GRANICE I POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE POLSKI

DEFINICJA GRANICY PAŃSTWA to linia ograniczająca terytorium danego kraju, usta­nowiona na podstawie dwustronnych umów między sąsiednimi krajami. Tymczaso­wo wyznaczoną granicę nazywa się linią demarkacyjną. Od dawna istnieje klasyfikacja granic międzynarodowych na tzw. "naturalne" i "sztuczne", czyli konwencjonalne. W potocznym znaczeniu do granic "naturalnych zalicza się granice górskie, granice przebiegające wzdłuż wybrzeży oceanów, mórz, wzdłuż rzek, kanałów, jezior, bagien, pustyń. Tylko na konwencji opierają się tzw. granice astronomiczne lub geometryczne. Zaletą granic geometrycznych jest łatwość wykreślania ich na mapie i bezpośredniego wyznaczania w terenie. Granice te nie uwzględniają jednak ani właściwości przyrodniczych terenu, ani stosunków ludnościowych i gospodarczych. Są to przeważnie granice narzucone lub ustalone przy stole konferencyjnym w wyniku porozumienia sąsiadujących państw. Każda granica jest pewna barierą ograniczającą migrację ludności, swobodna wymianę towarów, środków finansowych, a czasami możliwości wzajemnego oddziaływania kulturowego i ideologicznego.

PRZEBIEG WSPÓŁCZESNYCH GRANIC POLSKI Współczesne terytorium Polski zostało wyznaczone w wyniku ustaleń zwycię­skich mocarstw po drugiej wojnie światowej. Współczesne terytorium Polski obejmuje obszar położony pomiędzy Bałtykiem na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Odry i Wisły - podobnie jak za czasów piastowskich. Zgodnie z Konwencją Prawa Morza, do Polski należy również pas wód tery­torialnych, który od 1978 r. ma 12 mil morskich szerokości . W strefie tej Polska ma pełną suwerenność, czyli wyłączne prawo do go­spodarowania wszelkimi dobrami. Strefa ta obejmuje również przestrzeń powietrz­ną znajdującą się nad morzem terytorialnym, jak i odpowiedni wycinek skorupy ziemskiej.

Trzy mocarstwa: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i ZSRR zadecydowały w roku 1945 o te­rytorium państwa polskiego w nowych granicach. Ostateczne ustalenia w sprawie granic Polski zakończono w dniu 15 VI 1951 roku. Granicę zachodnią ustalono układem pomiędzy Polską a NRD z dnia 6 VII 1950 roku podpisanym w Zgorzelcu, traktując ją jako ostateczną. W roku 1991 doszło do traktatowego uznania ostatecznego charakteru zachodniej granicy Polski przez zjednoczone Niemcy. Granicę południową oparto na granicy z byłą Czechosłowacją z 1937 roku Do 1989 r. nasz kraj miał trzech sąsiadów: na zachodzie Niemiecką Republik Demokratyczną na południu Czechosłowacką Republikę Socjalistyczną a na wschodzie i częściowo północy Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W okresie 1989-1993 Polska, nie zmieniając własnych granic państwowych zmieniła wszystkich swoich politycznych sąsiadów. W 1993 wymienione wyżej kraje przestały istnieć. Na granicy zachodniej stąpiło wchłonięcie NRD przez Niemiecką Republikę Federalną. Na granicy południowej dokonał się rozpad Czechosłowacji na dwa niezależne państwa: Republik Czech i Republikę Słowacji. Na granicy wschodniej wreszcie nastąpił rozpad ZSRR W wyniku, którego sąsiadujemy obecnie z czterema niezależnymi państwami Republiką Ukrainy, Republiką Białorusi, Republiką Litwy oraz enklawą Federacji Rosyjskiej-Rosji-obwodem kaliningradzkim.

Na granicy wschodniej i północno-wschodniej, od momentu rozpadu ZSRR pod koniec 1991 r., Polska sąsiaduje tu z czterema formalnie niezależnymi państwa­mi: Ukrainą, Białorusią, Litwą i kaliningradzką enklawą Federacji Rosyj­skiej-Rosji.

Od roku 1993 na południowym zachodzie i południu sąsiadujemy z dwo­ma niezależnymi państwami: Republiką Czeską i Republiką Słowacką. Ogólna długość granic lądowych wynosi 3054 km, a łącznie z granicami mor­skimi całkowita długość granicy państwowej wynosi 3582 km, Kształt obszaru Polski przypomina pięciobok, na którym łatwo można opi­sać koło. Całe terytorium Polski obejmuje 312 683 km2 powierzchni, łącznie z wodami śródlądowymi.

CHARAKTERYSTYKA GRANIC

Przebieg granic jest częściowo uwarunkowany fizjograficznie. Na granice bie­gnące grzbietami górskimi Karpat i Sudetów przypada 34,5%. Granice prowadzone wzdłuż rzek (Bug, Odra, Nysa Łużycka) stanowią 27,0%. Jedynie 23,7% granic nie jest uwarunkowane wyraźnymi elementami fizjograficznymi. Granica zachodnia z Niemcami. Granica południowo-zachodnia i południowa z Czechami i Słowacją .Granica wschodnia i lądowa północna z Ukrainą Białorusią, Litwą i en­klawą Rosji

POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE POLSKI

Polska leży w centrum Europypomiędzy równoleżnikiem 54°50' (przylądek Rozewie) i 49°00' (szczyt Opołonek, 1029 m n.p.m. w Bieszczadach) północnej szero­kości geograficznej i rozciąga się z północy na południe na odległość 649 km, oraz pomiędzy południkiem 14°07 (koło Cedyni nad Odrą) a 24°08' (w Zosinie koło Horo­dła w kolanie Bugu) wschodniej długości geograficznej. Rozpiętość terytorialna z zachodu na wschód wynosi 689 km.. Z centralnego położenia wynikają określone konsekwencje dla warunków środo­wiska naturalnego, gospodarki kraju i stosunków z innymi państwami.

Konsekwencją szerokości geograficznej Polski jest zróżnicowanie kąta pa­dania promieni słonecznych w ciągu roku, z czym łączą się różnice otrzymy­wanej ilości energii słonecznej, co ma decydujący wpływ na bilans cieplny, a tym samym wpływa na stosunki klimatyczne Polski, Z szerokością geograficzną związa­na jest także długość dnia, warunkująca procesy fotosyntezy szaty roślinnej.

Konsekwencją długości geograficznej Polski jest obowiązujący czas środkowo­europejski w porze zimowej (różniący się o lh- wcześniejszy-od czasu Greenwich-GMT, uznanego za czas uniwersalny) i wschodnioeuropejski w porze letniej (wcze­śniejszy o 2h od czasu uniwersalnego).. Polska należy do państw średniej wielkości. Wśród kra­jów Europy Polska zajmuje 9. miejsce stanowiąc lokując się po Rosji, Ukrainie, Francji, Hiszpanii, Szwecji, Niemczech, Finlandii i Norwegii. Ze względu na liczbę ludności (38,6 min - stan na 30 czerwca 1995 r.) zajmuje 29. miejsce w świecie. Polska leży w strefie wielkiej Niziny Europejskiej ciągnącej się od północnej Francji przez Belgię, Holandię, Niemcy po Białoruś.

Konsekwencją położenia geograficznego jest sąsiedztwo z innymi krajami, kie­runki tranzytu i łatwość transportu oraz odległość od innych ważnych ośrodków (aglomeracji) społeczno-gospodarczych za granicą. Specyfika położenia geograficzne­go Polski ma również wpływ na jej dzieje polityczno-historyczne, na przenikanie obcych kultur oraz oddziaływanie kultury polskiej na inne kraje. Niezmiernie ważny jest dostęp do Bałtyku, ułatwiający powiązania z innymi krajami europejskimi i pozaeuropejskimi.

Od 1989 r. Rzeczpospolita Polska stała się na powrót republiką parlamentarną, której pryncypia ustrojowe opierają się na zasadach demokracji.

BUDOWA ATMOSFERY

Atmosfera jest częścią Ziemi jako planety, Stanowi jedną z najbardziej zewnętrznych składników powłoki ziemskiej i wraz z nią wykonuje ruchy planetarne.

Atmosfera to powłoka gazowa otaczająca Ziemie, lub inne ciało niebieskie. Składa się z mieszaniny gazów zwanej powietrzem oraz z drobnych cząsteczek sta­łych i ciekłych, czyli .aerozoli.

Stałymi składnikami powietrza są azot(78%) i tlen(21%) oraz argon, neon, hel, krypton, wodór, ksenon i radon.

Do zmiennych składników gazowych atmosfery tj. takich których za­wartość zmienia się zarówno w czasie, jak i w przestrzeni, należy para wodna, dwu­tlenek węgla, tlenek węgla, dwutlenek siarki, dwutlenek azotu, ozon. Para wodna i dwutlenek węgla występują głównie w dolnych warstwach atmosfery. Ozon nato­miast obecny jest w dużych ilościach w górnych warstwach atmosfery, na wysoko­ściach od 20 do 60 km n.p.m.

Nadto w atmosferze występują również części stałe. Są to różnego rodzaju drobniutkie pyły pochodzące z wietrzenia skał, działalności gospodarczej człowieka lub inne. Podstawowe cechy fizyczne atmosfery, tj. ciśnienie, gęstość i temperatura po­wietrza, zmieniają się wraz z wysokością. Na podstawie charakteru zmian tempera­tury w kierunku pionowym wyróżniono warstwy (sfery) atmosfery, podzielone stre­fami przejściowymi, zwanymi pauzami.

W atmosferze wyróżnia się kilka charakterystycznych warstw. Idąc od po­wierzchni Ziemi nazwano je troposferą, stratosferą, mezosferą, jonosferą i termosferą. Około 80% całej masy atmosfery stanowi jej dolna warstwa zwana troposferą. W troposferze zachodzą podstawowe procesy kształtujące pogodę i klimat.

Pogoda, to aktualny stan atmosfery w danym miejscu. Określa ją stan jej podstawowych składników (elementów), do których należą: temperatura powie­trza, ciśnienie, wilgotność, wiatr, zachmurzenie, opady i osady atmosfe­ryczne oraz inne zjawiska np. burze. Pogoda zmienia się wraz z dobowymi i rocznymi zmianami jej składników. Pogodę kształtują określone masy powietrza znajdujące się w danym czasie i miejscu nad powierzchnią Ziemi.

Masa powietrza to wycinek troposfery wyróżniający się szczególnym piono­wym uwarstwieniem termicznym, wilgotnością powietrza i innymi cechami naby­tymi przez dłuższy pobyt nad określonym typem podłoża.

W Polsce pogodę w ciągu roku kształtują masy powietrza polarnego (przez cały rok), masy powietrza zwrotnikowego (głównie latem) i masy powietrza arktycznego (przede wszystkim zimą).

SKŁADNIKI (ELEMENTY) POGODY

Do podstawowych meteorologicznych składników pogody zalicza się: tempera­turę powietrza, jego wilgotność, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, zachmurzenie nie­ba, usłonecznienie oraz opady atmosferyczne.

Głównym źródłem ciepła na Ziemi jest energia wysyłana przez Słońce w postaci promieniowania krótkofalowego.

Temperatura powietrza, bardzo ważny składnik pogody, jest zróżnicowana strefowo. W zależności od szerokości geograficznej i wysokości nad poziom morza, począwszy od strefy międzyzwrotnikowej w kierunku biegunów, średnia wartość temperatury maleje, od powyżej 30'C do poniżej -30'C. W poszczególnych strefach oświetlenia temperatura wykazuję również charakterystyczny przebieg w ciągu doby i roku nawiązujący do rytmu zmian oświetlenia Ziemi. Najniższa temperatura przy­pada tuż przed wschodem słońca, a najwyższa po górowaniu, około godziny 14". W ciągu roku, najwyższa temperatura występuje w jego ciepłych porach, najniższa w zimnych. W czasie ruchów pionowych powietrza, wskutek jego sprężenia lub rozprężenia, następują zmiany temperatury bez wymiany ciepła z otoczeniem (tzw. zmiany adiabatyczne temperatury).

Temperatura powietrza wpływa również na wielkość parowania i zawartość pary wodnej w atmosferze oraz warunki powstawania chmur.

Na temperaturę powietrza ma także wpływ krążenie wód oceanicznych. Ciepłe prądy morskie wpływają na podwyższenie temperatury powietrza obszarów, które opływają, prądy zimne obniżają temperaturę powietrza.

Wpływ ukształtowania powierzchni na temperaturę zaznacza się jej spad­kiem wraz ze wzrostem wysokości bezwzględnych, średnio o 0,5-0,6'C na 100 m wzniesienia. W obrębie dużych form na zróżnicowanie temperatury powietrza ma wpływ nachylenie i wystawa stoków.

Rodzaj podłoża wpływa na temperaturę m.in. poprzez swoją barwę. Szybciej nagrzewają się powierzchnie ciemne (np. gleby czarnoziemy), natomiast powierzch­nie jasne odbijają nawet do 90% promieniowania słonecznego (np. obszary pokryte powłoką śnieżną).

Kolejny składnik pogody, ciśnienie atmosferyczne, to siła, z jaką słup powie­trza atmosferycznego działa na jednostkę powierzchni w wyniku swego ciężaru. Siła ta jest równoważona prężnością powietrza.. Ciśnienie atmosferyczne ulega zmianom. Szczególnie szybkie zmiany ciśnienia wiążą się z wysokością- im wyżej, tym ciśnienie niższe. Stąd, aby móc porównać rozkład ciśnienia na Ziemi, dokonuje się jego redukcji do poziomu morza. Układy o wyższym ciśnieniu od otoczenia nazywa się wyżami barycznymi, gdzie wartości ciśnienia wzrastają ku środkowi. Układy o niższym ciśnieniu to niże baryczne, gdzie wartości ciśnienia spadają ku środkowi.

Wilgotność powietrza zmienia się wraz ze zmianą temperatury i ciśnienia. Zależy od ilości wody podlegającej pa­rowaniu i intensywności parowania uzależnionej od wartości temperatury. Miarą stopnia nasycenia powietrza parą wodną jest wilgotność względna. Wzrost wilgotności następuje zawsze w czasie wstępującego ruchu powietrza. Skutkiem kondensacji lub resublimacji pary wodnej w powietrzu jest tworzenie się chmur. Chmury powstają na określonej wysokości, przy spadku temperatury, w czasie ruchów wznoszących powietrza.

Chmura to dostrzegalne wzrokiem zgrupowanie mnóstwa kropelek wody lub kryształków lodu, wytworzone w powietrzu wskutek kondensacji lub resublimacji pary wodnej. O tym, że chmury zbudowane są z kropel wody lub kryształków lodu decyduje temperatura panująca w miejscu ich powstawania. Natomiast gdy kon­densacja nastąpi w przypowierzchniowej warstwie powietrza, tworzy się mgła. Opa­dy mogą wystąpić wtedy, gdy poszczególne elementy chmur osiągną takie rozmiary, że grawitacja przewyższy siły utrzymujące krople w powietrzu. Chmurami dają­cymi opady są przede wszystkim chmury warstwowe piętra niskiego, chmury warstwowe piętra średniego oraz wysoko rozbudowujące się chmury kłębiaste burzowe. Nie dają opadów chmury piętra wysokiego (chmury pierzaste) oraz kłębiaste piętra średniego.

Chmury przybierają najróżniejsze postacie. Meteorolodzy grupują chmury w dzie­sięć podstawowych typów.

Ze względu na wygląd i miejsce powstawania chmur dzielimy je na wysokie i średniowysokie oraz chmury niskie.

Charakterystyczne chmury wysokie i średniowysokie to:

Chmury pierzaste (Cirrus), Chmury pierzasto-kłębiaste (Cirrocumulus),Chmury pierzasto-warstwowe (Cirrostratus) Chmury warstwowe średniowysokie (Altostratus). Chmury kłębiaste średniowysokie (Altocumulus

Wśród chmur niskich wyróżniamy:

Chmury kłębiasto-warstwowe (Stratocumulus) Chmury warstwowe niskie (Stratus) Chmury warstwowo-deszczowe (Nimbostratus) Chmury kłębiaste (Cumulus) Chmury kłębiasto-deszczowe (Cumulonimbus),

Opad atmosferyczny to spadanie kropli wody, igiełek lodu, płatków śniegu lub gradowin z chmury na podłoże atmosfery. Niektórzy meteorologowie włączają również do opadów osady atmosferyczne. Opady w postaci wody to deszcz i mżaw­ka, a w postaci ciała stałego - śnieg, krupy i ziarna lodowe, grad. Osady ciekłe to rosa, do osadów stałych zalicza się szronszadź.

Deszcz jest opadem kropli wody o średnicy powyżej 0,5 mm. Kapuśniaczek to potoczna nazwa przelotnego deszczu o małych kroplach i niewielkiej gęstości. Ulewa to krótkotrwały, lecz bardzo obfity opad deszczu.

Mżawka - odmiana deszczu -jest opadem maleńkich, gęstych i dość jednoli­tych pod względem wielkości kropelek wody o średnicy poniżej 0,5 mm.

Śnieg stanowią kryształki lodu o ogromnym bogactwie form.

Krupy i ziarna lodowe tworzą opad zbliżony do śniegu, o wymiarach od 2 do 5 mm.

Grad to opad bryłek lodu o średnicy powyżej 0,5 cm, nierzadko dochodzących do 5 cm, połączony zazwyczaj z deszczem.

CECHY KLIMATU POLSKI

Zaobserwowany na podstawie wieloletnich obserwacji przebieg pogody w ciągu roku nazywamy klimatem. Składniki klimatu są takie same, jak składniki pogody.

Do geograficznych czynników klimatycznych zalicza się szerokość geo­graficzną, rozkład lądów i mórz, wysokość nad poziom morza, ukształtowanie tere­nu, prądy morskie, szatę roślinną pokrywę śnieżną i lodową.

Efektem procesów klimatotwórczy i wpływu czynników geograficznych jest charakterystyczny przebieg i rozkład na Ziemi poszczególnych składników klimatu, tj. temperatury, ciśnienia i opadów atmosferycznych.

Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego, ciepłego, w obszarze przej­ściowym między jego odmianą kontynentalną obejmującą Europę Wschodnią a od­mianą oceaniczną obejmującą Europę Zachodnią. Stąd cechą charakterystyczną naszego klimatu jest zmienność i różnorodność typów pogody, średnie roczne tempe­ratury powietrza wynoszące 7-8,5'C, średnia roczna suma opadów około 600 mm. H

Przejściowość klimatu powoduje, iż Polska leży w strefie ścierania się wpływu powietrza polarnomorskiego z powietrzem polarno kontynentalna.

O przejściowości klimatu polskiego świadczy:

- podobny udział mas powietrza polarnego morskiego i kontynentalnego w kształ­towaniu pogody w ciągu roku;

- duża zmienność typów pogody w ciągu roku, szczególnie na przełomie jesieni i zimy oraz zimy i wiosny; stąd wyróżniono dwie dodatkowe pory roku;

- zmienność typów pogody w kolejnych latach; lata o typowej pogodzie dla kli­matu kontynentalnego z mroźną zimą i upalnym latem przeplatają się z lata­mi o pogodzie typowej dla klimatu morskiego, z łagodną zimą i chłodnym deszczowym latem;

- roczny przebieg zachmurzenia typowy dla klimatu morskiego, przy rocznym rozkładzie opadów charakterystycznym dla klimatu kontynentalnego;

- wzrost rocznych amplitud temperatury w miarę przesuwania się ku wscho­dowi.

Zróżnicowanie klimatyczne Polski zaznacza się zarówno z zachodu na wschód, wraz ze wzrostem kontynentalizmu klimatu, jak i z północy na południe, w miarę oddalania się od wpływów Bałtyku i wzrostu wysokości bezwzględnych.

Cechą charakterystyczną klimatu Polski jest także znaczne zróżnicowanie lo­kalne poszczególnych jego elementów. Dotyczy to przede wszystkim podstawowych cech fizycznych powietrza, tj. jego temperatury i wilgotności, a także takich zja­wisk, jak opady atmosferyczne.

KLIMATYCZNE PORY ROKU W POLSCE

Na podstawie przebiegu temperatury i typów pogody klimatolodzy wyróżniają w Polsce sześć klimatycznych pór roku.

Jako zimę przyjmuje się okres, w ciągu którego średnia temperatura doby po­zostaje poniżej 0'C. Zima trwa około 100 dni i rozpoczyna się na początku grudnia, Jest to okres stosunkowo małej ilości opadów atmosferycznych i dni o różnym stop­niu zachmurzenia.

Dni z temperaturą średnią od 0'C do 5*C nazywamy przedwiośniem i późną jesienią. Przedwiośnie nastaje przeważnie w połowie marca i trwa do początku kwietnia (20,25 dni). Charakteryzuje się zmienną pogodą częstymi opadami desz­czu, lub deszczu ze śniegiem, dużymi wahaniami ciśnienia atmosferycznego i silny­mi wiatrami. Późna jesień rozpoczyna się zwykle na początku listopada i trwa ponad 25 dni. Jest to okres dużego zachmurzenia i opadów atmosferycznych.

Dni z temperaturą średnią od 5'C do 15*C nazywamy wiosną właściwą czy jesienią właściwą.

Wiosna właściwa trwa ok. 50 - 60 dni i nastaje w kwietniu i maju. To okres silnego promieniowania słonecznego, niewielkiego zachmurzenia i stosunkowo nie­wielkiej ilości opadów atmosferycznych. W maju charakterystyczne są fale chłodu związane z napływem mas powietrza arktycznego.

Jesień właściwa trwa w Polsce także około 50-60 dni, we wrześniu i paździer­niku. Jest to okres o dużym usłonecznieniu i małym zachmurzeniu, tzw. "babiego lata". Pogodę taką przynoszą masy powietrza zwrotnikowego znad Azji Mniejszej.

Lato to okres, kiedy temperatura średnia doby jest wyższa niż 15*C. Zaczyna się na początku czerwca i trwa do końca sierpnia. liczy średnio około 100 dni. Jest to okres częstego występowania deszczu i burz.

Czas trwania poszczególnych pór roku jest zróżnicowany regional­nie. Najcieplejsze miejsca w Polsce to okolice Poznania, Nizina Śląska i zachodnia cześć Kotliny Sandomierskiej. Lato jest tam najdłuższe, a zima znacznie krótsza. Najzimniejszą częścią Polski jest Pojezierze Suwalskie. Są tam najdłuższe zimy i najkrótsze lata. Nad Bałtykiem wszystkie pory roku zaczynają się później; ma to związek z bliskością morza. Na jesieni morze wolniej się oziębia niż ląd, a na wiosnę wolniej się ogrzewa. W górach klimat układa się piętrowo, a w najwyższych par­tiach gór w ogóle nie występuje termiczne lato, natomiast zima jest mroźna i długa. Niezależnie od powyższej charakterystyki, w górach występuję klimat górski.

Przestrzenny rozkład temperatur rocznych determinuje zróżnicowanie długo­ści okresu wegetacyjnego roślin w poszczególnych regionach kraju, czyli liczby dni w roku z temperaturami wyższymi niż 5'C.

KRAJOBRAZY POLSKI

DEFINICJA KRAJOBRAZU

Komponenty powłoki krajobrazowej to war­stwowo na sobie ułożone, wyróżniające się zasadniczym stanem skupienia materii: litosfera, czyli skorupa ziemska w stałym stanie skupienia, hydrosfera, czyli powłoka wodna w stanie ciekłym, atmosfera, czyli powłoka gazowa oraz biosfera, czyli powłoka organiczna, będąca układem, w którym występują wszystkie trzy sta­ny skupienia w ciałach obdarzonych życiem.

Krajobraz jest powierzchniową częścią powłoki ziemskiej, wykazującą indy­widualne cechy w swej strukturze i budowie morfologicznej, charakteryzującą się pewną jakościową odrębnością, która pozwala go odróżnić i odgraniczyć od innego krajobrazu. Krajobraz to po prostu powierzchnia Ziemi i wszystko to, co się na niej znajduje. W jednym krajobrazie możemy widzieć różne ekosystemy: jezioro, las, łąkę...

W literaturze naukowej nie ma jednoznacznej definicji krajobrazu.

W ujęciu słownikowym, krajobraz to ogół cech wyróżniających określony te­ren. W szczególności cechy te dotyczą ukształtowania terenu, jego budowy geologicz­nej, nawodnienia, klimatu, pokrywy glebowej i roślinnej wraz ze zwierzętami oraz wszelkich przejawów działalności ludzkiej.

Krajobraz składa się z trzech zasadniczych grup elementów:

elementów nieorganicznych;

elementów organicznych;

elementów działalności człowieka.

Wszystkie elementy są ze sobą powiązane i od siebie ściśle uzależnione. Krajo­braz, zatem jest funkcjonującą, dynamiczną całością, w której zmiana jednego skład­nika powoduje zmianę wszystkich innych.

A zatem krajobraz geograficzny to część powierzchni Ziemi, różniąca się jakościowo od innych części, otoczona granicami naturalnymi i przedstawiająca pra­widłowy, wzajemnie uwarunkowany całokształt przedmiotów i zjawisk, w sposób typowy wyrażany na znacznej przestrzeni i pod każdym względem nierozerwalnie związany z powłoką krajobrazową.

W każdym krajobrazie należy szukać trojakiego rodzaju cech: współczesnych, reliktowych i progresywnych.

Cechy współczesne to te, które nadają krajobrazowi jakościową odrębność, obserwowaną przez nas bezpośrednio.

Cechy reliktowe to takie, które zachowały się z poprzednich stadiów rozwoju.

Cechy progresywne są tym nowym, co rodzi się w dzisiejszym krajobrazie i co będzie się nasilało, powodując zmiany krajobrazu.

Ze względu na stopień przekształceń krajobrazów Ziemi możemy mówić o:

- krajobrazach pierwotnych, tj. takich, gdzie w ogóle nie przebywa czło­wiek lub jego obecność jest bardzo rzadka. Są nimi np. obszary podbiegunowe, obszary wiecznych śniegów w górach, niektóre pustynie i inne;

- krajobrazach zmienionych, tj. poddanych większemu lub mniejszemu, zwykle jednostronnemu, ale zawsze żywiołowemu, niezorganizowanemu od­działywaniu społeczeństwa ludzkiego;

- krajobrazach przekształconych, tj. poddanych zasadniczej, wielostron­nej i przy tym planowej zmianie. Przykładem mogą być zmiany powstałe w Polsce na obszarze GOP.

PODSTAWOWE CECHY KRAJOBRAZU

Istnienie i rozwój każdego składnika krajobrazu podlega odrębnym prawom. Np. prawa procesu glebotwórczego są inne niż prawa kształtowania się klimatu, rozwoju materii nieorganicznej czy prawa świata organicznego. Jednakże wzajemne oddziaływanie wszystkich składników krajobrazu łączy je w jeden całościowy sys­tem materialny. W powłoce krajobrazowej występują bowiem głębokie wewnętrzne powiązania jej poszczególnych elementów.

I tak np. kształt i ruchy Ziemi decydują o rozkładzie promieniowania słoneczne­go, a zatem i ciepła. Rozkład temperatur reguluje parowanie, w wyniku tego rośnie zachmurzenie i opady atmosferyczne. Od temperatury zależy rozkład ciśnień, co przyczynia się do powstawania wiatrów, które z kolei inicjują tworzenie się zimnych i ciepłych prądów morskich. Wszystko to razem powoduje istnienie różnorodnych klimatów w różnych częściach kuli ziemskiej. Klimat natomiast jako całość lub jego elementy mają wpływ na rzeźbę powierzchni Ziemi, proces glebotwórczy, różnorod­ność świata organicznego.

Do ogólnego systemu związków w sposób najzupełniej logiczny włączony jest również człowiek. Tkwi on w środowisku przyrodniczym, a jednocześnie wywiera nań olbrzymi wpływ poprzez swoją działalność społeczną i ekonomiczną. Związek i wzajemna zależność pomiędzy elementami powłoki geograficznej istniała zawsze, zarówno dzisiaj, jak i w przeszłości geologicznej. Możemy, zatem mówić o jedności krajobrazu jako jego cesze istotnej, mimo jego różnorodności.

Drugą podstawową cechą krajobrazu jest obieg materii w nim występującej. Widoczny jest stały ruch mas powietrznych pomiędzy równikiem a zwrotnikami. Dostrzegalne jest krążenie wody w przyrodzie, czemu towarzyszy zmiana stanu jej skupienia.

Tlen pobierany przez organizmy żywe podczas oddychania, powraca do atmosfe­ry w trakcie fotosyntezy. Węgiel pobierany przez rośliny zielone z dwutlen­ku węgla, znajdującego się w powietrzu i użyty na budowę substancji organicznej, znów powraca do atmosfery poprzez procesy mineralizacji resztek organicznych. Azot występujący w związkach białkowych w nieprzyswajalnej dla roślin postaci znów staje się dostępny i wchodzi w ich skład po rozłożeniu przez drobnoustroje sub­stancji białkowej obumarłych organizmów aż do ich mineralizacji.

Podobnych przykła­dów krążenia materii w krajobrazie jest wiele, bo krążenie w powłoce krajobrazowej jest zjawiskiem powszechnym.

Do swoistych zjawisk występujących w krajobrazie należą także różne zmiany rytmiczne.

Każdy krajobraz ma rytm dobowy i roczny. Zmiany dobowe i w określonych porach roku dotyczą zarówno aspektów biocenoz, jak i świata przyrody nieożywio­nej.

Podobnie jak krążenie materii w przyrodzie, rytmy dobowe i roczne nie są cał­kowicie zamknięte. Rytmiczność ta, czyli powtarzalność zjawisk w czasie ma dwie formy: periodyczność, tj. powtarzalność w ciągu niezmiennych i ściśle określonych odstępów czasu i cykliczność jako powta­rzalność w zmiennych odstępach czasu. W krajobrazie występują obydwie formy rytmiczności.

Kolejną, najbardziej charakterystyczną, strukturalną cechą krajobrazu jest jego strefowość. Zasadniczą przyczyną strefowości krajobrazów jest kulisty kształt Ziemi i jej położenie względem Słońca. Wskutek tych przyczyn zachodzi strefowe rozmiesz­czenie energii promienistej, co powoduje strefowy układ temperatur na Ziemi, paro­wania i zachmurzenia, rozkładu układów barycznych (wyżów i niżów), systemów wiatrów, zasolenia powierzchniowych warstw wody morskiej, stopnia nasycenia jej gazami, strefowy układ klimatów, procesów wietrzenia, procesów glebotwórczych, roślinności i świata zwierzęcego, charakteru sieci hydrograficznej itp.

Istnieją także na Ziemi naruszenia strefowości, które powodowane są czynnika­mi astrefowymi. Warunkiem wytworzenia się astrefowości są siły tektoniczne (wewnętrzne). W związku z ich działaniem powstają na powierzchni Ziemi rozlegle wypiętrzenia czy obniżenia, decydujące o rozkładzie lądów i mórz, bądź wielkie strefy struktur górskich. Czynniki wewnętrzne wpływające na kształt powierzchni Ziemi naruszają strefowość i układ stref krajobrazowych.

Wraz z wysokością występuje pasowość krajobrazów. Pasowość pionowa jest bardziej zindywidualizowana niż strefowość. Jej występowanie wiąże się ze spad­kiem temperatury wraz z wysokością i zmianą kąta padania promieni słonecznych w zależności od szerokości geograficznej.

CHARAKTERYSTYKA KRAJOBRAZÓW POLSKI

Analizując obszar Polski jako zróżnicowane regiony geograficzne wyróżnić moż­na kilka charakterystycznych jednostek fizyczno-geograficznych (obszarów róż­niących się od obszarów sąsiednich swoistymi cechami środowiska geograficznego) reprezentujących określone krajobrazy.

W Polsce głównym kryterium różnicującym krajobrazy jest ukształtowanie powierzchni. Stąd wyróżnia się krajobrazy nizinne, wyżynne i górskie. Dopiero w ich obrębie stosuje się jako kryterium różnicujące inne elementy środowiska.

I tak:

- w krajobrazach nizinnych, wg pochodzenia rzeźby, wydziela się krajobrazy:

nadmorskie, polodowcowe i równinne,

- w krajobrazach wyżynnych, wg rodzaju skal podłoża: lessowe, na skałach węglanowych, na skałach krzemianowych

- w krajobrazach górskich, wg piętra roślinności: regla dolnego, regla górnego subalpejskiego i alpejskiego

Krajobrazy nizinne

Krajobrazy nizinne występują na dwóch trzecich powierzchni Polski, tam gdzie obszar kraju wznosi się tylko do 200-300 m n.p.m. (75,1% pow. Polski). Tworzą je krajobrazy nadmorskie, polodowcowe i równinne.

Krajobrazy nadmorskie obejmują wąski pas Pobrzeża Bałtyku. Jest to pas nisko położonych nizin nadmorskich przylegający bezpośred­nio do morza. Wy­stępuje tam wąski pas wydm nadmorskich porośniętych trawami bądź borami nad­morskimi, płytkie przybrzeżne jeziora o słonawych wodach, podmokłe równiny torfowe, a przy ujściach Wisły i Odry do Bałtyku równiny deltowe zbudowane z nanosów rzecznych (mady) wykorzystane jako pola uprawne

W obrębie Pobrzeży Bałtyku położone są dwa parki narodowe. Woliński Park Narodowy znajduje się na wyspie Wolin. Słowiński Park Narodowy zajmuje tereny otaczające jezioro Gardno i Łebsko.

Na południe i południowy wschód od Pobrzeży Południowobałtyckich rozciąga się obszar Pojezierza Południowobałtyckiego i Wschodniobaltyckiego. Południowa granica pojezierzy pokrywa się z maksymalnym zasięgiem lądolodu ze zlodowacenia bałtyckiego.

Pojezierza ciągną się pasem o szerokości od 40 do 90 km od doliny Odry na zachodzie po dolinę Niemna na wschodzie. Dolina dolnej Wisły dzieli pas pojezierzy na dwie części, zachodnią nazwaną Pojezierzem Pomorskim i wschodnią noszą­cą nazwę Pojezierza Mazurskiego. Rzeźba Pojezierzy powstała w czasie ostatnie­go zlodowacenia (bałtyckiego) i składają się na nią wzgórza i pagórki morenowe rozdzielone niezliczoną ilością jeziorek i jezior najróżniejszych kształtów i rozmia­rów oraz ogromne pola piaszczyste (sandry) najczęściej porośnięte borami sosnowy­mi. Najwyższe wzniesienie pojezierzy dochodzi do 329 m n.p.m. (Wieżyca). Tu również znajdu­ją się dwa największe polskie jeziora: Śniardwy (113,8 km2) i Mamry (104 km2).

Krajobrazy równinne obejmują obszar nizin środkowopolskich, stano­wiących prawie połowę powierzchni (48%) ziem polskich. Niziny środkowopolskie są częścią Niżu Środkowoeuropejskiego.

W obrębie nizin środkowopolskich wyróżnia się trzy mniejsze jednostki: Nizinę Południowo wielkopolską (w dorzeczu środkowego biegu Warty i częściowo Odry), Nizinę Mazowiecką (w dorzeczu środkowej Wisły, dolnego Bugu i Narwi) i Nizi­nę Śląską (w dorzeczu środkowego biegu Odry).

Nizina Południowo wielkopolska ma najbardziej wyraźne cechy rzeźby polodowcowej. Występują tu wały moren czołowych, pagórkowate równiny moreny dennej i pola sandrowe

Nizina Mazowiecka ma wyraźną formę kotliny, na co wskazuje dośrodkowy w tym odcinku układ dolin rzecznych Wisły, Narwi, Bugu, Pilicy i Bzury, zbiegających się w okolicach Warszawy. Polodowcowy charakter rzeźby został dość silnie zatarty i w krajobrazie dominują faliste równiny denudacyjne. Na rozległych tere­nach piaszczystych występują wydmy. Na wydmach i bagnach zachowały się większe kompleksy leśne, gdzie utworzono parki "narodowe.

Nizina Śląska to region równinny o korzystnych warunkach klimatycznych i glebowych.

Krajobrazy wyżynne

Krajobrazy wyżynne występują na Wyżynie Śląsko-Kr akowskiej. Wyży­nie Małopolskiej i Wyżynie Lubelsko-Lwowskiej oraz Północnym Podkar­paciu. Występują tam faliste wierzchowiny, urozmaicone, w zależności od budowy geologicznej, mniejszymi formami krasowymi bądź lessowymi. Żyzne gleby lessowe i czarnoziemy wykorzystywane są rolniczo. Wyżyny rozciągają się pomiędzy dolina, górnej Odry a doliną Bugu.

Wyżyna Śląsko-Krakowska: Zróżnicowanie budowy geologicznej i rzeźby jest podstawą podziału tej wyżyny na trzy części: Wyżynę Śląską. Wyżynę Woźnicko-Wieluńską i Wyżynę Krakowsko-Częstochowską.

Wyżyna Śląska jest obszarem, w którego geologicznym podłożu występują skały węglonośne. W związku z wydobyciem węgla kamiennego powstał tu najsilniej uprze­mysłowiony okręg przemysłowy w Polsce, Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP). Obok węgla kamiennego, w środkowej części wyżyny występują złoża cynku i ołowiu.

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska jest płytą zbudowaną z wapieni, leżą­cą na wysokości od 300 do 450 m n.p.m. Ponad płaskie wierzchowiny wyżyny wzno­szą się malownicze wapienne skałki z ruinami zamków (tzw. Szlak Orlich Gniazd). Jej krajobraz naturalny należy do jednych z najbardziej malowniczych w Polsce. Jest on wynikiem występowania na powierzchni skał wapiennych żery mezozoicznej (powstałych w okresie jurajskim, stąd często nazwa wyżyny Jura), w których zachodzą zjawiska krasowe dające fantastyczne kształty baszt, iglic, maczug, bram itp. Najbardziej chyba znane są Maczuga Herkulesa w Pieskowej Skale i Brama Krakowska w Ojcowie. Na wyżynie występują także formy krasu podziemnego -jaskinie i groty, min. znana z legendy Grota Łokietka w Ojcowie.

Wyżyna Woźnicko-Wleluńska różni się tym od poprzednich wyżyn, że w okre­sie zlodowacenia środkowopolskiego była w całości pokryta lądolodem, co spowodowało

że jej rzeźba jest ukształtowana w utworach polodowcowych z tego zlodowace­nia. Tylko gdzieniegdzie spod utworów morenowych wyłaniają się na powierzchni starsze skały z okresu mezozoicznego. Jest to głównie region rolniczy.

Wyżyna Małopolska rozciąga się między Niziną Mazowiecką od północy a Wisłą od południa i wschodu. W jej skład wchodzą mniejsze jednostki, tj. Wyżyna Kielecka zwana także Wyżyną Kielecko-Sandomierską, Niecka Nidziańska i Wyżyna Przedborska.

Z wymienionych wyżyn najbardziej atrakcyjna krajobrazowo jest Wyżyna Kie­lecko-Sandomierską. W jej centralnej części ciągnie się pasmo wzniesień, nazwane Górami Świętokrzyskimi z najwyższym pasmem Łysogór ze szczytem Łysicą (612 m n.p.m.). Wydźwignięciu uległy bardzo stare, paleozoiczne skały, odporne (np. piaskowce kwarcytowe) na zniszczenie. W wyniku intensywnego wie­trzenia mechanicznego trwającego w okresie zlodowacenia, tworzą się dzisiaj na powierzchni rumowiska skalne, zwane gołoborzami. Pasmo Łysogórskie jest pokry­te borem jodłowo-świerkowym. Obszar ten jest objęty ochroną i utworzono tam Świę­tokrzyski Park Narodowy. Wyżyna Sandomierska leży na południe od Gór Świę­tokrzyskich, pokryta jest grubą warstwą lessu, gdzie wytworzyły się dobre gleby lessowe i czarnoziemy. Z obiek­tów przyrodniczych znany jest rezerwat geologiczny w Kielcach, piękna jaskinia Raj koło Chęcin, legendarny, liczący około 700 lat dąb "Bartek" koło Zagnańska, malow­nicze wąwozy w utworach lessowych koło Sandomierza.

W rzeźbie Wyżyny Lubelskiej wraz z Roztoczem mamy charakterystyczne lekko faliste wierzchowiny i wzgórza o dość łagodnych stokach. Urodzajne gleby (rędziny na skałach wapiennych, gleby brunatne i czarnoziemy) sprzyjają rolnic­twu. Uprawia się tu gatunki roślin o dużych wymaganiach glebowych, jak pszenica, buraki cukrowe, warzywa, tytoń. Lasów jest nie­wiele, są to lasy dębowo-grabowe i bukowe.

Między pasem wyżyn na północy a Karpatami na południu rozciąga się Pół­nocne Podkarpacie. Jest to obniżenie tektoniczne powstałe w czasie wypiętrzania się Karpat. Na obszarze tym występowało wcześniej morze, w którym osadziła się gruba warstwa iłów. W osadach tych, w niektórych częściach Podkarpacia występu­je sól kamienna oraz niewielkie ilości ropy naftowej. W krajobrazie Północnego Pod­karpacia można wyróżnić kilka kotlin, jak Kotlina Orawska, której tylko północ­no-wschodnia część znajduje się na terenie Polski, Kotlina Oświęcimska, w której do Wisły uchodzi Soła, Skawa i od północy Przemsza; Kotlina ta od wschodu zwęża się malowniczym rowem tektonicznym o długości około 40 km, zwanym Bramą Krakowską i łączy się z następną Kotliną Sandomierską. W miejscu, gdzie Bra­ma Krakowska łączy się z Kotliną Sandomierską położony jest Kraków. Kotlina Sandomierska jest największą jednostką Północnego Podkarpacia. W większości występują tu mało żyzne gleby i dlatego w dawnych wiekach teren ten porastały puszcze. Do dzisiaj zachowały się ich resztki jako Puszcza Sandomierska, Niepołomicka i Solska. Nad rzekami powstały żyzne mady, a we wschodniej części występują czarnoziemy na lessach. Dobre warunki klimatyczne (długi okres wege­tacyjny) spowodowały, że dominuje tu rolnictwo. Głównym bogactwem mineralnym tych terenów - odkrytym w latach sześćdziesiątych -jest siarka, do niedawna eks­ploatowana metodą odkrywkową w okolicy Tarnobrzega.

Krajobrazy górskie

Występują w Polsce na obszarach wzniesionych powyżej 600 m n.p.m. Krajo­braz gór niskich jest charakterystyczny dla Gór Świętokrzyskich, krajobraz gór średnich spotykamy w górach Sudetach i części Karpat - Beskidach, krajobraz wysokogórski występuje w Tatrach.

W południowo-zachodniej części Polski rozciągają się -po obu stronach granicy państwowej - góry Sudety. Są one zbudowane z najstarszych skał występujących w Polsce. Różna odporność na niszczenie skał, z któ­rych zbudowane są Sudety powoduje, że charakterystyczną cechą ich rzeźby jest wielka różnorodność form terenu. Obok potężnych masywów lub zrębów górskich (Karkonosze, Góry Izerskie, Masyw Śnieżnika) występują mniejsze, strome lub ła­godne pasma i grzbiety górskie (Góry Bardzkie, Złote), odosobnione szczyty, kopuły (góra Chełmiec k. Wałbrzycha), góry stołowe o płaskich wierzchowinach (Góry Stołowe) i inne. Rozdzielają je rozległe kotliny śródgórskie (Kotlina Kłodzka, Kotlina Jele­niogórska) lub głęboko wcięte doliny. Bogata przeszłość geologiczna i różnorodność skał Sudetów powoduje, że w ich obrębie występuje wiele surowców mineralnych: węgiel kamienny, węgiel brunatny. Klimat Sudetów jest stosunkowo chłodny i wilgotny. Najpiękniejsze krajobrazy naturalne są chronione na tere­nach Karkonoskiego Parku Narodowego i Parku Narodowego Gór Stoło­wych. Zachowały się tam rośliny przetrwałe z epoki lodowcowej (relikty), takie jak np. wierzba lapońska, malina moroszka czy sosna błotna.

W Polsce leży fragment łuku karpackiego o długości około 1300 kilometrów, ciągnącego się od Bratysławy po Żelazną Bramę. Geografowie wydzielają w nim trzy części, różniące się budową geologiczną i rzeźbą terenu. Idąc od zachodu wyróżnia się więc: Karpaty Zachodnie, Karpaty Wschodnie i Karpaty Południowe. W grani­cach Polski rozciągają się przede wszystkim Karpaty Zachodnie. W rzeźbie Karpat można wyróżnić kilka pasów: pogórza o spłaszczonych wierz­chowinach na wysokości około 350 metrów n.p.m. Mało urodzajne gleby górskie, chłodny i wilgotny klimat pozwalają tylko na uprawianie kultur rolnych o małych wymaganiach glebo­wych i klimatycznych, głównie takich, jak ziemniaki i owies.

Następny pas to Beskidy, wyższe niż pogórza, o zróżnicowanych wysokościach względnych. Obydwa pasy są zbudowane ze skał osadowych, tzw. fliszu karpackiego (na przemian występują warstwy piaskowców i łupków, rzadziej zlepieńców czy margli). Formy wypukłe tworzą bardziej odporne na niszczenie piaskowce, formy wklęsłe, mniej odporne łupki, margle czy zlepieńce. W miejscach szczególnie podat­nych na procesy niszczące powstały rozległe kotliny śródgórskie, m.in. Kotlina Ży­wiecka na zachodzie i Kotlina Jasielsko-Krośnieńska na wschodzie.

W centralnej części Karpat Zachodnich, w granicach Polski występuje część Obniżenia Orawsko-Podhalańskiego i północna część Tatr. W Obniżeniu Orawsko-Podhalańskim, które zostało wgięte w czasie wypiętrzania się Tatr, najpiękniej­szym krajobrazowo terenem są Pieniny. Są to wapienne wzniesienia o szerokości 2-6 kilometrów, których rzeźba jest wynikiem procesów krasowych.

W całych Karpatach charakter najbardziej wysokogórski mają Tatry. Tatry podzielono na dwie części, różniące się budową geolo­giczną, wysokością nad poziomem morza, rzeźbą. Są to Tatry Wschodnie, wysokie, zbudowane ze skał magmowych (dominują granity i dioryty) i przeobrażonych (gnej­sy i łupki krystaliczne) oraz Tatry Zachodnie, znacznie niższe, w większości zbudo­wane ze skał osadowych, takich głównie jak wapienie i dolomity, w których istot­nym czynnikiem rzeźbotwórczym były procesy krasowe.

W Tatrach polskich najwyższe są Rysy wznoszące się na wysokości 2499 m n.p.m. Wysokogórska rzeźba Tatr w znacznym stopniu jest związana z działalnością lodowców górskich, głównie w Tatarach Wschodnich. Wytworzyły one liczne kary lodowcowe, wiszące doliny, kotły, progi i żleby, które spowodowały powstawanie wo­dospadów na rzekach górskich. Na terenach wapiennych, w Tatrach Zachodnich, wytworzyły się formy krasowe -jaskinie. Roślinność ma układ piętrowy.

Ze względu na duże walory przyrodnicze, w Karpatach utworzono szereg par­ków narodowych. W Tatrach istnieje Tatrzański Park Narodowy, w Beskidach Babiogórski, Gorczański, Bieszczadzki i Magurski Park Narodowy, w Pie­ninach Pieniński Park Narodowy.