jaką miały Prusy w Europie. Dlatego też wypowiedział Prusom w 1870 roku wojnę. Jednak podczas bitwy pod Sedanem (2 września 1870 r.) został wzięty do pruskiej niewoli. Po zdetronizowaniu przez Zgromadzenie Narodowe podczas wrześniowej rewolucji resztę swego życia spędził przebywając w Anglii na emigracji.