Potop - charakterystyka bohaterów

Andrzej Kmicic – główny bohater „Potopu” Henryka Sienkiewicza – kiedy go poznajemy, jest młodym chorążym orszańskim, który zgodnie z wolą Herakliusza Billewicza ma ożenić się z Oleńką Billewiczówną; na początku jest awanturnikiem, człowiekiem o gwałtownym charakterze, skłonnym do przemocy, łatwo daje się sprowokować, a jednocześnie ulega nie do końca honorowym towarzyszom; w wyniku starcia między szlachtą laudańską a jego kompanią oraz dokonanej przez Kmicica zemsty ostatecznie traci on dobre imię i szacunek Oleńki; chce odkupić winy, dlatego przyrzeka wierność Radziwiłłowi, który jednak okazuje się zdrajcą ojczyzny, a Kmicic za trwanie przy nim również jest tak określany; kiedy orientuje się, jak został wykorzystany, postanawia samodzielnie odzyskać dobre imię; przybiera nazwisko Babinicz i walczy bohatersko w obronie ojczyzny, przechodzi także głęboką przemianę wewnętrznej, co ostatecznie prowadzi do rehabilitacji w oczach szlachty laudańskiej i samej Oleńki, z którą ostatecznie się żeni.  

Aleksandra Billewiczówna – łowczanka upicka, spadkobierczyni Herakliusza i przyszła żona Kmicica, kobieta wykształcona, obyta, uprzejma, o dobrym sercu, ale i ogromnym poczuciu honoru; zakochuje się w Kmicicu, lecz jego postępowanie uniemożliwia jej związek z nim – przez długi czas nie jest w stanie wybaczyć mu popełnionych przestępstw; sama zostaje porwana, przetrzymywana przez księcia Bogusława, któremu początkowo wierzy, a następnie przeżywa głębokie rozczarowanie, odkrywając jego zdradę ojczyzny; patriotka, odważna, wspólnie z Anusią Borzobohatą ucieka Bogusławowi.

Janusz Radziwiłł – postać historyczna, książę litewski, najpotężniejszy człowiek na Litwie, który marzył o tym, by stać się jej samodzielnym władcą; mimo że w Rzeczypospolitej pełnił wiele zaszczytnych funkcji, ostatecznie zdecydował się na pakt z Karolem Gustawem; człowiek bardzo ambitny, niechętny przyznawaniu się do prywatnych interesów, swoje decyzje tłumaczył dobrem ojczyzny; umiera osamotniony jako jeden z największych zdrajców w historii kraju.

Bogusław Radziwiłł – postać historyczna, książę na Żmudzi, brat Janusza; jedna z ważnych postaci XVII-wiecznej Polski, słynął z troski o pozę człowieka światowego, był jednak przy tym sprawnym dowódcą; zdradził Polskę w imię własnych interesów i razem z bratem stanął po stronie Karola Gustawa; był jednak szczery – nie krył, że za tą decyzją stoi troska o własny byt.

Jerzy Michał Wołodyjowski – dowódca chorągwi laudańskiej, pułkownik, określany mianem Małego Rycerza ze względu na niski wzrost, mistrzowsko władający szablą, krystalicznie uczciwy, sprawiedliwy, ceniący honor ponad wszystko, oddany walce przeciwko Szwedom; przez długi czas nie miał szczęścia w miłości, ostatecznie zaręczył się z Anusią Borzobohatą.

Jan Onufry Zagłoba – jedna z głównych postaci całej Trylogii; krzykliwy, gadatliwy, przemądrzały, niestroniący od alkoholu, niechętny nadmiernemu wysiłkowi, a jednak niepozbawiony męstwa, fantazji i sprytu, który pozwala mu między innymi uwolnić siebie i pułkowników eskortowanych do Birż.

Jan II Kazimierz Waza – postać historyczna, król Polski i tytularny król Szwecji do 1660 roku; w powieści przedstawiony w sposób bardziej idealizowany niż w dokumentach historycznych – Sienkiewicz kreuje go na władcę dążącego do mądrości, sprawiedliwości i uczciwości, choć skazą na tym obrazie jest jego ucieczka z kraju; przedstawiany także jako władca toczący nieustanne spory ze szlachtą w imię dobra ojczyzny.

Anusia Borzobohata-Krasieńska – była narzeczona Longinusa Podbipięty; po śmierci narzeczonego musi zmagać się z ogromnym zainteresowaniem mężczyzn, które – w razie potrzeby – jako osoba zdolna do kokietowania umiejętnie wykorzystuje; obyta, świadoma swojej urody, uczciwa, zostaje narzeczoną Michała Wołodyjowskiego.

Jan i Stanisław Skrzetuscy – stryjeczni bracia; Jan – bohater spod Zbaraża; patrioci, przyjaciele Wołodyjowskiego i Zagłoby, którzy dumnie stają do walki przeciw Szwedom.

Jan Zamoyski, Sobiepan – postać historyczna, ordynat Zamoyski, wojewoda sandomierski, podczaszy wielki koronny; bardzo przystojny, cieszący się zainteresowaniem kobiet i chętnie z niego korzystający, cenił sobie niezależność, nie miał jednak nadmiernych ambicji politycznych, a jednocześnie był patriotą, który odmawia poddania się Karolowi Gustawowi.

Stary Kiemlicz i jego synowie, Kosma i Damian – ubodzy szlachcice, koniokrady, rabusie, radzący sobie w każdej sytuacji, niekoniecznie najrozsądniejsi i o wątpliwej uczciwości, ostatecznie jednak idą za Kmicicem i stanowią cenne wsparcie w prowadzonych przez niego walkach.

Paweł Jan Sapieha – postać historyczna, wojewoda wileński, kolejna postać wyidealizowana przez Sienkiewicza, sławny dzięki swoim zdolnościom militarnym, ale i nieposkromionemu zamiłowaniu do uczt, co nieraz wprawia go w kłopoty; na początku wojny ze Szwedami sprzedaje jednak cały swój majątek, aby zorganizować wojsko; to on oczyszcza Kmicica z fałszywego oskarżenia Bogusława.

Roch Kowalski – szlachcic, który początkowo walczy po stronie Janusza Radziwiłła; Zagłoba jednak przeciąga go ostatecznie na stronę obrońców ojczyzny; człowiek waleczny, odważny, dwukrotnie niemal zabija Karola Gustawa, sam ginie z ręki Bogusława.

Stefan Czarniecki – postać historyczna, jeden z najważniejszych dowódców podczas walk polsko-szwedzkich, który zasłynął skuteczną wojną partyzancką, pozwalającą stopniowo osłabić i pokonać nieprzyjaciela.

Soroka – wierny wachmistrz Kmicica, wyjątkowo odważny; Kmicic ratuje mu życie, kiedy Soroka dostaje się do niewoli księcia Bogusława.

Tomasz Billewicz – miecznik rosieński, stryj Oleńki, odważny i szlachetny człowiek, którym jednak łatwo było manipulować, prawie dał się przekonać Bogusławowi, że ten naprawdę chce ślubu z Oleńką. 

Wincenty Aleksander Gosiewski – postać historyczna, hetman polny litewski, który początkowo stanął po stronie Karola Gustawa, ale potem przeszedł na stronę Jana Kazimierza; brał udział w walkach pod Tykocinem i Prostkami.

Ojciec Augustyn Kordecki – dowódca obrony Jasnej Góry, wyjątkowo charyzmatyczny, odważny i przewidujący; ukrył Cudowny Obraz znajdujący się w klasztorze, aby ochronić go przed ewentualną napaścią Szwedów; skutecznie obronił Jasną Górę przed atakiem szwedzkim; autor „Nowej Gigantomachii”, z której Sienkiewicz czerpał wiedzę historyczną.