Witaminy są związkami organicznymi, których potrzebujemy, aby zachować dobre zdrowie i siły witalne. Nie dostarczają naszemu organizmowi kalorii, ale są niezbędne do prawidłowego metabolizmu białek, węglowodanów, tłuszczów i mikroelementów. Nasz organizm najlepiej przyswaja witaminy w postaci naturalnej, dostarczanej z pożywieniem, a najwięcej cennych składników mają owoce i warzywa tuż po zerwaniu czy wykopaniu. Witaminy odpowiadają za tak istotne funkcje naszego organizmu, jak krzepnięcie krwi, skurcze mięśni, wytrzymałość naszych kości, szybkość kojarzenia i myślenia, aż do skutecznej walki z atakującymi nas infekcjami.

WITAMINA A (retinol)

Działanie ogólnoustrojowe

Witamina A jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku (szczególnie widzenia nocnego), skóry, wzrostu kości, właściwego funkcjonowania układu rozrodczego kobiety i mężczyzny. U kobiety ciężarnej jest niezbędna do prawidłowego rozwoju płodu.

Niedobór witaminy A może spowodować schorzenie zwane kurzą ślepotą (problem z widzeniem w nocy), a także do wysychania spojówek ("suche oczy"), stanów zapalnych oczu, schorzeń skórnych i spowolnienia wzrostu. Niektóre schorzenia mogą powodować zwiększenie zapotrzebowania na witaminę A. Są to:

- biegunka

- schorzenia jelitowe

- odra

- choroby oczu

- przewlekłe lub przedłużające się stany zapalne

- schorzenia trzustki

Witamina A zawarta jest w wielu pokarmach: owocach i warzywach żółtopomarańczowych, ciemnozielonych liściach warzyw, mleku wzbogaconym w witaminę A, wątrobie, margarynie. Występuje ona w dwóch różnych formach - retinol i beta-karotenu. Retinole znajdują się w pokarmach pochodzenia zwierzęcego (mięso, mleko, jaja), a forma witaminy beta-karoten w roślinach. W aptece można kupić witaminę A w postaci kapsułki, roztworu do picia, tabletki i zastrzyki.

Zalecane dawki witaminy A wyrażane są w RE ("ekwiwalent retinolu"), przy czy 1 RE (ekwiwalent retinolu) witaminy A jest równy 3,33 jednostkom retinolu i 10 jednostkom beta-karotenu.

Działania niepożądane w czasie stosowania witaminy A:

W zwykłych, codziennych zalecanych dawkach witamina nie wywołuje żadnych objawów niepożądanych, lecz przyjmowanie dużych dawek przez dłuższy czas może spowodować niepokojące objawy np.: krwawienie z dziąseł lub uszkodzenie błony śluzowej jamy ustnej, miękkie wybrzuszenie na główce niemowlęcia, niecodzienne pobudzenie, biegunka, zawroty głowy lub senność, podwójne widzenie, silne bóle głowy, łuszczenie się skóry, zwłaszcza ust i dłoni, wymioty, bóle stawów, brak apetytu, żółtopomarańczowe plamy na spodzie stóp, na dłoniach lub skórze wokół nosa i ust- są to objawy przedawkowania witaminy A.

Witamina A jest magazynowana w organizmie, tak więc jeśli przyjmujesz więcej witaminy niż twój organizm potrzebuje, to jej nadmiar jest magazynowany w ustroju. Może to prowadzić do zatrucia, a nawet do śmierci.

WITAMINA B12 (cyanocobalamina)

Witamina B12 jest niezbędna do prawidłowej syntezy czerwonych krwinek w szpiku. Znajduje się w wielu produktach żywnościowych, przede wszystkim w rybach, żółtkach jaj, mleku, serach podpuszczkowych. Nie znajdziemy jej w żadnych warzywach.

U niektórych osób występują zaburzenia we wchłanianiu witaminy B12 w jelicie, co powoduje chorobę zwaną anemią złośliwą. Przewlekłe choroby jelit, zarażenie bruzdogłowcem szerokim, operacje, których skutkiem jest usunięcie części żołądka i jelit mogą również powodować niedokrwistość niedoboru witaminy B12.

Stany chorobowe powodujące zwiększenie zapotrzebowania na witaminę B12 to:

-alkoholizm

-zaburzenia genetyczne, takie jak: homocystynuria lub acyduria metylomalonowa

-niedokrwistość hemolityczna

-choroby jelit

-choroby nerek, wątroby, trzustki, żołądka, tarczycy

-zakażenia pasożytami,

oraz wegetarianie i osoby stosujące restrykcyjne diety mogą potrzebować dodatkowej ilości witaminy B12 w postaci preparatów farmaceutycznych.

Brak witaminy B12 prowadzi do wystąpienia niedokrwistości (niedobór krwinek czerwonych), dolegliwości żołądkowych i uszkodzenia nerwów obwodowych.

Poza pozytywnymi efektami terapia witaminą B12 może powodować (sporadycznie) pojawienie się objawów niepożądanych takich jak; przewlekła biegunka czy swędzenie skóry.

WITAMINA D (cholecalciferol)

Witamina D pomaga organizmowi przyswajać wapń. Jest niezbędna do budowy mocnych kości i zębów. Znajduje się tylko w rybach i tłuszczach pochodzących z rybich wątróbek (tran). Jest również w mleku sztucznie wzbogaconym w witaminę D. Gotowanie żywności nie ma wpływu na zawartą w niej witaminę D. Jest ona czasami nazywana "witaminą słońca", ponieważ wytwarzana jest w twojej skórze pod wpływem promieni słonecznych. Jeżeli stosujesz zrównoważoną dietę i przebywasz na słońcu co najmniej 1,5 - 2 godzin tygodniowo, powinieneś dostarczyć swojemu organizmowi wystarczającą ilość witaminy D.

Brak witaminy D może powodować do wystąpienia krzywicy, występującej zwłaszcza u dzieci, które mają słabe kości i zęby. U osób dorosłych powoduje ostemalację, chorobę, w której dochodzi do utraty wapnia z kości, przez co stają się one słabe. Witamina D jest również stosowana w leczeniu innych chorób, w których wapń nie jest prawidłowo użytkowany przez organizm.

Ergokalciferol jest postacią witaminy D używaną w uzupełnieniu diety. Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę D może wystąpić w przypadku:

- alkoholizmu

- choroby jelit

- choroby nerek

- choroby wątroby

- choroby trzustki

- chirurgiczne usuniecie żołądka

Nieco bardziej narażone na niedobór witaminy D są niemowlęta karmione piersią i osoby pozbawione światła słonecznego, jak też ci, którzy stosują dietę ściśle wegetariańską lub makrobiotyczną oraz osoby o ciemnej karnacji.

Takie pochodne witaminy D, jak: alfakalciferol, kalcifediol, calcitriol i dihydrotachysterol, są używane w leczeniu hypokalcemii ( niewystarczający poziom wapnia we krwi).

Przyjmowanie zbyt dużych dawek witaminy D może być przyczyną poważnych działań niepożądanych takich jak: zaparcia (zwłaszcza u dzieci i dorastającej młodzieży), biegunka, suchość w jamie ustnej, ból głowy (długo trwający), wzmożone pragnienie, większa częstotliwość oddawania moczu, szczególnie w nocy, utrata apetytu, metaliczny smak w ustach, nudności i wymioty. Są to wczesne objawy przedawkowania.

Do późnych objawów przedawkowania witaminy D zaliczamy takie dolegliwości jak: bóle kostne, mętny mocz, senność, zwiększona wrażliwość oczu na światło lub podrażnienie oczu, świąt skóry, chwiejny nastrój i zmiany mentalne, bóle mięśniowe, nudności i wymioty, utrata wagi.

WITAMINA E (tocopherol)

Witamina E rozpuszczalna w tłuszczach jest przeciwutleniaczem (wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i fosfolipidów wchodzących w skład błon komórkowych; stanowi więc ważną ochronę przed działaniem wolnych rodników, cząsteczek uszkadzających komórki organizmu). Niezbędna jest również do prawidłowego funkcjonowania nerwów i mięśni.

Witamina E znajduje się w wielu produktach żywnościowych, w największych ilościach w: olejach roślinnych (kukurydziany, z nasion bawełny, sojowy, słonecznikowy), zarodkach pszenicy, płatkach zbożowych, warzywach ciemnozielonych liściach. Gotowanie i dłuższe przechowywanie żywności niszczy część witaminy E.

Obiegowa opinia wierzy, że przyjmowanie witaminy E zmniejsza ryzyko zachorowania na raka, chroniąc zdrowe komórki organizmu przed niestabilnymi cząsteczkami tlenu, czyli wolnymi rodnikami. Powstają one w trakcie naturalnych procesów zachodzących w każdym ustroju. Wyda się, ze na drodze oksydacji wolne rodniki uszkadzają komórki organizmu, mogąc doprowadzić do przemian nowotworowych. Witamina E, będąc silnym przeciwutleniaczem, wiąże i unieczynnia wolne rodniki.

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę E wynosi od 15 do 20 U. Jest to znacznie mniej niż dawka tokoferolu, która pozwoliła zmniejszyć liczbę zachorowań na raka żołądka w badaniach przeprowadzonych w Linxian w Chinach. Badacze opublikowali wyniki prac z których wynika, że przyjmowanie preparatów witaminy E może zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby serca. Badaniami objęto 87 tys. pielęgniarek oraz 46 tys. Lekarzy i osób związanych zawodowo z medycyną. Zebrano od nich informacje dotyczące dobowego spożycia witaminy E, sumując jej ilość zawartą w diecie i w preparatach uzupełniających. Okazało się, że te osoby, które przyjmowały około 100 U na dobę tokoferolu, o jedną trzecią rzadziej zapadały na choroby serca.

Niedobór witaminy E zdarza się bardzo rzadko, jedynie u osób, którym choroba uniemożliwia przyswajanie jej z pokarmów. Jednak wiele chorób może zwiększyć zapotrzebowanie na witaminę E. Należy tutaj wymienić:

-choroby jelit

-choroby wątroby

-choroby trzustki

Przyjmowanie preparatów uzupełniających witaminą E powoduje czasem wystąpienie działań niepożądanych, jeśli pojawia się objawy typu: nieostre widzenie, biegunka, zawroty głowy, nudności, bóle brzucha, osłabienie, nadmierne zmęczenie, to może świadczyć o przedawkowaniu witaminy E w naszym organizmie.

WITAMINA C (ascorbic acid)

Jest to witamina biorąca udział w wielu ważnych dla organizmu procesach. Wpływa na tworzenie uzębienia, kości i tzw. tkanki łącznej, na przemianę węglowodanów, białek oraz syntezę hormonów sterydowych i insuliny.

Witamina C występuje w takich produktach, jak: owoce róż, chrzan, papryka, natka pietruszki, czarne porzeczki/ owoce rokitnika, koperek zielony, rzeżucha, truskawki, owoce cytrusowe (pomarańcze, cytryny, grejpfruty).

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę C wynosi 30-50 mg, a dla palaczy zapotrzebowanie wzrasta z ilością spalanych papierosów. Stosowana jest w chorobach takich jak: leczenie gnilca (szkorbut), przy niedokrwistości, stanach zapalnych dziąseł, błony śluzowej przewodu pokarmowego i nerwowego oraz przy zatruciach, oparzeniach, stanach wyczerpania i rekonwalescencji.

Niedobór witaminy u niemowlęcia powoduje: brak apetytu, osłabienie, niepokój, łamliwość najdrobniejszych naczyń i zmiany w kościach, natomiast w przypadku stosowania dużych dawek może dojść do zakwaszenia moczu, a to prowadzi do tworzenia kamieni e nerkach i drogach moczowych.

WITAMINA K (menadione)

Witamina K jest niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi. Jest ona rutynowo podawana noworodkom, aby zapobiec występującym u nich krwawieniom. Witamina znajduje się w różnych produktach spożywczych takich jak zielone liściaste warzywa, mięso i nabiał, wątroba, orzechy włoskie, szpinak, pomidory, kapusta.

Witaminę K należy spożywać w większej ilości przy leczeniu chorób wątroby i jelit, przy dłuższym stosowaniu antybiotyków oraz niektórych skaz krwotocznych. Niedobór witaminy występuje rzadko, ale prowadzić może do zaburzeń krzepliwości krwi i do wzrostu skłonności do krwawień

Poza korzystnymi efektami witamina K może spowodować objawy niepożądane np. czerwienienie twarzy, nietypowy smak w ustach.