Ojciec Goriot

Honore de Balzac

Streszczenie szczegółowe

Narrator opisuje pensjonat pani Vauquer i prezentuje jego właścicielkę i mieszkańców: panią Couture i Wiktorynę Taillefer, Eugeniusza de Rastignaca, pannę Michonneau i pana Poireta, Vautrina (Collina) i tytułowego ojca Goriota. Hotelik znajduje się przy paryskiej ulicy Neuve-Sainte-Genevie`ve. Poznajemy chciwość właścicielki plotki o jej przeszłości. Położenie odrzuconej przez ojca Wiktoryny, pochodzenie i dążenia Rastignaca, komiczne przywary panny Michonneau i pana Poireta, tajemniczą postać Vautrina, a przede wszystkim historię tytułowego bohatera. Zamieszkuje on pensjonat od 1813 roku. Jest to dawny przemysłowiec, który dorobił się fortuny na handlu mąką, wycofał się z interesów, a całe swoje życie i majątek po święcił niewdzięcznym córkom.

Na balu u hrabiny de Beauséant jej daleki kuzyn Rastignac spotyka hrabinę Anastazję de Restaud (córkę tytułowego bohatera). Eugeniusz zostaje wprowadzony na salony. Poznajemy paryską elitę: jej umiłowanie pozorów i przepychu, próżność, brak wyższych wartości. Powróciwszy do pensjonatu, Rastignac oddaje się studiom i rozmyślaniom o Anastazji.

W pensjonacie trwa nocne życie. Z miasta wraca Goriot, który zastawia u lichwiarzy posiadane jeszcze kosztowności (m. in. sprzedaje złotnikowi srebrny serwis), by pomóc córkom. Vautrin i jego tajemniczy goście rozmawiają o kobietach i balu u hrabiny de Beauséant. Następnego dnia służba pensjonatu rozmawia o Vautrinie, szerzą się plotki o ojcu Goriocie (żarty przy obiedzie), a Rastignac składa wizytę Anastazji. Spotyka cynicznego kochanka hrabiny, Maksyma de Trailles. Na spotkanie przybywa pieszo i skromnie ubrany, zostaje więc potraktowany przez lokaja Maurycego z wyższością i kpiną. Obserwuje również reakcje państwa de Restaud na wspomnienie o ojcu Goriocie (zblednięcie hrabiny, rozdrażnienie hrabiego). Zaczyna poznawać prawdziwą twarz paryskiej arystokracji. Odsłania ją również następna rozmowa bohatera z kuzynką, panią de Beauseant.

Eugeniusz składa wizytę w domu pani de Restaud i trzykrotnie nie zostaje przyjęty, opuszcza się więc w nauce i często odwiedza kuzynkę; w czasie jednej z takich wizyt spotyka księżną de Langeais. Poznajemy okoliczności wzbogacenia się ojca Goriota (spekulacja na handlu zbożem i mąką w czasie rewolucji), jego po święcenie i wychowawcze błędy wobec córek (bezkrytyczne zaspokajanie ich kaprysów).

Rastignac śle listy do matki i sióstr z prośbą o pomoc w zdobyciu wykształcenia i zrobieniu kariery. Posłaniec przynosi listy od rodziny. Siostry Laura i Agata przesyłają bratu zaoszczędzone pieniądze. Rastignac rozmawia z Vautrinem. Mimo początkowych oporów stopniowo ulega jego radom. Zbiegły galernik ukazuje mu prawdę o Paryżu, o panujących w nim stosunkach społecznych, ludzkim egoizmie, niemoralności, nieuczciwości, wszechwładzy pieniądza. Radzi mu postępować podobnie. Proponuje nawet pomoc w zdobyciu majątku. Vautrin chce, by Rastignac ożenił się z mieszkającą u pani Vauquer Wiktoryną de Taillefer. Wynajęty zabójca ma sprowokować do sprzeczki i zabić jej brata (spadkobiercę majątku ojca) i dziewczyna bez przeszkód zostanie dziedziczką fortuny ojca. Eugeniusz stanie się bogaczem i podzieli się majątkiem z Collinem. Eugeniusz odrzuca jednak kuszącą propozycję.

Rastignac nawiązuje natomiast romans z Delfiną de Nucingen. Rozpoczyna się jego metamorfoza. Wygrane dla niej szczęśliwym trafem w domu gry pieniądze "cementują" związek, który bohater traktuje jako sposób zdobycia paryskich salonów, zaistnienia w środowisku. Jednocześnie Eugeniusz zbliża się do ojca Goriota. Zdobywa jego zaufanie i sympatię, stopniowo poznaje tragiczną historię bezwzględnie wykorzystanego przez córki starca. Jako kochanek i powiernik Delfiny Eugeniusz codziennie jest przez nią zapraszany na obiad, wspólnie bywają na salonach arystokracji. Nie poprawia się jednak jego sytuacja materialna. To raczej Delfina wciąż potrzebuje pieniędzy, a ubogi student żyje nad wyraz skromnie. Vautrin ponawia zatem swoją propozycję. Wyczuwając wahanie studenta, pożycza mu na rok 3500 franków, bierze za to weksel i tym samym zdobywa nad nim kontrolę. Rastignac spłaca długi Anastazji de Restaud, która tym razem przejawia zainteresowanie "dobrze zapowiadającym się" młodym człowiekiem. Wszystko zdaje się iść po myśli Eugeniusza - wygrywa w karty kolejne pieniądze i zwraca Vautrinowi część długu.

Tymczasem wyjaśnia się tajemnica Ołży-Śmierci (jak nazywany jest Vautrin). Vautrinem interesuje się paryska policja, podejrzewająca, iż jest on zbiegłym galernikiem, zbrodniarzem o prawdziwym nazwisku Jakub Collin. Policjanci nakłaniają pannę Michonneau do pomocy w zdemaskowaniu zbrodniarza. Ma ona podać Vautrinowi miksturę, która spowoduje u niego "uderzenie krwi" przypominające apopleksję, a następnie sprawdzić, czy ma on na karku sekretny tatuaż. Nagroda wynosi trzy tysiące franków.

Ojciec daje Delfinie pieniądze na znajdujący się przy ulicy d'Artois apartament dla Rastignaca, gdzie będą mogli się spotykać. Sam chce zamieszkać kilka pięter wyżej, w skromnym pokoiku, by być bliżej córki i móc otrzymywać od Eugeniusza "sprawozdania" z tego, co słychać u Delfiny. Staruszek poświęca dla córek ostatnie pieniądze, finansowe zabezpieczenie jego starości. Rastignac tymczasem zamierza ostrzec brata Wiktoryny o grożącym mu śmiertelnym niebezpieczeństwie, ale Vautrin podaje mu zaprawione narkotykiem wino. Eugeniusz zasypia, a brat Wiktoryny zostaje zabity przez znajomego Collina w sprowokowanym pojedynku. Rastignac oświadcza jednak, że nie poślubi Wiktoryny, Vautrin sprzeciwia się temu stanowczo.

Ich decydującą rozmowę uniemożliwia panna Michonneau. Bohaterka już bez wahania podaje Vautrinowi napój. Zgodnie z planem traci on przytomność. Przy pomocy pana Poireta przenosi go do łóżka i przekonuje się, że faktycznie na karku nieprzytomnego istnieje tajny tatuaż. Do pensjonatu przybywa policja i aresztuje galernika.

Mieszkańcy pensjonatu żądają, by panna Michonneau natychmiast wyprowadziła się od pani Vauquer, nie chcą bowiem mieszkać z "Judaszem w spódnicy". Wspólnie szantażują właścicielkę, że albo wyrzuci pannę Michonneau z pensjonatu, albo odejdą wszyscy inni. Przyciśnięta do muru pani Vauquer wymawia mieszkanie pannie Michonneau.

Goriot jedzie wraz z Eugeniuszem do jego nowego mieszkania, w którym czeka na nich Delfina. Lada chwila ma dojść do przeprowadzki, nagle okazuje się jednak, że baron de Nucingen zbankrutował, Anastazja za ś zastawiła lichwiarzowi rodzinne klejnoty, by wspomóc kochanka. Córki potrzebują pieniędzy, zrujnowany starzec (nie mogąc im pomóc) wpada w rozpacz. Pogarsza się stan jego zdrowia, dostaje ataku, pada na podłogę. Ostatkiem sił podnosi się z łóżka i idzie do lichwiarza, by sprzedać ostatnie cenne przedmioty, jakie ma, i zastawić swoją dożywotnią rentę. Te pieniądze otrzyma Anastazja, by móc ubrać się na bal u pani de Beauséant, gdzie są zaproszeni również Delfina z Eugeniuszem. Bal jest dla Eugeniusza torturą - widzi pięknie ubrane i doskonale bawiące się Anastazję i Delfinę i wie, że są tak piękne, bo właśnie obdarły własnego ojca z ostatnich

pieniędzy. Wreszcie zabawa się kończy, młodzieniec wraca do domu, do łóżka umierającego ojca Goriota. Sam finansuje lekarza, lekarstwa, wymusza nawet na pani Vauquer zmianę po ścieli, by Goriot mógł umrzeć w ludzkich warunkach. Mimo usilnych próśb następnego dnia żadna z córek nie przychodzi odwiedzić umierającego ojca. Wreszcie przybywa Anastazja, ale Goriot jest już nieprzytomny. Umiera w przeświadczeniu, że wychował "nikczemnice, zbrodniarki". Dopiero w chwili śmierci uświadamia sobie, że dla córek był tylko przedmiotem, źródłem pieniędzy, że nie dostrzegały w nim ojca, człowieka.

Pogrzeb ojca Goriota przygnębia Eugeniusza. Córki przysyłają karety ze służącymi, same zostają w swoich domach. Staruszek zostaje pochowany (na koszt Rastignaca i Bianchona) na paryskim cmentarzu Pere-Lachaise. Rastignac podejmuje decyzję - nie podda się. Rzuca wyzwanie Paryżowi i jego salonom, mówiąc: "Teraz się spróbujemy!", i idzie na obiad do Delfiny.

Streszczenie krótkie

W paryskim pensjonacie pani Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Genevieve mieszkają różni ludzie. Reprezentują różne grupy społeczne. Właścicielką jest sprytna, chciwa, około pięćdziesięcioletnia kobieta. Najciekawsze są losy trzech osób: młodego studenta, Eugeniusza Rastignaca; zbrodniarza Vautrina; tytułowego bohatera, Joachima Goriota. Tytułowy bohater zamieszkuje pensjonat od 1813 roku. Ten dawny bogacz, przemysłowiec, wycofał się z interesów, a całe swoje życie i majątek po święcił niewdzięcznym córkom. Anastazja i Delfina wstydzą się profesji ojca (handlarz mąką), bez oporów wykorzystują jednak jego majątek. To przez nie Goriot popada w ruinę. Traktują go interesownie, przedmiotowo, ranią jego uczucia, przyczyniają się do śmierci (ojciec zamartwia się, że nie może już pomóc córkom, i dostaje ataku serca). Sensem życia Goriota jest więc ślepa miłość do córek. Sensem życia Rastignaca jest natomiast awans społeczny, zdobycie salonów Paryża. Vautrin to tajemniczy, ukrywający się zbrodniarz, wydany policji przez pannę Michonneau. Ale to on jest paradoksalnie bardziej moralny (mimo odrzucenia społecznych zasad i popełnionych zbrodni) niż nieuczciwe i niemoralne elity Paryża. Kolejne wydarzenia powieści odsłaniają nam historie głównych bohaterów Ojca Goriot.

Życie mieszkańców upływa na codziennych rozmowach, posiłkach. Rastignac studiuje i konsekwentnie zdobywa paryskie salony, Vautrin jest jego nauczycielem i życiowym przewodnikiem, a Goriot wyprzedaje dla córek: hrabiny Anastazji de Restaud i baronowej Delfiny de Nucingen ostatnie kosztowności, by umrzeć samotnie w ubogim pokoju pensjonatu. Rastignac zmienia swoją szlachetną, pełną ideałów postawę.

Nie jest jeszcze zupełnym cynikiem. Pozostaje do końca z umierającym Goriotem, finansuje jego leczenie i pogrzeb, staje się najbliższą mu osobą. Jeszcze za życia ojca rozpoczyna jednak romans z Delfiną (Goriot urządza im mieszkanie!). Eugeniusz traktuje ten związek, jak zwykły to robić paryskie elity: jako sposób zaistnienia w towarzystwie. Po śmierci staruszka odważnie rzuca wyzwanie Paryżowi i jego salonom: "Teraz się spróbujemy!" i idzie na obiad do Delfiny. Tak kończy się powieść Balzaka.

Geneza i gatunek utworu

Ojciec Goriot to część Komedii ludzkiej, wielkiego cyklu powieściowego Balzaka. Należy do części pod tytułem Sceny z życia prywatnego i napisana została w latach 1834-1835. Uchodzi za centralny punkt cyklu. Pisząc Ojca Goriot, Balzak wpadł na pomysł, aby ci sami bohaterowie występowali w powieściach wchodzących w skład zbioru - można więc przyjąć, że rok 1834 stanowi faktyczną datę zaistnienia w świadomości pisarza Komedii ludzkiej jako konsekwentnej całości. Cały cykl miał liczyć 137 pozycji, z czego Balzak ukończył 97; zachowały się też szkice i notatki do pozostałych. W kolejnych powieściach występują ci sami bohaterowie. Postacie epizodyczne w jednej książce zostają głównymi bohaterami kolejnej. Jednocześnie każda część cyklu to zamknięta całość.

Ojciec Goriot powstał w epoce realizmu. Jego autor był mistrzem "naśladownictwa", znanej już w Starożytności zasady mimesis. Twórcy antyczni uważali, że dzieło sztuki powinno stanowić odzwierciedlenie rzeczywistości, jej odbicie. Artysta powinien więc dążyć do jak najwierniejszego odwzorowania otaczającego go świata. Realiści - jako przedstawiciele uformowanego w latach 20. XIX wieku we Francji, a zapoczątkowanego właśnie przez Balzaka prądu literackiego - mistrzowsko spełnili ten warunek. XIX-wieczny realizm rozwijał się od ok. 1850 roku, najpierw w literaturze francuskiej, a później w większości literatur europejskich. Do najważniejszych (obok Balzaka) pisarzy-realistów zaliczamy dziś: we Francji Stendhala (1783-1842) i Gustawa Flauberta (1821-1880), w Anglii Karola Dickensa (1812-1870), w Rosji Mikołaja Gogola (1809-1852), Lwa Tołstoja (1828-1910) oraz Fiodora Dostojewskiego (1821-1881). Ich powieści czytywali głównie mieszczanie, dlatego nowy prąd określono mianem realizmu mieszczańskiego.

Balzak wnikliwie obserwował rzeczywistość i ukazywał ją z perspektywy przeciętnego odbiorcy - narratora. Również jego bohaterowie to ludzie przeciętni, niewyróżniający się z otoczenia.

Ojciec Goriot to wzorcowa powieść realistyczna, zarówno pod względem kompozycji, jak i konstrukcji świata przedstawionego. Świadczą o tym następujące cechy:

  1. zwarta kompozycja utworu, wyraźnie zarysowana, wielowątkowa akcja;
  2. narrator - nie tylko obserwator przedstawianych wydarzeń, ale i oceniający bohaterów komentator zaistniałych sytuacji;
  3. indywidualizacja bohaterów utworu i ich jednoczesna "typowość" (prawdopodobieństwo społeczne);
  4. indywidualizacja języka (np. język galernika Vautrina a język arystokratki Delfiny de Nucingen);
  5. stopniowanie napięcia, jego narastanie aż do sceny kulminacyjnej;
  6. szczegółowy obraz XIX-wiecznego Paryża, jego tła obyczajowego, topograficzna znajomość przedstawianych miejsc.

Balzak jest bezspornym mistrzem obserwacji stosunków społecznych. Szczegółowo, niezwykle wiernie odwzorowuje otaczający go świat. Majstersztykiem w dziedzinie symboliki społecznej jest rozmieszczenie bohaterów w pensjonacie pani Vauquer - to, czy mieszka się na pierwszym, czy na ostatnim piętrze, jest ważne - hierarchia pięter odpowiada bowiem hierarchii społecznej. Im wyżej, tym niższa pozycja społeczna.

Czas i miejsce akcji

Akcja utworu obejmuje okres od października 1819 do stycznia 1820 roku. Przedstawione w Ojcu Goriot wydarzenia rozgrywają się w Paryżu, w jego arystokratycznych salonach i na szczegółowo przedstawionych ulicach stolicy Francji. W sposób szczególny Balzak koncentruje się na opisie pensjonatu pani Vauquer, w którym mieszkają, oprócz bohatera tytułowego, dwaj pozostali główni bohaterowie powieści, Eugeniusz de Rastignac i Vautrin. Poza nimi zamieszkują tu również inni ludzie, typowi przedstawiciele francuskiego XIX-wiecznego społeczeństwa. Mieszczący się przy ulicy Neuve-Sainte-Genevie've (między Dzielnicą Łacińską a przedmieściem St. Marcel) pensjonat to miejsce, które niczym soczewka skupia cały obraz ówczesnego społeczeństwa francuskiego. Przez pokoje i jadalnię pani domu przewijają się przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, przeróżne typy socjologiczne i psychologiczne. Każdy z nich ma swoją przeszłość, każdy z nich ma swoją historię i zasługuje na uwagę narratora. Taki zabieg jest Balzakowi potrzebny do scharakteryzowania i opisania środowiska, w jakim żyje i działa każdy z trójki głównych bohaterów utworu, pozwala to bowiem na bardziej precyzyjną analizę ich poczynań i podejmowanych decyzji.

Plan wydarzeń

  1. Prezentacja mieszkańców pensjonatu pani Vauquer.
  2. Spotkanie Anastazji de Restaud przez Eugeniusza Rastignaca na balu u hrabiny de Beauseant.
  3. Opis nocnego życia w pensjonacie.
  4. Poranek w pensjonacie.
  5. Wizyty Rastignaca u Anastazji i swojej kuzynki - pani de Beauseant.
  6. Listy Rastignaca do rodziny z prośbą o pieniądze.
  7. Historia byłego przemysłowca (handlarza mąką) Jana Joachima Goriota.
  8. Listy od rodziny Rastignaca. Pomoc sióstr.
  9. Rozmowa Rastignaca z Vautrinem.
  10. Metamorfoza Rastignaca.
  11. Początek romansu Rastignaca z córką Goriota, Delfiną de Nucingen.
  12. Przyjaźń pomiędzy studentem i zamieszkałym w pensjonacie ojcem kochanki.
  13. Kariera Eugeniusza i romans z Delfiną.
  14. Spotkanie panny Michonneau i Poireta z policjantem - rozmowa o Vautrinie.
  15. Urządzenie Rastignacowi mieszkania przez Goriota.
  16. Przyjęcie w pensjonacie.
  17. Druga rozmowa panny Michonneau i Poireta z policjantem na temat zbiegłego galernika.
  18. Demaskacja Vautrina.
  19. Aresztowanie Jakuba Collina (prawdziwe nazwisko przestępcy).
  20. Nowe mieszkanie Rastignaca - obiad studenta z Delfiną i jej ojcem.
  21. Zaproszenie dla Eugeniusza i Delfiny na wielki bal u pani de Beauseant.
  22. Wizyty córek u Goriota. Prośba o pieniądze.
  23. Choroba ojca.
  24. Bal u pani de Beauseant.
  25. Dramatyczne pogorszenie stanu zdrowia ojca Goriota. Obojętność córek.
  26. Wizyta Anastazji.
  27. Śmierć tytułowego bohatera.
  28. Pogrzeb Goriota.
  29. Ostateczna decyzja Rastignaca o "zmierzeniu się z Paryżem", wyjście bohatera na obiad do Delfiny.

Charakterystyka bohaterów

Jan Joachim Goriot

Ojciec opętany ślepą miłością do córek: hrabiny Anastazji de Restaud i baronowej Delfiny de Nucingen. Były handlarz, spekulant, który wzbogaca się w czasie rewolucji 1789 roku na handlu mąką i zbożem i który całe życie wierzy w moc pieniądza. Po śmierci żony zmienia swoją postawę. Poświęca osieroconym córkom bogactwo, czas, a przede wszystkim uczucie ( ślepe, bezkrytyczne, zaborcze). Wychowuje jednak egoistki, kobiety próżne, dbające jedynie o siebie. Umiera jako samotny, odtrącony przez dzieci starzec w ubogim pokoiku w pensjonacie pani Vauquer.

Goriot jest zbyt zachłanny. To maksymalista. Początkowo wszystko poświęca pracy, żądzy bogactwa, później - uczuciom. Chce uszczęśliwić córki, zapewnić im wszelkie rozrywki i spełnić wszelkie zachcianki. Popełnia podstawowy błąd wychowawczy. Uczy je brania, a nie dawania, wychowując tym samym interesowne, pozbawione uczuć egoistki. Rezygnuje ze swoich potrzeb, żyje w cieniu dzieci, które go odtrącają. Stopniowo traci cały majątek, ponieważ potrzeby Anastazji i Delfiny wciąż rosną. Córki nie utrzymują z nim kontaktu poza wizytami powodowanymi potrzebą pieniędzy. Tuż przed śmiercią Goriot uświadamia sobie swój błąd: "Obie mają serca z kamienia. Nadto sam je kochałem, aby one mogły mnie kochać". Dawny skąpiec i materialista cierpi z powodu zawiedzionej i odrzuconej ojcowskiej miłości. Człowiek, który zamienia egoizm i zachłanność na altruizm, poświęcenie, miłość, dostaje w zamian jedynie obojętność i okrucieństwo ze strony dzieci. W ostatnich chwilach wspiera go Rastignac, który z pomocą przyjaciół wyprawia mu pogrzeb.

Eugeniusz Rastignac

To bohater wchodzący w dorosłe życie, poznajemy go, gdy ma 21 lat. Jako ubogi młodzieniec z południa przyjeżdża do Paryża, by studiować prawo, zrobić karierę i zdobyć majątek. Mieszka ubogo w pensjonacie pani Vauquer. Próbuje samodzielnie finansować swoją edukację, choć jego pobyt w stolicy wspomagają siostry (wysyłają mu zaoszczędzone pieniądze). Początkowo wierzący w moralne wartości, szlachetny idealista, z czasem poddaje się demoralizującemu wpływowi Paryża. Poznaje świat salonów i pragnie zmienić swoje skromne życie. Początkowo nie umie pogodzić się z ludzką nieuczciwością i wszechwładzą pieniądza. Z czasem ulega wszechobecnemu zepsuciu. Istotny wpływ na zmianę Rastignaca ma współmieszkaniec pensjonatu, Vautrin, który - jak się później okazuje - jest słynnym przestępcą Jakubem Collinem, zwanym Ołży-Śmierć. Chcąc przynależeć do paryskiej elity towarzyskiej, Eugeniusz zmienia swoje postępowanie (metamorfoza bohatera). Nawiązuje więc romans z córką tytułowego bohatera, Delfiną de Nucingen. Jest to związek bez miłości, traktowany jako "droga do kariery", bo w taki sposób traktuje miłość paryska arystokracja. Rastignac dzięki romansowi z Delfiną pragnie pokazać się w towarzystwie, zdobyć miejsce w śród elity. Wciąż odzywa się w nim jeszcze głos sumienia, np. kiedy nie rozumie okrucieństwa córek umierającego współlokatora czy też odrzuca polegającą na morderstwie i oszustwie "pomoc" Vautrina. Zachowuje resztki człowieczeństwa i wrażliwości, pielęgnuje umierającego ojca Goriota i opłaca jego pogrzeb. Postępowanie Eugeniusza jest bezinteresowne, wynika z troski o drugiego człowieka, z szacunku dla umierającego starca. Jednak tuż po pogrzebie podejmuje decyzję o "zmierzeniu się" z Paryżem.

Jakie są więc najważniejsze cechy osobowości bohatera? Bezspornie dynamizm, chęć zmiany, dążenie do polepszenia sytuacji. Można je potraktować jako ambicję, która jest przecież zaletą (kiedy nie jest nadmierna!). Ale poprzez wpływ środowiska (zepsucie paryskiej arystokracji) ambicja ta przybiera niemoralny charakter. Rastignac staje się bohaterem ambiwalentnym (ma jeszcze ideały z przeszłości, ale boleśnie przekonuje się, że są bezużyteczne w paryskiej codzienności).

Vautrin (Jakub Collin)

Podający się za kupca ukrywający się przestępca naprawdę nazywa się Jakub Collin. Ma też przestępczy pseudonim: Ołży-Śmierć, ze względu na niebywałą zdolność unikania grożącego mu niebezpieczeństwa ("artysta zbrodni"). To bardzo ważna postać dla wymowy całej Komedii ludzkiej. Jest czterdziestolatkiem o farbowanych bokobrodach, pozornie wesołym, jowialnym i uczynnym człowiekiem. Jego zachowanie zdradza jednak, że skrywa on "zagrzebaną tajemnicę". Zbiegłego galernika cechuje sprzeczność, dwoistość - prowadzi przecież "podwójne życie". We współmieszkańcach pensjonatu wzbudza mieszane uczucia. Ludzie doceniają jego uczynność i dowcip, boją się jednak złośliwości i cynicznych uwag.

Vautrin pełni rolę nauczyciela Rastignaca. Początkowo spotyka się z niechęcią młodzieńca. Kiedy student zmienia postawę i za wszelką cenę dąży do "zdobycia" Paryża, Collin (dzięki swojemu do świadczeniu i cynizmowi) staje się jego życiowym mistrzem. Vautrin to buntownik, przypominający nieco samotnych, aspołecznych romantyków. Odważnie odrzuca wszelkie zasady i porównuje Paryż do śmietnika, otwarcie mówi o niemoralności arystokracji, a nawet samego prawa. Staje się dzięki swej bezkompromisowości i położeniu (ukrywający się galernik) "krzywym zwierciadłem", w którym odbijają się paryskie elity. Nie jest w niczym gorszy od reprezentantów paryskich elit, którzy popełniają takie same lub gorsze zbrodnie w majestacie prawa, chronieni przez swój status społeczny. Paradoksalnie to przestępca jawi się uczciwym człowiekiem, zdolnym do lojalności wobec przyjaciół i bezinteresownej troski o innych. Poza odwagą i cynizmem wyróżnia go szczerość. Vautrin nie uznaje społecznych gier i pozorów. Dowodem na to, że budzi sympatię, jest bezkompromisowe żądanie wydalenia z pensjonatu panny Michonneau, która wydała go podstępem w ręce policji.

Delfina de Nucingen i Anastazja de Restaud

Skłócone ze sobą córki tytułowego bohatera. Anastazja to żona hrabiego de Restaud, Delfina - bankiera niemieckiego pochodzenia, barona de Nucingen. Jako szanowane damy, małżonki ważnych paryskich osobistości, wstydzą się starego, zubożałego ojca. Korzystają jeszcze z resztek jego majątku, ale coraz rzadziej go odwiedzają. Nie utrzymują z nim kontaktów, nie zapraszają do swoich domów. Traktują go przedmiotowo. Ojciec - były handlarz zbożem to powód do wstydu w towarzystwie. A przecież dzięki jego zbożu miały dostatnie dzieciństwo. Osierocone przez matkę, rozpieszczane przez ojca, wyrosły na zimne, cyniczne egoistki, kobiety dążące jedynie do zaszczytów, zabawy, majątku. Są niemoralne i okrutne, a jednocześnie trzeźwo oceniają świat. Ich okrucieństwo jest więc wynikiem błędów wychowawczych ojca, ale i ich realizmu (doskonale znają mechanizmy paryskiego świata). Ich uczucia do ojca zależą tylko i wyłącznie od tego, czy i ile ma dla nich pieniędzy. Gdy Goriot umiera, Delfina wymawia się zmęczeniem po balu i nie przyjeżdża; jedynie Anastazja zdobywa się na sprzeciw wobec męża i zjawia się w pensjonacie. Mimo to jej żal jest najwyraźniej chwilowy, gdyż na pogrzebie ojca nie ma żadnej z sióstr. Obie przysyłają tylko służbę.

Problematyka utworu

Powieść Ojciec Goriot podejmuje dwa zasadnicze tematy.

Pierwszy dotyczy miło ści rodzicielskiej i jest ukazany na przykładzie relacji między ojcem Goriotem a jego córkami, Anastazją i Delfiną. Goriot po święcił dla nich wszystko, żył ich życiem, usprawiedliwiał każdy postępek i na wszystko miał wytłumaczenie (warto wspomnieć o zaaprobowanym przez niego romansie Delfiny z Eugeniuszem, który Goriot wspierał finansowo, gdyż ważniejsza od niemoralności Delfiny była dla niego możliwość znalezienia się bliżej niej). Bezgraniczna miłość ojca Goriota może być wzruszająca, ale niestety jest także tragiczna. Obserwujemy jej skutki - rozpieszczane dziewczynki wyrosły na egoistyczne, chciwe kobiety, które w ojcu widzą tylko narzędzie do zaspokajania ich zachcianek. Nie mają one żadnych zasad moralnych ani głębszych uczuć. Goriot nie nauczył córek odpowiedzialności, miłości, ponoszenia konsekwencji swoich uczynków - przez to w pewien sposób sam jest winien tragedii, jaka go spotyka. Umiera samotnie, gdyż córki nie chcą go widzieć - straciwszy pieniądze, stracił w ich oczach jakąkolwiek wartość. Jego miłość została odrzucona i zniszczona, gdyż była zbyt wielka i za mało wymagała. Cierpienie odrzuconego starca jest tak samo bezgraniczne, jak bezgraniczna była jego miłość. Ojciec Goriot może budzić sympatię i współczucie, ale jednocześnie jego postać jest ostrzeżeniem przed brakiem krytycyzmu w ocenie najbliższych jako tym, co prowadzi w prostej linii do rodzinnych tragedii.

Drugi poruszony problem to kwestia przemiany moralnej człowieka chcącego osiągnąć sukces. Poznając losy Eugeniusza Rastignaca, obserwujemy powolną, ale ciągłą przemianę młodego idealisty i marzyciela w osobę wykorzystującą prawa rządzące światem paryskiej arystokracji i rezygnującą ze swoich dawnych zasad w imię zdobycia pozycji, a przede wszystkim pieniędzy. Pierwszy krok, jaki na tej drodze stawia Rastignac, to potraktowanie związku z kobietą jako sposobu na zaistnienie w salonach - nie ma tutaj mowy o miłości czy przywiązaniu, chodzi jedynie o korzyści. Rastignac ma jeszcze hamulce moralne, nie zgadza się na morderstwo, czuwa przy umierającym ojcu Goriocie i dba o jego godny pogrzeb, ale tak czy inaczej postawił już pierwszy krok na drodze, z której nie ma powrotu. Na jego przykładzie widać wyraźnie, jak amoralny, występny świat paryskiej arystokracji zmienia stykających się z nim ludzi. Wyrzeczenie się pewnych zasad, rezygnacja z etyki i honorowego postępowania okazują się kuszącą drogą, na której łatwo osiągnąć sukces, ale za cenę utraty dawnych ideałów.

Ocena społeczeństwa w powieści

Obraz paryskiej elity jest bardzo krytyczny. Balzak obnaża niemoralność, nieuczciwość, próżność, zakłamanie, pozoranctwo arystokratów - pasożytujących na cudzej pracy nieudaczników. Niemal wszyscy są ludźmi zapatrzonymi w siebie i zakochanymi we własnym bogactwie. Powoduje nimi żądza zdobycia majątku, jak najkorzystniejszego pokazania się "na salonach" i "w towarzystwie", gdzie nie ma mowy o prawdziwym, szczerym i bezinteresownym uczuciu. Takie wartości, jak przyjaźń czy zasady moralne, są tylko pusto brzmiącymi słowami, których nikt nie traktuje poważnie. Brak tu jakiejkolwiek próby odróżnienia dobra od zła, szlachetnego uczynku od występku, cnoty od grzechu.

Gorzej urodzonych arystokraci traktują z pogardą, np. ojca Goriota zięciowie nie wpuszczają do swych domów, a córki nie przejmują się w ogóle jego śmiertelną chorobą. Podobnie traktują Rastignaca (gdy pieszo przybywa do domu Anastazji), do czasu, gdy młodzieniec zaczyna mieć odpowiednie układy i zdobywa arystokratyczną kochankę. Arystokracja jest warstwą zamkniętą - dostać się do niej można tylko dzięki majątkowi, bogatej kochance lub oszustwu, metodom jak najbardziej akceptowanym w tym świecie. Majątek zdobywa się tylko na nieuczciwej drodze, zbrodnią, szwindlem lub oszustwem - metodami ogólnie akceptowanymi, oczywiście pod warunkiem, że posługują się nimi tylko szlachetnie urodzeni.

Biografia autora

Honoré de Balzac, pol. Honoriusz Balzak (ur. 20 maja 1799 w Tours, zm. 21 sierpnia 1850 w Paryżu) - pochodził z ubogiej rodziny (dziadek Balzaka to chłop o nazwisku Baissa, ojciec w 1768 roku zmienił nazwisko i dokonał "samozwańczej" nobilitacji szlacheckiej), dzięki talentowi, pracowitości i okolicznościom (demokratyzacja społeczeństwa po Wielkiej Rewolucji Francuskiej, kontakty społeczne, w tym romanse z dobrze sytuowanymi kobietami) stał się jednym z największych pisarzy XIX wieku, a jego utwory są do dziś bezspornymi arcydziełami.

W wieku ośmiu lat rozpoczął naukę w kolegium w Vendôme. Skończył paryskie gimnazjum na pensji u pana Lepitre (1815). Rok później zaczął praktykę dependenta u adwokata Merville i zapisał się na studia prawnicze. Studia, a przede wszystkim praktyka, dały przyszłemu powieściopisarzowi doskonałą znajomość realiów życia w stolicy, toczonych wówczas procesów, stosowanych wybiegów i sztuczek prawnych. Czas ten był również okresem intensywnej pracy literackiej i rozwoju intelektualnego.

W 1829 roku pisarz osiągnął pierwszy sukces literacki powieścią Szuanie. Jeszcze większy rozgłos zyskał dzięki śmiałej obyczajowo Fizjologii małżeństwa (1829). Kolejny był zbiór doskonałych opowiadań Sceny z życia prywatnego. Lata 1831-1839 stanowiły okres literackiej passy Balzaka (powstały m.in. Eugenia Grandet, Kobieta trzydziestoletnia, Ojciec Goriot, Gabinet starożytności). Pisarz pracował bez wytchnienia: potrafił tygodniami nie wychodzić z domu, niemalże przykuty do biurka, pisał od około pierwszej w nocy przez kilka, czasem kilkanaście kolejnych godzin. Taki tryb życia spowodował problemy ze zdrowiem i w konsekwencji przedwczesną śmierć pisarza. W połowie lat 30. Balzak był już sławny i doceniany, co nie znaczy, że bogaty. Kłopoty finansowe trapiły go zresztą przez całe życie. W roku 1833 postanowił połączyć napisane i przyszłe powieści w jeden cykl, określony przez niego w 1841 roku nazwą Komedia ludzka.

Poza literaturą drugą pasją życia Balzaka były kobiety. Miłością jego życia była Polka, Ewelina Hańska, którą poślubił niedługo przed śmiercią w Berdyczowie (14 marca 1850). W swoich powieściach, zmieniając panującą modę, portretował kobiety dojrzałe (stąd popularne pojęcie "kobiety w wieku balzakowskim", tzn. między trzydziestym a czterdziestym rokiem życia). Dziś powszechnie uznawany jest za klasyka XIX-wiecznego realizmu, doskonałego portrecistę epoki, w której przyszło mu żyć.

Potrzebujesz pomocy?

Pozytywizm (Język polski)

Teksty dostarczyło Wydawnictwo GREG. © Copyright by Wydawnictwo GREG

autorzy opracowań: B. Wojnar, B. Włodarczyk, A. Sabak, D. Stopka, A. Szóstak, D. Pietrzyk, A. Popławska
redaktorzy: Agnieszka Nawrot, Anna Grzesik
korektorzy: Ludmiła Piątkowska, Paweł Habat

Zgodnie z regulaminem serwisu www.bryk.pl, rozpowszechnianie niniejszego materiału w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, utrwalanie lub kopiowanie materiału w celu rozpowszechnienia w szczególności zamieszczanie na innym serwerze, przekazywanie drogą elektroniczną i wykorzystywanie materiału w inny sposób niż dla celów własnej edukacji bez zgody autora podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności.

Korzystanie z portalu oznacza akceptację Regulaminu.

Polityka Cookies. Prywatność. Copyright: INTERIA.PL 1999-2021 Wszystkie prawa zastrzeżone.