Co stanowi najważniejszą kwestię historii myśli ekonomicznej.

Historia myśli ekonomicznej jest nauką społeczną, której głównym celem działania, jest zajmowanie się badaniem podstawowych metod gospodarowania w poszczególnych społeczeństwach. Prezentuje oraz tłumaczy rozwój gospodarowania na przestrzeni wieków, od czasów najdawniejszych do współczesności. Prezentowane przez to zagadnienie teorie ewoluowały, a wyniki tych działań, oparte były na badaniach społeczno-gospodarczych. Forma oraz metody tego rodzaju obserwacji, są negatywnie ocenianie przez myśl ekonomiczną. Oprócz tego rodzaju prac, zajmuje się również analizowaniem procesów pobocznych, a mianowicie określa wpływ innych nauk na rozwój myśli ekonomicznej.

Zaliczana jest do indywidualnych dziedzin wiedzy, której nazwę datuje się na XVIII wiek. Jednym z podstawowych czynników, które wpłynęły na powstanie tego rodzaju nauk, to diametralnie szybki rozwój ekonomii politycznej już w okresie średniowiecza. Myśl ekonomiczna zajmowała się szerokim wachlarzem dziedzin zaliczanych do ekonomii np. ekonomiki branżowe, oraz pokrewne nauki, które nie należą do ekonomii, ale ich działanie jest silnie z nią związane np. ekonometria, planowanie. Do zainteresowań tego rodzaju "myśli", należy również szeroko pojęta publicystyka ekonomiczna, jak również działalność i rozwój partii politycznych oraz przyglądanie się formom działalności i sposobom organizowania życia politycznego danych ugrupowań, które poprzez realizację swoich programów wpływają na gospodarkę ekonomiczną państwa.

Myśl ekonomiczna spogląda na różnego rodzaju głoszone teorie oraz poglądy, które powstawały na przełomie danych epok, w kontekście bazy społeczno-gospodarczej działającej w tamtych latach. Łatwiej wtedy zrozumieć założenia oraz intencje danego ekonomisty, który formułował tak, a nie inaczej głoszone przez niego poglądy. Z tego względu należy na różnego rodzaju problemy patrzeć przez perspektywę ustroju oraz form społeczno-ekonomicznych jakie dominowały w danych latach. Różnie interpretowane zjawiska, które miały wtedy miejsce, przez odmienne grupy społeczne, mogą doprowadzić do błędnego spojrzenia na daną kwestię. Wszyscy doskonale wiemy, że ze względu na stan posiadania oraz panujące wtedy uwarunkowania, dany problem w oczach zamożnych i biednych grup społecznych będzie odbierany w zupełnie inny sposób, czyli będzie nieobiektywny. Bardzo dobrym przykładem takiej sytuacji, może być pierwsza rewolucja przemysłowa, która charakteryzowała się przejściem z produkcji ręcznej do maszynowej. Właśnie podczas tych przekształceń zyskiwali i to w sposób znaczący, przedsiębiorcy gdyż produkcja stawała się bardziej wydajniejsza, natomiast tracili zwykli rzemieślnicy, ponieważ korzystali z przestarzałej technologii już nieużywanej i mało efektywnej. Podobną sytuację mieli robotnicy, którzy godząc się na pracę w nieludzkich warunkach dostawali za nią niskie wynagrodzenia, które starczało im zaledwie do przeżycia. Dodatkowymi przykładami mogą być rola przedsiębiorstw monopolistycznych w gospodarce oraz wysokość inflacji wpływająca na rozwój jednostek gospodarczych. Czyli reasumując, myśl ekonomiczna zajmuje się oceną działań ekonomistów oraz podejmowanych przez nich decyzji, nie sugerując się spojrzeniem klasowym, stawiając tylko i wyłącznie na aspekty stricte ekonomiczne. W procesie badawczym posługuje się różnymi metodami m.in.

Analogią - czyli porównaniem danych założeń ze sobą i wyciągnięcie konstruktywnych wniosków, z tego typu działań

Indukcją - analizowanie poszczególnych założeń w sposób bardzo dogłębny, opierając się tylko i wyłącznie na zaistniałych faktach

Dedukcją - są to różnego rodzaju hipotetyczne rozważania na temat danych założeń ekonomicznych, wprowadza motywy abstrakcyjne w celu utworzenia z powiązań przyczynowo-skutkowych obrazu gospodarki, który panował w danym okresie.

Geneza nauki historii myśli ekonomicznej

Zagadnieniami ekonomicznymi zajmowano się już w antyku. Pierwsze wzmianki jakie pojawiły się w historii datuje się na 4 tysiąc lecie p.n.e., poprzez średniowiecze oraz w okresie odrodzenia i reformacji.

Podczas trwania średniowiecza dokonywano także przemyśleń ekonomicznych, lecz jak dowiadujemy się z przekładów historycznych, nauka ta powiązana była z innymi dziedzinami takimi jak filozofia, prawo czy polityka. Tego typu stosunek do tej sprawy nie był dziełem przypadku. Jak wszyscy doskonale wiemy, w tamtych czasach silne oddziaływanie instytucji kościelnych oraz politycznych miało decydujący wpływ na życie gospodarcze danego państwa. Nie dziwi zatem fakt, że ówcześni pisarze interesowali się głównie zależnościami zachodzącymi pomiędzy jednostką, a władzą państwową oraz w wiekach średnich pomiędzy kościołem. Antyczna oraz średniowieczna myśl ekonomiczna miała tylko i wyłącznie postać etycznych rozważań, a nie jak obecnie naukowych dywagacji opartych na szczegółowym zanalizowaniu poszczególnych części składowych gospodarki. W starożytności kierowano się wyłącznie świeckimi ocenami, natomiast w wiekach średnich dochodziła do tych ocen analiza teologiczna. Szybki rozwój gospodarki w wieku XV oraz XVI, związany z odkryciami geograficznymi i podbojami kolonialnymi spowodował, iż pisarzy coraz bardziej intrygowały sprawy gospodarcze oraz motywy, które nimi kierowały. Właśnie na przełomie tych wieków narodził się całkowicie nowy kierunek, jakim był merkantylizm. Głównym założeniem tego nurtu gospodarczego była przede wszystkim wymiana, opierająca się na założeniach praktycznych. Największą zasługą merkantylistów było uwolnienie zagadnień ekonomicznych spod rozważań moralno-etycznych. Myśl ekonomiczna powstała w XVIII wieku, a decydujący wpływ na rozwój tej myśli miał ruch fizjokratów założony we Francji. Szybkie zdobywanie zwolenników przyczyniło się do otwarcia szkoły fizjokratów, w której badano zależności ekonomiczne które występowały w gospodarce, oraz dostrzegano istnienie praw, które w sposób niezależny od człowieka działały w gospodarce. Szkoła ta została uznana za pierwszą, która zajmowała się ekonomią polityczną.

Historia myśli ekonomicznej, na którą składa się merkantylizm i fizjokratyzm, wpłynęła w znaczący sposób na rozwój ekonomii politycznej. Za pierwszych twórców uznaje się Adama Smitha i Dawida Ricardo, którzy zaliczani są do przedstawicieli klasycznej ekonomii angielskiej.

Merkantylizm

Powstał na przełomie XV i XVI wieku i działał w gospodarce, aż do wieku XVIII. Był pierwszym kierunkiem myśli ekonomicznej, który odrzucał wpływ państwa i instytucji kościelnych, a kierował się tylko i wyłącznie względami praktycznymi. Zadaniem tego ruchu było szukanie konstruktywnych rozwiązań w celu ulepszenia gospodarki, dlatego też zagadnienia natury moralno-etycznej nie miały miejsca bytu.

Głównym przesłaniem merkantylizmu było duże nagromadzenie kapitału, w celu tworzenia swoistego rodzaju fundamentów pod ustrój kapitalistyczny. W tych działaniach wyróżniamy akumulacje pierwotną, która jako proces historyczny polegała na oddzieleniu drobnych rzemieślników oraz chłopów od narzędzi, którą następnie przejęli kapitaliści, czyli ówcześni przedsiębiorcy. Tego typu działania gospodarcze bardzo widoczne były w Anglii, gdzie pod przymusem usuwano chłopów z ich własnej ziemi (tzw. rugowanie chłopów), a następne przesiedlając ich do miast, tworząc w ten sposób tanią siłę roboczą. Założenia akumulacji kapitału zostały wykonane w sposób przymusowy.

XV oraz XVI wiek, jest przykładem rozwoju kapitalistycznego poza ramami utożsamianego ze średniowieczem procesu cechowego. Również jest to okres silnego wpływu państwa na sprawy gospodarcze kraju. Właśnie wtedy władze państwowe zajmowały się gromadzeniem kapitału czyli tzw. akumulacją pierwotną, która prowadziła co prawda do kapitalizmu, ale kosztem ogromnego wyzysku robotników krajowych, jak również kolonialnych. Dlatego też merkantylizm zaliczamy do swoistego rodzaju próby zmierzenia się z kapitalistycznym systemem produkcyjnym. Próbą, gdyż rozwój krajowy nastawiony był w głównej mierze na handel i obieg pieniężny, pomijając zupełnie przemysł produkcyjny. Zwolennicy tej formy rozwoju, uważali, że miarą bogactwa jest ilość posiadanego pieniądza (złoto, srebro), które po podbojach kolonialnych napływało szerokimi strumieniami do Europy. Z tego względu domagano się od państwa wprowadzenia odpowiednich zakazów, które ograniczyły by w znaczący sposób, wywóz pieniędzy z kraju.

Merkantylizm rozwijał się dwu- etapowo

I etap - zwany "Bulionizmem", podczas tego etapu domagano się znacznego ograniczenia importowanych towarów oraz surowców z innych krajów, za pomocą wprowadzonych przez państwo środków administracyjnych.

II etap - zwany "Manufakturowym", w tym etapie wprowadzono pewne zmiany, polegające już nie na ograniczaniu importu, lecz na zwiększeniu rodzimego eksportu. Właśnie w tym okresie nastąpiło gwałtowne zwiększenie manufaktur, na początku nierównomiernie lokowane, lecz w późniejszym okresie nastąpiła centralizacja wraz z podziałem pracy.

Powstanie Merkantylizmu - rozwój tej formy gospodarowania zawdzięcza się rozwojowi technicznemu oraz napływowi pieniądza z podbojów kolonialnych. Powstawały coraz to nowe urządzenia i przyrządy m.in. busole, proch strzelniczy, maszyna parowa, czółenko latające.

Pierwszym miejscem, gdzie spotykamy się z tego rodzaju działaniem, były Włochy (ok. 1492 roku) ze względu na dobrą lokalizację i zmysł Włochów do tego rodzaju interesów. Jednak sytuacja zmieniła się po upadku Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to merkantylizm rozpowszechnił się w dwóch potęgach podróżniczych, a mianowicie Hiszpanii i Portugalii. Dzięki posiadanym oraz ciągle odkrywanym zakątkom świata, w niedługim czasie Hiszpania stała się największą potęgom morską, na to miano składały się liczne kolonie znajdujące się w Ameryce oraz w niektórych częściach Europy. Zmiany nastąpiły wraz z nowymi odkryciami dokonanymi przez Vasco da Gamme oraz Krzysztofa Kolumba na przełomie XV oraz XVI wieku. Diametralne zmiany niesie ze sobą wiek XVI, kiedy to Hiszpania traci swój autorytatywny charakter, jeżeli chodzi o kwestie podbojów kolonialnych, a także wpływów politycznych, a co za tym idzie i ekonomicznych. Do zmiany sytuacji międzynarodowej przyczyniła się flota angielsko-holenderska, kiedy w 1588 roku, pokonała sławną oraz niezwyciężoną "Armadę" hiszpańską. Dawna potęga musiała ustąpić nowej - angielskiej. Hiszpańskie znaczenie gospodarcze również uległo zmniejszeniu ze względu na merkantylizm o typie "Bulionizmu", który był tam propagowany. Charakteryzował się on tylko i wyłącznie gromadzeniem kapitału, w postaci drogocennych kruszców, natomiast produkcja krajowa wcale się nie rozwijała. W związku z taką organizacją gospodarczą, nastąpiły w państwie znaczne różnice społeczne, gdzie biedni chłopi głodowali na wsi, a dwór pławił się w dobrobycie i bogactwie, taka forma działania spowodowała powstanie świętej inkwizycji.

Merkantylizm w różnych krajach przybierał odmienne formy. Zaliczano do niego:

Merkantylizm francuski - zwany również "przemysłowym" przeprowadzany był we Francji przez Colberta, który piastował urząd ministra na dworze Ludwika XIV. Za główny cel swego działania obrał sobie uprzemysłowienie kraju, lecz ciężar tego zadania spoczął na barkach biednych rolników, gdyż nakładano na nich coraz większe podatki aby zdobyć potrzebny kapitał. W ten sposób zastosowano akumulacje pierwotną, która bogaciła wpływowe osoby kosztem zwykłego obywatela. Zadaniem dodatkowym była rozbudowa manufaktur królewskich, które produkowały potrzebne towary, przekazywane później na dwór, jak również wspierały wojsko królewskie.

Merkantylizm angielski - nazywany "handlowo-wszechstronnym" rozwijał wszystkie dziedziny gospodarki. Najbardziej efektywne działanie przypada na okres działalności Cromwela, który piastował urząd ministra gospodarki za czasów rządów Elżbiety I. Jednym z wielu jego osiągnięć było wydanie w 1651 roku tzw. Aktu Nawigacyjnego, który zabezpieczał handel międzynarodowy floty angielskiej. Akt ten skierowany przeciwko Holandii, zastrzegał sobie prawo importu oraz eksportu wszystkich towarów z oraz do portów angielskich jeżeli na pokładzie od 50 do 100% załogi było anglikami.

Wielkie zakłady przemysłowe opierały się wyłącznie na pracy wolnych robotników angielskich, ponieważ Anglia przeprowadziła znacznie wcześniej rewolucje burżuazyjną (1640-1660) niż inne kraje Europejskie. W związku z tym produkcja zwiększyła się, gdyż wzrosła wydajność pracowników. Całkowicie odmienna sytuacja prezentowała się we Francji, gdzie pańszczyznę zniesiono dopiero 1,5 roku później, dlatego też rozwój gospodarczy tych dwóch państw różnił się od siebie i to znacznie.

Merkantylizm holenderski - zwany inaczej "handlowo-morskim", gdyż rządy tego państwa upatrywały wzbogacenia wyłącznie w handlu międzynarodowym.

Rozpad merkantylizmu i powstanie nowej formy organizacji gospodarki

Powoli rola merkantylizmu zaczęła słabnąć i stopniowo wygasać. Najszybciej zrezygnowano z tej formy organizacyjnej w XVII wieku w Anglii, gdzie skrzętne gromadzenie kapitału przez państwo zastąpiono kapitalistycznym działaniem, który jak się okazało, przynosił większe korzyści gospodarcze. Merkantylistyczne teorie, jakie do tej pory były głoszone nie przynosiły już takiego odzewu jak wcześniej. Znacznie rozbudowane zakłady produkcyjne domagały się zniesienia wprowadzonych limitów reglamentacyjnych przez państwo na ilość produkowanych towarów i świadczonych usług. Strasznie uciążliwym i budzącym coraz większą irytacje wśród przedsiębiorców, była szeroka ingerencja państwa w sprawy poszczególnych zakładów oraz udział w efektach wypracowanych przez daną firmę, w zamian za protekcjonizm państwowy. Domagano się z coraz większym naciskiem, wolnego handlu oraz produkcji. W tym okresie również zmienia się pogląd na temat źródeł bogactwa. Do tej pory uważano, że im więcej dany kraj posiadał drogocennych kruszców, tym był bardziej zamożny, lecz ten mit został rozwiany, kiedy zrozumiano, że to produkcja daje tego typu efekty. Słuszność takich form organizacji gospodarki, potwierdzali angielscy ekonomiści, którzy uważali że wolność handlowa i produkcyjna, opierająca się na zniesieniu wszelkich barier celnych jest konieczna do osiągnięcia coraz lepszych wyników finansowych. Nie obawiano się nawet zagrożenia ze strony innych państw, ponieważ do Anglii sprzedawano tylko surowce, lub półfabrykaty, natomiast finalizacja produkcji dokonywana była w angielskich fabrykach. Końcowym efektem tego typu działań były produkty gotowe eksportowane do innych państw.

Wiliam Petty, jeden z czołowych przedstawicieli angielskiej myśli ekonomicznej, przeszedł do historii wydając w 1683 roku dzieło pt. "Coś nie coś o monecie", w którym zawarł jako pierwszy teorię, że bogactwo danego państwa powstaje w produkcji, zaliczając się tym samym do nowego prądu zwolenników ekonomii klasycznej. Prowadził on także badania, na szukaniem zależności zachodzących pomiędzy zjawiskami zachodzącymi w gospodarce.

W epoce starożytnej, lub w wiekach średnich gdzie dominował merkantylizm uważano, że jedno państwo bogaci się, kosztem drugiego państwa, czyli że kapitał jest w pewien sposób "przelewany" z jednego kraju do drugiego, a jedynym wyjściem z tej sytuacji jest całkowite wyłączenie z obiegu międzynarodowego posiadanego kapitału. Petty rozwiał tego typu wcześniejsze założenia, pokazując całkowicie inny sposób pozyskiwania oraz inwestowania kapitału przez państwo. Uważał on, że zyski jakie dany kraj osiąga, wynikają przede wszystkim z produkcji, i w żaden sposób nie powodują straty w budżecie innego kraju. Wielkość zysku uzależniona jest od innowacyjności metod produkcyjnych, czy też od posiadanych ziem, oraz charakterystycznego klimatu, który umożliwia uprawę roślin w tym, a nie innych państwach. Tego typu rozwiązania decydują o zamożności danego kraju i tym samy wpływają na zwiększenie efektywności produkcyjnej oraz kreatywności władz państwowych.

Fizjokratyzm

Rozwój tej myśli ekonomicznej przypada na połowę XVIII wieku. Fransua Kene jest uważany za twórcę tego prądu, natomiast wcześniej zasłyną jako autor wydanej w 1700 roku "Tablicy ekonomicznej". Był on także lekarzem nadwornym jednej z faworyt króla Francji. Z punktu widzenia angielskiej gospodarki, rozwój francuskiego kapitalizmu, a co za tym idzie wolnego rynku, jest mocno zacofany. Gdy Anglia weszła już w tryby wolno-towarowej produkcji, Francja w tym czasie zmagała się z ustrojem feudalistycznym i powoli zaszczepiała stosunki kapitalistyczne w swoim państwie. Pierwszym krokiem ku nowej organizacji był stworzony w 1714 roku I Bank Emisyjny J. Lawa, lecz brak przyszłościowego myślenia i zbytnia chaotyczność działań, przeradzająca w zbyt dużą emisję pieniądza, doprowadziła w 1720 roku do upadku tej instytucji i kryzysu gospodarczego. Właściciele posiadanych majątków woleli lokować swój kapitał w własnościach ziemskich, uważali je za bardziej dochodowy i bezpieczny niż inne przedsięwzięcia. Natomiast na wsiach rozwijały się wielkie gospodarstwa z innowacyjnymi rozwiązaniami produkcyjnymi, zatrudniające robotników najemnych.

Fizjokraci, którzy podobnie jak ludzie odrodzenia, wychodzili z założenia, że istnieją naturalne formy organizowania gospodarki, z tego powodu stworzyli projekt ustroju, który opierał się na prawach naturalnych. Uważali za fundamentalne założenie prace produkcyjną oraz produkt czysty czyli dodatkowy. Uznawali tylko i wyłącznie produkcję w rolnictwie za przynoszącą zyski oraz wytwarzającą produkt czysty. Jednak nie wszystkie gospodarstwa rolne były uważane za produkcyjne, gdyż zaliczano do nich tylko te, które wykorzystywały w swojej działalności najnowsze technologie, gdyż tylko one produkowały produkt czysty.

Tablice ekonomiczne

Tablica ekonomiczna stanowi teoretyczny spis zasad głoszonych przez fizjokratów. Uczniowie Kene, twórcy "tablicy...",sądzili iż poglądy jakie prezentował ich nauczyciel, przekazane w tej formie, zaliczane są do filozofii społecznej, która obejmuje działalność ekonomiczną, polityczną oraz moralno-prawną, którą prezentowali w tej epoce. Wychodzili z założenia, że jeżeli system który, jest zgodny z wartościami przez nich propagowanymi oraz przynosi pożądane efekty, wymaga w tym wypadku jedynie popularyzacji za pomocą oświaty państwowej. Do zasług tych ludzi można dopisać, rozwój oświaty oraz rozpropagowanie szkolnictwa na terenie kraju.

Również na terenie Polski działali fizjokraci, do których zaliczmy m.in. ks. Antoniego Popławskiego, Hieronima i Walerego Stroynowskich, którzy podobnie jaki inni fizjokraci wpłynęli na rozwój szkolnictwa, uczącego w zakresie podstawowym, czyli tzw. szkoły elementarne (przykościelne). Oponowali również przeciwko stosunkom feudalnym, które działały jeszcze w naszym kraju, a także pomimo wielkich trudności przyczynili się do zniesienia poddaństwa chłopów. Inne instytucje działające na terenie Polski również nie pozostawały bierne w tym okresie, Komisja Edukacji Narodowej Hugo Kołłątaja oraz Stanisława Staszica, pomogła zrealizować w 1780 roku reformę, która doprowadziła do zmiany form nauczania w Akademii Krakowskiej, wprowadzając kolejny przedmiot którym były Umiejętności Polityczne.

Autorstwo formy organizacji gospodarki opierające się na zasadach oraz prawach, które dała nam natura przypisuje się Kenemu. Uważa on także że najbardziej istotnym prawem, jest prawo posiadania własności prywatnej oraz wolność gospodarowania.

Kene wychodzi z założenia, że gdy człowiek posiada coś własnego, to jest to najlepszy środek motywacyjny, który prowadzi do efektywniejszego działania w celu pomnażania posiadanego kapitału osobistego, które zgodne jest z prawami natury. Niemniej jednak pozyskiwane majątku przez jedną osobę nie może naruszać interesów oraz kapitału drogiego człowieka, i właśnie w tym względzie istotą rolę pełni rząd, który kontroluje oraz chroni własność prywatną. Fizjokraci sądzili iż ludzie będą realizować założenia ustrojowe w sposób zaimprowizowany oraz niezależny od żadnych czynników, oczywiście jeżeli poznali podstawowe zasady działania tego rodzaju form organizacyjnych. Hasło które towarzyszyło temu ustrojowi to leseferyzm, rozumiany jako brak ingerencji w sprawy gospodarcze kraju, przez władze państwowe. Do najważniejszych elementów zaliczano wolną konkurencję oraz całkowitą swobodę handlową oraz produkcyjną, których realizacja powodowała ład naturalny w gospodarce. Interes osobisty, a także wolność ekonomiczna stanowiła podstawowe hasła głoszone przez ówczesnych klasyków.

Fizjokratyzm uważany jest za pierwszą szkołę myśli ekonomiczno-politycznej. Dlatego, że jako prekursorzy poddali badaniom sferę produkcyjną. Doszli do bardzo ciekawych wniosków, które informują nas, że to produkcja i wyroby z nią związane, wpływają w znaczący sposób na zamożność danego kraju. Oprócz wyników badań spostrzegli działanie w gospodarce niezależnych praw ekonomicznych, które zaliczyli do praw natury.

Wspominana już wcześniej tablica ekonomiczna znanego analityka ekonomicznego Fransua Kenego, jest swoistego rodzaju pierwszym tego typu planem obrazującym przepływ towaru dokonywany pomiędzy gałęziami produkcji, jaki ukazał się w historii ekonomii. Prezentuje on także prawa oraz założenia rządzące procesem produkcyjnym, a także dokonuje podziału wyprodukowanych towarów, za pomocą procesów rachunkowych, pomiędzy klasami. Stworzone przez siebie tablice uważał za narzędzie, które umożliwi mu ujawnienie procesów jakie kierują gospodarką.

Kene dokonał podziału społeczeństwa na trzy różne klasy:

- właściciele - monarcha oraz właściciele świeccy i duchowni - dysponują dużymi własnościami ziemskimi, których sami nie uprawiają, lecz wydzierżawiają w zamian za czynsz, chłopom

- dzierżawcy - produkcyjna - jest to jedyna klasa która zwiększa zamożność państwową

- klasa jałowa - zaliczali się do niej przemysłowcy, kupcy oraz rzemieślnicy - na działalności tej klasy państwo nie zyskuje wpływów socjalnych, działalność stanowi jedynie odpowiednik wykorzystanych środków materialnych.

Została wyróżniona również klasa najbiedniejsza, której dalsza egzystencja zależna jest od formy jaką prezentują pozostałe klasy.

Kene za pomocą stworzonych przez siebie tablic ekonomicznych przedstawia proces obiegu wytworzonego wyrobu pomiędzy poszczególnymi klasami. Cały cykl obiegowy zaczyna się od klasy produkcyjnej, która aby wyprodukować dany towar musi ponieść pierwotny koszt, który przeznaczony jest na zakup poszczególnych surowców niezbędnych w procesie wytwórczym. Zysk wygospodarowany ze sprzedaży tych towarów, (oczywiście nie cały), przekazuje na zapłatę czynszu dzierżawcom, natomiast klasa dzierżawców kupuje niezbędne narzędzia do uprawy roli u klasy jałowej. Kolejna grupa to właściciele którzy otrzymują środki finansowe od dzierżawców użytkujących ich ziemie i wydaje je u rolników, zakupując potrzebne środki żywnościowe oraz zakupuje u kolejnej klasy tym razem jałowej wytworzone przez nich towary. Klasa jałowa natomiast uzyskane przychody, przeznacza na zakup artykułów żywnościowych oraz niezbędnych materiałów do produkcji u rolników. Jak można łatwo zauważyć, kapitał zainwestowany na samym początku zatoczył koło i wrócił z powrotem do sfery produkcyjnej. Kolejne zastosowanie tych samych działań doprowadzi do powiększenia społecznej zamożności, czyli tzw. produktu czystego. Odpowiednie warunki do stworzenia równowagi rynkowej, prezentuje właśnie tabela ekonomiczna. Zastosowanie tych procesów powoduje stworzenie reprodukcji prostej, charakteryzującej się jednakową wielkością wytworzonych wyrobów podczas całego okresu działania. Tabela ta również prowadzi swoistego rodzaju straż nad zachodzącymi w gospodarce procesami ekonomicznymi, oraz wyróżnia dwie drogi prowadzące do zwiększenia zamożności:

- dużą; zachodzącą pomiędzy klasami

- małą; zachodzącą wewnątrz klas.

Głównym celem stworzenia przez Kenego tablicy ekonomicznej, było pokazanie drogi, która umożliwi ówczesnej Francji wyjście z kryzysu ekonomicznego, jaki wówczas przeżywała. Natomiast realia wyglądały zupełnie inaczej niż postawione założenia. Trudności jakie wystąpiły brały się głównie z tego, iż właściciele ziemscy nie zakupywali tylko 50% wyrobów przemysłowych, lecz znacznie większą ilość, natomiast klasa jałowa surowce potrzebne do produkcji pozyskiwała nie tylko od rolników, ale także z zagranicy. W związku z tym do rolników wracało znacznie mniej środków finansowych, które nie pozwoliły na przeprowadzenie procesów reprodukcji prostej.

Jednym z głównych założeń, jakie stawiał sobie Kene do realizacji, było stworzenie sytemu produkcji rolnej opartej na gospodarstwach francuskich, który działał by w sposób kapitalistyczny, podczas gdy w państwie istniał ustrój feudalny. Stworzenie takiej formy organizacji produkcji rolnej, nie było wykonalne, ponieważ w takim wypadku trzeba by było zmienić cały ustrój feudalny istniejący w państwie na kapitalistyczny.

Podsumowanie

Fizjokratyzm to forma organizacji gospodarki, która jako pierwsza wprowadziła teorię ekonomii oraz zajmowała się badaniem oraz analizą procesów zachodzących w gospodarce. Klasyczna ekonomia nawiązywała do dorobku fizjokratów oraz czerpała z ich działań zaszczepione przez nich idee własności prywatnej oraz wolnego rynku.

Ekonomia klasyczna

Do twórców ekonomii klasycznej zaliczano A. Smitha oraz D. Ricardo. Za teoretyka systemu manufakturowego uważano A. Smitha, natomiast D. Ricardo 40 lat później podczas I rewolucji przemysłowej pisał o procesach zachodzących w gospodarce.

Poglądy ekonomiczne Adama Smitha 1723-1790

Był ekonomistą brytyjskim, z pochodzenia Szkot. Twórca i najwybitniejszy przedstawiciel klasycznej szkoły angielskiej. Po ukończeniu studiów wykładał literaturę angielską, logikę i estetykę na uniwersytecie w Edynburgu, a później (od 1755) filozofię moralną (teologia, etyka, prawo i polityka) oraz ekonomię na uniwersytecie w Glasgow. W latach 1764-1767 odbył podróż po Francji i Szwajcarii, zetknął się z encyklopedystami oraz twórcami i propagatorami fizjokratyzmu, co skłoniło go do większego zainteresowania się ekonomią. Od 1778 sprawował urząd komisarza celnego Szkocji. Przez 10 lat pisał (do 1776 roku), swoje największe dzieło pt. "Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów", które w sposób znaczący przyczyniło się do powstania oddzielnej nauki ekonomicznej i rozwój jej na przestrzeni wieków.

Metody badań jakie stosował Adam Smith:

- ilościowa - ( opisowa, zawierająca empiryczną analizę), zawierająca ewidencje istniejących w gospodarce faktów

- jakościowa - opiera się na znajdowaniu powiązań oraz zależności pomiędzy poszczególnymi zjawiskami zachodzącymi w gospodarce. Tego typu działań dokonuje się w drodze analizy oraz perspektywicznego myślenia na podstawie przyjętych wcześniej założeń, do których zaliczamy:

- wolną konkurencję

- wolny rynek

Smith uważał również, podobnie jak fizjokraci, że w gospodarce działają obiektywne procesy ekonomiczne, na które nie ma wpływu człowiek. Występują samoistnie w wyniku działań gospodarczych powodując zbędną ingerencję władz państwowych w sprawy gospodarki. W swoich rozważaniach, posuwa się dalej niż fizjokraci, ponieważ stara się wyjaśnić proces tworzenia tego rodzaju praw. Jego badania w znaczący sposób odbiegają od abstrakcyjnego postrzegania tych zjawisk przez fizjokratów, gdyż uważa, że wpływ na ich działanie nie należy do praw natury, lecz jest typowym zjawiskiem które towarzyszy działalności masowych podmiotów gospodarczych. Zaliczane są więc przez Smitha do normalnych form ekonomicznych, które powstają w wyniku splotu działań ludzkich.

Dla Smitha społeczeństwem był ogół jednostek działających w gospodarce, natomiast za interes społeczny uważał sumę interesów poszczególnych podmiotów. Uważał także, że gdy wzrośnie zamożność indywidualnych jednostek gospodarczych, to tym samym całe społeczeństwo będzie bardziej bogate. Realizacja tych założeń wymaga stworzenia odpowiednich warunków, które umożliwią realizacje tych procesów. W tym celu Smith konstruuje projekt homo-economicus, który pod pewnymi względami, przypomina koncepcję interesu osobistego skonstruowanego przez fizjokratów. Ukazuje, że każda jednostka dąży do osiągnięcia jak największych korzyści ekonomicznych, poprzez realizację zaplanowanych przez nią procesów. Taka forma działalności, która prezentowana jest przez większość przedsiębiorców, leży u podstaw podstawowych praw ekonomicznych. Smith ten rodzaj teorii uważa za wiarygodną i zawsze aktualną. Działanie tego typu nie jest do końca zgodne z prawdą gdyż występowanie jej możliwe było tylko i wyłącznie w gospodarce towarowo-pieniężnej, natomiast w czasach wcześniejszych jednostki prowadziły działalność tylko i wyłącznie dla zaspokojenia własnych potrzeb np. gospodarka naturalna w czasach starożytnych.

Smith propaguje oraz cały czas rozwija założenia wolnej konkurencji działającej w gospodarce, z jednym wyjątkiem, to co fizjokraci nazywali siłami natury on nazwa wolnym rynkiem, gdzie wielkość podaży oraz popytu kontroluje niewidzialna ręka rynku.

Wzrost gospodarczy według Adama Smitha

Za najważniejszy czynnik wzrostu gospodarczego uważał prace ludzką, a o wielkości jej znaczenia w gospodarce decydują:

- ilość pracowników zatrudnionych w produkcji

- wydajność wykonywanej pracy, na którą składa się także postęp technologiczny oraz innowacyjność produkcji

Niezbędnym czynnikiem, który umożliwi znaczne powiększenie wypracowanego zysku, jest akumulacja kapitału, czyli przekazanie go na dalsze inwestycje. Szybkość gromadzenia kapitału uzależniona jest od wielkości stup zysku oraz konkurencji (im przedsiębiorstwo posiada większe stopy tym skłonność do akumulacji wzrasta), ponieważ pod naporem konkurencji przedsiębiorstwa muszą starać się lepiej i wydajniej produkować aby być konkurencyjnymi na rynku.

Smith był zwolennikiem niczym nie ograniczonej wolnej konkurencji oraz wolnego rynku, gdyż taką formę organizacji gospodarki uważał za najbardziej sprawną ekonomicznie. Uważał, że podczas niczym nie skrępowanej konkurencji następuje naturalny podział sił i środków pomiędzy poszczególnymi dziedzinami gospodarki. Podczas działania tego typu form organizacyjnych popyt oraz podaż same dostosowują się do rynku na którym działają oraz regulują przepływ środków finansowych z gałęzi mniej intratnych do bardziej korzystnych, wpływając w ten sposób korzystnie na globalna równowagę rynkową.

Teoria wartości oraz dogmat Smitha

Smith oddzielał wartość użytkową danego dobra od wartości wymiennej, czyli ceny za którą zostało nabyte, skupiając się tylko i wyłącznie na wartości wymiennej. Stosując różne metody badań danych kategorii, wyniki jakie uzyskał znacznie różnią się od siebie.

Podał on 3 założenia wartości wymiennej:

  1. wartość wymienna jest uzależniona od nakładów jakie ponoszone są na pracę w celu wytworzenia wyrobów
  2. wartość wymienna jest uzależniona od ilości pracy jaką uzyska się w wyniku wymiany za swój towar
  3. wartość wymienna jest uzależniona od wielkości poniesionych kosztów produkcji które Smith sprowadza do sumy wynagrodzenia czynników produkcji

Badania jakie prowadził Smith, doprowadziły go do uwydatnienia różnic jakie dostrzegł pomiędzy społeczeństwem pierwotnym a kapitalistycznym. Uważał, że społeczeństwo pierwotne prowadzi gospodarkę drobnotowarową, czyli rzemieślniczą, a nie naturalną. Wychodził z założenia, że nakłady pracy przynoszą efekty tylko i wyłącznie w społeczeństwie pierwotnym, a co za tym idzie w gospodarce drobnotowarowej, natomiast w nowej gospodarce kapitalistycznej najważniejszym czynnikiem są koszty produkcji.

Dogmat Smitha: dalsze popieranie założeń fizjokratów przez Smitha na temat procesów reprodukcji w skali światowej było dla niego zgubne, dlatego przerwał tego typu działania i stworzył nową teorię nazwana później Dogmatem Smitha. Zakładał on w niej, że wartość oraz cena każdego wyprodukowanego towaru składa się oraz rozkłada na dochody, lecz są jednocześnie sumą zysku, renty oraz pracy. Tego typu założenie jest oczywiście błędne, bo to by oznaczało, że na PKB składają się same dochody, co jest absurdem. Gdyby jednak tak się stało i zyski otrzymane ze sprzedaży towarów przekształcały się na dochody przeznaczone na konsumpcję, doszło by do sytuacji, kiedy nie było by funduszy do ponowienia procesów produkcyjnych.

Autor tego założenia mający problem z odpowiednią analizą procesu reprodukcji wprowadza dwa całkowicie nowe pojęcia, a mianowicie dochód brutto oraz dochód netto.

Dochód brutto - oznacza całoroczny produkt uzyskany z ziemi oraz pracy (odpowiada PKB)

Dochód netto - stanowi tą część PKB, która może być bez żadnych konsekwencji przekazywana do konsumpcji, nie martwiąc się, że w jakiś sposób te działania naruszą kapitał potrzebny do produkcji.

Te dwa pojęcia stworzone przez Smitha, przeczą całkowicie wcześniejszemu dogmatowi, gdyż mówią, że ceny towarów rozkładają się nie tylko na dochody, lecz również na część kapitału włożonego do procesu produkcyjnego.

Teoria kapitału

Kapitał ujmowany jest przez Smitha w dwóch formach: wartościowym oraz rzeczowym. Forma wartościowa prezentowana przez autora, spełnia funkcje powiększania dochodów, które odzwierciedlane są za pomocą pieniądza, bądź środków produkcji. Natomiast funkcja rzeczowa stanowi zapasy przeznaczone do dalszej produkcji. W związku z tym wyróżnia on kapitał trwały oraz obrotowy, dokonując podziału ze względu na przeznaczenie danego kapitału, przynosząc zysk, który uzyskuje się po zakończeniu cyklu obrotowego w gospodarce. Kapitał trwały, który działa w gospodarce nie przynosi bezpośredniego zysku, lecz aby prawidłowo funkcjonować musi dobrze korespondować z kapitałem obrotowym. Na kapitał obrotowy składają się następujące elementy: środki pieniężne, zapasy u producentów oraz hurtowników, oraz zapasy wyrobów gotowych w magazynach. Natomiast do kapitału trwałego zalicza się maszyny, urządzenia, budynki, siłę wytwórczą pracowników, oraz wysiłek jaki trzeba wnieść do podnoszenia klasyfikacji gleby. Obieg kapitału prezentuje poprzez przemieszczanie się wyprodukowanych towarów pomiędzy poszczególnymi właścicielami, gdzie pieniądz znajduje się w formie uprzedmiotowionej. Na tym etapie, nie dokonuje jeszcze analizy wartości ani tym bardziej zmian form kapitału, który w obiegu gospodarczym może przyjmować formę pieniężną, produkcyjną lub towarową.

Praca produkcyjna i jej teoria

Wszyscy przed Smithem, utożsamiali produkcyjność z danym rodzajem produkcji, lub z wymianą towarową. Smith nie popełnia jednak tego błędu, gdyż on integruje produkcyjność ze sposobem wytworzenia danego wyrobu. Ukazuje, że działa w gospodarce praca, która poprzez swoje działanie uszlachetnia jeszcze bardziej wytwarzany towar, np. praca tkacza, oraz tak praca, która tego nie czyni. Według niego taka forma działalności pomnaża osiągnięty zysk oraz zwiększa konsekwentnie przychody.

Jak się jednak okazało tym założeniom, jakie wcześniej przedstawił, nie był do końca wiernym. Podstawowym założeniem pracy produkcyjnej, jest to iż wynikiem jej wykonania jest dany towar. Jednak takie postawienie sprawy, nie jest do końca właściwe, gdyż np. praca w transporcie nie przynosi efektów w postaci produkcji nowych dóbr, lecz tylko wzbogaca wartość transportowanych wyrobów. Pomimo tego iż ta teoria nie jest do końca zgodna z rzeczywistością, można ją uznać za rozwojową ponieważ prezentuje wszelką prace społeczną, jako pracę produkcyjną.

Poglądy głoszone przez D. Ricardo

Jego działalność w sferze ekonomicznej przypada na 40 lat po Smithie, czyli podczas pierwszej rewolucji przemysłowej, w której to nastąpiła diametralna zmiana polegająca na przejściu z produkcji ręcznej na maszynową. Tego typu zmiany doprowadziły również do przekształceń w miastach, jak również na wsi oraz pojawiły się nowe przedsiębiorstwa kapitalistyczne oraz dokonały się zmiany w sferze klasowej:

- klasa lordów posiadająca dużą ilość ziem

- klasa kapitalistycznych przedsiębiorców

- klasa robotników pracujących jako najemni

Pomiędzy tymi klasami coraz częściej zauważyć można było pojawiające się konflikty oraz rosnące niezadowolenie najniższej z nich.

Ricardo działał podobnie jak jego poprzednik Smith, uważając za najbardziej rozwojową klasę kapitalistyczną, która jego zdaniem wnosi do gospodarki efektowność oraz innowacyjność działań. Jako zwolennik wolnej konkurencji oraz wolnego rynku, dążył do stosowania takich założeń aby niwelować jakiekolwiek przeszkody, które mogły by stanąć na drodze prowadzącej do ograniczenia tych form działania. Podczas przeprowadzania swoich badań stosował głównie zasadę analizy oraz wnioskowania, które opierały się na postawionych wcześniej tezach i założeniach do których zaliczamy: człowieka ekonomicznego oraz wolną konkurencję.

Ricardo jak jego poprzednik Smith, działania ekonomiczne uznawał za występujące zawsze oraz wszędzie w gospodarce. Zarówno Smith jak i Ricardo nie włączali do swych badań sytuacji historycznej oraz występującej w kraju sytuacji społeczno-gospodarczej. Te same założenia dotyczyły prezentowania społeczeństwa, które uznawali jako ogół jednostek, a interes społeczny, był przez nich postrzegany jako łączna ilość interesów poszczególnych jednostek. Zamożność danego kraju, to tak naprawdę suma zamożności poszczególnych jednostek. Niczym nie skrępowana swoboda w gospodarowaniu była dla Ricardo priorytetem, był również zwolennikiem silnej liberalizacji gospodarki.

David Ricardo urodzony w 1772 roku, natomiast zmarł w 1823, był pochodzenia żydowskiego, jego ojciec makler giełdowy zapewnił synowi odpowiednie wykształcenie, ożenił się za katoliczkę i już jako młody człowiek dorobił się całkiem pokaźnego majątku. Sławę zyskał dzięki opublikowaniu swojej książki pt. "Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania", która poruszała najważniejsze problemy ówczesnej gospodarki i w znaczący sposób zmieniła patrzenie na niektóre procesy w niej zachodzące. Ricardo propagował, podobnie jak Smith, założenia które mówiły, że badania ekonomii powinny opierać się na produkcji oraz na podziale, ze szczególnym uwzględnieniem oraz skupieniem się przede wszystkim na podziale. Przeprowadzając poszczególną analizę podziału sprawdzał tym samym dochody poszczególnych klas społecznych. Starał się nie rozdzielać procesów produkcyjnych od podziału gdyż te dwa czynniki nierozerwalnie ze sobą współpracują i są ściśle uzależnione od siebie. Ricardo ekonomię i jej procesy uznawał za środek niezbędny do poznania podstawowych czynników, które wpływają na kształtowanie się gospodarki.

Postrzeganie ceny oraz wartości przez Davida Ricarda

Rozgraniczył on dwie wartości istniejące w gospodarce użytkową oraz wymienną. Dowiódł, że wartość użytkowa danego wyrobu nie może być częścią składową wartości wymiennej, gdyż w tym momencie kiedy dany towar nie posiada wartości użytkowej to tym samym nie może mieć wartości wymiennej.

Na wartość wymienną składają się następujące czynniki:

- niespotykaność danego dobra ( należą do tej grupy dobra, które w gospodarce występują w niewielkich ilościach, jak np. metale szlachetne, klejnoty, dzieła sztuki itp.)

- wielkość pracy, która jest potrzebna do wykonania danego dobra

Ricardo stwierdza, że czynniki te zmieniają się w zależności od postępu technologicznego, czyli nie są jednostajne. W związku z tym formułuje założenie, które nazwano prawem Ricarda: "Wartość towarów jest wprost proporcjonalna do nakładu pracy i odwrotnie proporcjonalna do wydajności pracy".

Ricardo przeczy założeniom Smitha, który głosił iż wartość poszczególnej pracy stanowi podstawę wartości wymiennej i te założenia znajdują swoje odzwierciedlenie jedynie w drobnotowarowej produkcji, natomiast w gospodarce kapitalistycznej są to koszty produkcji. Natomiast on uważa, że zarówno w gospodarce drobnotowarowej jak i kapitalistycznej nakład pracy wpływa na wartość dóbr wytworzonych w danym procesie. Poglądy przedstawione wyżej opierają się na niewłaściwym ujęciu kapitału, gdyż nie bierze pod uwagę tła historycznego i uwzględnia wszystkie formy produkcyjne, jakie miały miejsce w gospodarce.

Założenia Ricarda, w niektórych sferach znajdują pokrycie z założeniami Smitha. Odnosi się to również do kapitału, który zarówno u jednego jak i u drugiego ekonomisty został podzielony na trwały oraz obrotowy. Jednak dokładniej Ricardo skupia się na kapitale który jest obecny przy procesie kreowania wartości, gdyż prezentuje wartość danego towaru jako jednocześnie pracę wydatkowaną w sposób bezpośredni na wytworzenie oraz przez cenę jaką musi ponieść, a dokładniej pracę uprzedmiotowioną w produkcji. Tenże kapitał zostaje przekazany na wyprodukowany towar jednokrotnie, jeżeli mamy do czynienia z kapitałem obrotowym, lub kilkakrotnie podczas całego cyklu produkcyjnego, jeżeli mówimy o kapitale trwałym. Dzieli on także pracę, która jest wykonywana na prostą oraz złożoną (składa się z kilku prac prostych).

Ricardo był prekursorem jeżeli chodzi o wykrycie różnic pomiędzy wartością a wartością wymienną. Jednak podczas tego rozgraniczenia nie dostrzegł jednej istotnej rzeczy, a mianowicie, że wymienna wartość jest rynkowym odzwierciedleniem wartości i w związku z tym utożsamił wartość z ceną produkcji. To zjawisko opatrzył mianem ceny naturalnej wokół której znajdują się ceny rynkowe. W swoich rozważaniach doszedł również do wniosku, że w większej ilości przypadków pomiędzy ceną, a wartością można postawić znak równości, natomiast jeżeli jakiekolwiek odchylenia wystąpią, to zaliczają się one do wyjątków. Jednak w rzeczywistości sytuacja wygląda zupełnie inaczej, to właśnie równość jest wyjątkiem, a odchylenia stanowią naturalny proces.

Pieniądz w ekonomii - stanowi on bardzo ważny czynnik który postrzegany jest jako powszechny ekwiwalent. Pojawienie się pieniądza było równoznaczne z wystąpieniem ceny.

Funkcje pieniądza:

- środek obiegu w gospodarce

- środek płatniczy

- środek tezauryzacji

- wskaźnik wartości

Ricardo oraz jego teoria pieniądza

Pieniądz dla Ricarda spełniał tylko niektóre funkcje, a mianowicie stanowił dla niego swoistego rodzaju miernik wartości, całkowicie pomijając funkcje kredytowe pieniądza, oraz tezauryzacyjne.

Z początku zaciekawił go pieniądz kruszcowy, gdyż jego wartość uzależniania była od wartości kruszcu z którego był wykonany oraz wszelkich działań manipulacyjnych, czyli wydobycie surowca a także wybicie danej monety. Niesłuszność jego działań opierała się na tym iż uważał że pieniądz kruszcowy może w wyniku zbyt dużej ilości w gospodarce spowodować inflację. Działo się tak z powodu nie brania przez Ricardo pod uwagę zjawisk gromadzenia pieniądza oraz udzielania kredytów.

Przeniósł on wszelkie zasady i metody działania z pieniądza papierowego na kruszcowy. Pieniądz papierowy nie był uważany przez niego za substytut, lecz był odbierany jako pieniądz, który posiadał te same cechy, jak pieniądz kruszcowy. W związku z tego typu działaniem, spowodował pieniądz papierowy opierał się na teorii ilościowej, mówiącej że:

"Wartość pieniądza papierowego i ceny towarów zależą od ilości pieniędzy w obiegu; przy czym pomiędzy wartością pieniądza a jego ilością w obiegu istnieje zależność odwrotnie proporcjonalna. Natomiast zależność pomiędzy cenami a ilością pieniądza jest wprost proporcjonalna". Zaprezentowana wyżej teoria, w żaden sposób nie tłumaczy nam zjawisk które wpływają na wartość pieniądza oraz na wysokość cen, lecz pokazuje nam tylko wahania jakie odbywają się na cenach pod wpływem różnych zachowań rynkowych.

Wartość pieniądza jest uzależniona od nominału monetarnego, natomiast ceny na dane dobro uwarunkowane są przede wszystkim kosztami produkcyjnymi, a także wpływem jaki dokonuje popyt i podaż jako siły kształtujące rynek.

Anglia w tamtym okresie toczyła duże spory, dotyczące wielkości emisyjnej banknotów. W związku z tymi działaniami rozwinęły się dwa rodzaje pieniądza do której zaliczano formę pieniężną oraz bankową. Ricardo opowiadał się po stronie pieniądza pieniężnego, utożsamianej z tym iż wielkość emisyjna pieniądza uzależniona jest od wielkości kruszca, który znajdował się w bankach krajowych. Banknoty z pieniądzem papierowy krążące w obiegu, były dla niego tylko i wyłącznie formą zamienną, nie zwracając uwagi na to iż mogą one pełnić również funkcje kredytowe. Traktował je jako formę zastępującą złoto, ze względu na wygodę użytkowania, lecz na dłuższą metę mało trwałe. Natomiast forma bankowa organizacji pieniądza w gospodarce wielkość emisyjną banknotów uzależniała od zapotrzebowania na nie przez kupców oraz handlowców. Wielkość emisyjna była zależna również od ilości towarów na rynku, bo ilość pieniądza w gospodarce musi być pokrywać wartość towaru, aby nie powstało zjawisko nawisu inflacyjnego, czyli ilość pieniądza przekracza wartość wszystkich towarów na rynku. W pierwszym etapie działalności przewagę uzyskała organizacja pieniężna, uzależniona od ilości kruszca w bankach, lecz po 3 latach działalności, musiano odejść od tego typu organizacji, gdyż ówczesny system kredytowy groził kryzysem. W związku z tym dodrukowano ilość pieniądza, który był potrzebny do przeprowadzania swobodnych operacji finansowych na rynku.

Koszty komparatywne i teoria z nimi związana

Za pomocą tego rodzaju kosztów, Ricardo uzasadnia pozytywne aspekty w działalności wolnego handlu. Podważa wcześniejsze założenia Merkantylistów, którzy uważali, że proces wymiany jaki zachodzi w gospodarce pomnaża wartość danych towarów. Według Ricarda handel zagraniczny wymaga od producentów krajowych ciągłego powiększania masy wartości użytkowej, która pozwoli zaspokoić krajowe potrzeby społeczne. Tego typu działanie nie prowadzi do zmiany wartości, ponieważ wtedy wymiana towarowa była by neekwiwalentna. Podczas procesów wymiany działania z nią związane prowadzą do zmian nie równomiernych wartości, co prowadzi do tego iż jeden kraj bogaci się kosztem drugiego. Aby dokonać zwiększenia wartości należy zainwestować w produkcję, a nie handel.

Uważał, że dany kraj powinien produkować te rodzaje towarów, które może wytworzyć po jak najniższych kosztach produkcji, niż inne kraje. Dążył do tego, aby również państwa korzystały z indywidualnych cech swojego kraju, np. z klimatu, gleb, które umożliwiają im uprawę tego typu produktów, niemożliwych do wytworzenia przez inne państwa. Czy stosowanie zasad wolnego handlu przez dane państwo, przynosi mu zawsze korzyści?

Wolny handel przynosi korzyści w momencie gdy oba państwa znajdują się na podobnym poziomie zamożności, natomiast kiedy zostaną zniesione bariery celne pomiędzy państwami przemysłowymi oraz rolniczo-surowcowymi, wtedy większe korzyści uzyskują państwa przemysłowe, a państwa niżej rozwinięte pogłębiają różnice w stosunku do państw wyżej rozwiniętych.

Teoria realizacji oraz kryzysu

Według Ricarda kryzys spowodowany nadprodukcją w państwie jest niemożliwy z tego względu iż podaż jest określana przez popyt, a wzrost podaży automatycznie pociąga za sobą wzrost popytu. W procesie produkcyjnym powstają towary oraz co za tym idzie i dochody, które w całości przeznacza się na zakupy rynkowe, z tego względu że Ricardo nie uznawał funkcji tezauryzacyjnej pieniądza. Podczas tego typu działań mogą się pojawić ewentualne zaburzenia, które w sposób bezpośredni oraz automatyczny są usuwane poprzez przepływ pieniężny z sektorów gorzej rozwijających się do sektorów lepiej rozwijających się i w związku z tego rodzajem działań zostaje ukształtowana struktura podaży do struktury popytu.

Ekonomia poklasyczna w I połowie XIX wieku

Do najważniejszych elementów tej epoki należała całkowita zmiana poglądów, które propagowali klasycy oraz zmniejszenie ich znaczenia. We Francji tego typu ekonomię reprezentuje Jean Baptiste Say, który rozpropagował poglądy Ricarda, dotyczące niemożliwego wystąpienia nadprodukcji towarowej, które w późniejszych czasach określane było jako prawo rynku Say'a. Ta dwójka ekonomistów uważała, że podczas działania na rynku wolnej konkurencji, w sposób automatyczny następuje regulacja podaży w stosunku do popytu, dokonywane w formie alokacji kapitałów w różnych gałęziach przemysłowych. W Anglii nowy sposób organizowania procesów ekonomicznych reprezentowany był przez Thomas Robert Malthus, który zasłyną jako zwolennik oraz twórca założeń postkonsumpcyjnych, w następnych latach znacznie rozwiniętych przez Johna Monarda Keynesa.

Według Malthusa jest możliwe, wystąpienie nadprodukcji, przejawiające się poprzez brak efektywnego popytu. Badania, które przeprowadził dowiodły, że jednym z podstawowych elementów które są bardzo znaczącymi dla gospodarki nie są potrzeby ludzkie, lecz zdolności nabywcze społeczeństwa, czyli efektywny popyt. W związku z tymi rozważaniami wnioski prezentują się następująco, kryzys nadprodukcji występuje w momencie braku efektywnego popytu.

Niemiecka szkoła historyczna

Jej działalność oraz rozwój przypada na I połowę XIX wieku, gdzie jej fundamentem na podstawie którego działał była szkoła narodowa. Struktura gospodarcza ówczesnych Niemiec nie wyglądała dość dobrze. Kraj był zacofany, panował ustrój feudalny z tego względu założenia klasyków nie mogły wystąpić na terenie niemieckim, gdyż ta forma organizacyjna mogła zostać wprowadzona jedynie w krajach rozwiniętych gospodarczo. Członkami szkoły narodowej byli, A. Miller oraz Fryderyk List. Według nich znaczącymi elementami w rozwoju gospodarczym kraju oprócz zidentyfikowanych już wcześniej przez innych ekonomistów czynników materialnych, należą również składniki duchowe, do których zalicza się religię, tradycję, kulturę związaną z danym narodem. Tego typu działania wytwarzają u obywateli, poczucie odrębności narodowej, tworząc dzięki tym składnikom tzw. ducha narodowego.

Opowiadali się za wpływem państwa na życie gospodarcze. Najważniejszym według nich, czynnikiem ekonomicznym był pieniądz, którego wartość powinna być odgórnie zatwierdzana. W swoich założeniach byli przeciwni wolnemu rynkowi oraz liberalizmowi gospodarczemu, ponieważ uważali, że wymagana jest ochrona rozwijającej się gospodarki niemieckiej przez lepiej prosperującymi przedsiębiorstwami europejskimi.

Tego typu organizacja gospodarki narodowej spowodowała w późniejszym okresie przekształceniu jej w nacjonalizm narodowy. Czerpiąc podstawowe założenia ze szkoły narodowej oraz przeciwstawiając się założeniom ekonomii klasycznej powstała Niemiecka Starsza Szkoła Historyczna, która w sposób bardzo silny podkreślała rolę prawa w społeczeństwie oraz dowodziła, że pomiędzy prawem oraz narodowym duchem istnieją silne zależności.

Różnicą w założeniach propagowanych przez szkołę historyczną, w stosunku do szkoły klasycznej był fakt iż szkoła historyczna w sposób znaczący podkreślała niestałość historycznych procesów gospodarczych. Tego typu założenia prowadziły do jednoznacznych wniosków, które mówiły że każde państwo ma swój własny indywidualny tok rozwoju gospodarczego i w związku z tym gospodarka Niemiec będzie rozwijała się własnym trybem w sposób niekonfliktowy oraz stopniowy. Niemcy, jak uważali jej czołowi ekonomiści, nie musi iść śladami Anglii, czy Francji i dążyć do reform gospodarczych drogą krwawych zamieszek, lecz ich własne przekształcenia oraz wcześniej przygotowane plany reform spowodują w niedługim czasie realizacje postawionych sobie celów. Do przedstawicieli starszej szkoły historycznej zaliczmy: Wilhellma Roschera, Bruno Hilderbranda, Karola Kniesa.

W. Roscher był zwolennikiem dogłębnego zanalizowania wszystkich procesów gospodarczych, które działały podczas całej historii ekonomicznej. Celem tego typu działań miało być znalezienie jakichkolwiek prawidłowości rządzących procesami gospodarczymi.

K. Knies natomiast uważał za niemożliwy fakt znalezienia praw rządzących ekonomią, a co za tym idzie nie można utworzyć teorii ekonomii. Stwierdził że pomiędzy procesami ekonomicznymi można doszukiwać się pewnych podobnych cech oraz założeń, które działają na poszczególnych rynkach. Swoje badania opierał jedynie na analizie poszczególnych założeń, bez głębszego zagłębiania się w ich genealogie. Dzięki tego rodzaju pracy dokonał przekształcenia nauki ekonomii w historię gospodarczą.

Porównanie dwóch szkół ekonomicznych:

Szkoła klasyczna

Szkoła historyczna

Analiza danych założeń oparta przede wszystkim na 2 zasadach, a mianowicie:

- wolny rynek

- wolna konkurencja

Forma charakterystyki zjawisk występujących w gospodarce opierała się na zachowaniu poszczególnych grup społecznych

Badaniom podlegała tutaj jednostka działająca na rynku gospodarczym, realizująca swoje własne cele ekonomiczne (indywidualizm teoriopoznawczy)

W zależności od zachowania danych klas społecznych, wysuwano odpowiednie wnioski, oraz określano zachodzące procesy (holizm metodologiczny).

Ekonomiczne prawo które działało w gospodarce miało charakter wszechstronny, bezwarunkowy, obowiązywało w każdym kraju bez względu na formę organizacji gospodarki

Prawa które zostały ustanowione mają charakter historyczny, jednak niektórzy członkowie tej formy organizacyjnej nie do końca się z tym zgadzali.

Ekonomia posiada charakter dopasowany do indywidualnych potrzeb każdej gospodarki

Ekonomia posiada charakter narodowy

Wolny rynek oraz liberalizm gospodarczy charakteryzował sytuację polityczną

Ingerencja państwa w sprawy gospodarcze, oraz protekcjonizm, charakteryzował sytuację polityczną.

Pozytywy oraz negatywy szkoły historycznej

Dużym pozytywem, który w znaczący sposób wpłyną na ekonomię, było dostrzeżenie zjawisk ekonomicznych, które pod wpływem historii i zjawisk które w danym okresie panowały, kształtowały w ten sposób procesy oraz założenia ekonomiczne.

Negatywnym zjawiskiem który niesie ze sobą szkoła historyczna było skupienie się na opisowej analizie zagadnień empirycznych.

Myśl ekonomiczna po roku 1870.

Na zachodzie Europy rozwinęła się w ekonomii nowa myśl ekonomiczna którą nazywano marginalizmem, subiektywizmem, lub kierunkiem marginalno-subiektywnym. W związku z tym powstały trzy typy szkół, które zawierały w swoich działaniach założenia tych myśli:

- Szkoła austriacka - tzw. psychologiczna

- Szkoła angielska - tzw. neoklasyczna

- Szkoła lozańska - tzw. matematyczna

Zgodnie z nazwami kierunków danych szkół, reprezentanci tychże szkół zwrócili szczególną uwagę na motywy jakimi posługują się poszczególni członkowie, którzy brali udział w wymianie towarowej. Chodziło głównie o zachowania związane z nabywaniem bądź sprzedawaniem poszczególnych towarów. Jak się okazało uczestnicy wymiany priorytetem w swoich zakupach uznawali przydatność danego wyrobu oraz użyteczność końcową. Użyteczność towaru należy rozumieć, jako indywidualne odczucie zadowolenia, danego klienta, z posiadania zakupionego dobra. Wartością użytkową nazywamy zdolność jaką posiada dany towar do zaspokojenia potrzeb nabywców.

Użyteczność krańcowa - określana jest jako satysfakcja płynąca z użytkowania ostatnich jednostek danego dobra. Użyteczność krańcowa maleje, kiedy zapasy na dane dobro zostaną uzupełnione. Natomiast szkoła austriacka stworzyła nowe założenia dotyczące użyteczności krańcowej. Przedstawiciele tej szkoły uważali, że o wartości i cenie danego dobra decyduje w dużej mierze jej wartość końcowa. Jednak tak przedstawiona teoria nie jest do końca zgodna z prawdą, gdyż w rzeczywistości wartość oraz cena danego towaru zależy od czynników obiektywnych, a nie subiektywnych.

Neoklasyczna szkoła angielska

Głównym reprezentantem szkoły angielskiej był Alfred Marshall profesor Uniwersytetu w Cambridge. Zasłynął również jako autor wielu książek, przeważnie akademickich. Jednym z jego wielu dzieł jest wydana w 1870 roku praca pt. "Założenia ekonomiki".

Marshall celowo używa pojęcia ekonomika, gdyż był zdania, że ekonomia, jako nauka społeczna zaliczana jest, podobnie jak fizyka do nauk ścisłych. Jednak nie miał racji gdyż nauka ekonomiczna jest zaliczana do nauk społecznych, i prawa natury nie oddziałują na nią w taki sam sposób, jak na nauki ścisłe.

Nazwa tego rodzaju szkoły, wzięła się od tego, że Marshall chciał w swoich działaniach nawiązać w jak największy sposób do założeń Ricarda. Dążył do scalenia tych dwóch teorii uaktualniając je o nowe rozwiązania. Jeżeli chodzi o cenę rozwinął nowe założenia opierające się na zależnościach występujących pomiędzy popytem, a podażą. Cena uwarunkowana jest od wielkości podaży oraz popytu. Badając cenę oraz zjawiska jej towarzyszące analizował rynki finansowe i rozwijającą się na nich cenę, ponadto indywidualnie zajmował się badaniem podaży oraz popytu.

Teoria popytu

Tworząc tego rodzaju teorię Marshall stosował dwa pojęcia, pierwszym z nich była cena popytu, tzn. cena którą potencjalny użytkownik będzie chciał zapłacić, aby nabyć dane dobro, oraz drugie pojęcie jakim jest końcowa cena popytu tzn. taki rodzaj ceny jaką użytkownik będzie chciał zapłacić za ostatnią jednostkę danego dobra. Uważał właśnie, że ten rodzaj ceny decyduje o wysokości rynkowej danego dobra. Mylnie jednak zinterpretował użyteczność, gdyż według niego użyteczność można było określić oraz zbadać, co nie jest wykonalne. Marshall jako pierwszy zastosował oraz wprowadził termin który nazwał cenową elastycznością popytu reagującą na wahania ceny. Jest to stosunek względnej zmiany popytu do względnej zmiany ceny.

Wzór prezentował się następująco:

gdzie:

p - cena

dp - zmiana ceny

x - popyt

dx - zmiana w rozmiarach popytu

Ep - cenowa elastyczność popytu

Cenowa elastyczność popytu zaliczana jest do wielkości ujemnych, z tego względu gdyż kierunek zmiany ceny oraz popytu jest przeciwstawny.

a) Ep=1 - wtedy popyt jest proporcjonalny tzn. kiedy następuje zmiana ceny o 1%, wtedy również popyt zmienia się o 1%

b) -1

c) Ep<-1 - wtedy popyt jest elastyczny tzn. gdy cena zmienia się o 1% wtedy popyt zmienia się o 2%

d) Ep=0 - wtedy popyt jest neutralny tzn. nie reagujący na zmiany cen

Wartość elastyczności cenowej popytu jest odmienna dla różnych dóbr. Marshall analizował tylko i wyłącznie elastyczność prostą. Natomiast inne elastyczności popytu (mieszana i dochodowa) zostały wprowadzone do ekonomii później.

Teoria podaży

Pojęcie ceny podaży wprowadzone zostało przez Marshalla. Cena ta dotyczyła towarów wprowadzonych na rynek i przeznaczonych do sprzedaży w pewnym okresie czasu. Wysokość ceny uzależniona jest od kosztów produkcji. Twórca tej teorii ujmuję poniesione koszty produkcji jako ogół wynagrodzeń czynników produkcji po odjęciu kosztów operacyjnych wyróżniając 4 czynniki produkcji:

  • praca
  • kapitał
  • ziemia
  • nowy czynnik wprowadzony przez Marshalla - organizacja

Marshall wprowadził również podział zysku na dwa rodzaje:

  • dochód właściciela kapitału
  • dochód właściciela danej firmy, pensja dla kierownika firmy

Zanim Marshall wprowadził tak rewolucyjne rozwiązania, koszty dzielono na dwa rodzaje:

  • całkowite - czyli koszty związane z daną produkcją poniesione w określonym czasie
  • przeciętne - koszty całkowite podzielone przez rozmiar produkcji

Koszty produkcji według Marshalla, dzielone są na stałe oraz zmienne. Podział tych kosztów uzależniony jest od rozmiarów produkcji. Na koszty stałe, które występują w przedsiębiorstwie nie ma wpływu wielość produkcji, cały czas są takie same. Zalicza się do nich m.in. amortyzację, wynagrodzenia, wynajęcie lokalu itp. Natomiast koszty zmienne, do których zalicza się surowce, materiały, energia, ulegają zmianie i uzależnione są bezpośrednio od produkcji. Podział na te dwa koszty ma sens jedynie w krótkim okresie czasu. Jeżeli czas się wydłuży, różnica pomiędzy kosztami stałymi oraz zmiennymi się zaciera i wszystkie koszty stają się zmienne.

W krótkim okresie czasu przedsiębiorstwo, na zmieniające się warunki w gospodarce np. ceny może zadziałać tylko w sposób lepszego wykorzystania posiadanego potencjału maszynowego, zatrudniając dodatkowe osoby w celu sprostania zadaniu, które polega na produkcji większej ilości wyrobów. Sytuacja prezentuje się zupełnie inaczej jeżeli chodzi o dłuższy okres czasu. Wtedy przedsiębiorstwo posiada większe możliwości organizacyjne. Pomimo tego iż aby wykonać zadanie, zatrudni większą ilość pracowników bezpośrednich, dokona również inwestycji polegającej na zakupieniu większej ilości maszyn potrzebnych w procesie produkcyjnym. Tego typu działania powodują iż wszystkie koszty stają się zmiennymi. Przy analizie cenowej Marshall dołącza pojęcie czasu, które unaocznia iż obustronne dopasowanie się podaży do popytu wymaga pewnego okresu.

Poprzez zastosowanie przez niego kosztów stałych oraz zmiennych, a także krótkiego oraz długiego czasu, analiza tego typu działań spowodowała iż spojrzenie na zagadnienia związane z formowaniem się cen na rynku były bardziej gruntowne. Badania pozwoliły mu na wyróżnienie 3 sytuacji rynkowych:

  1. Podczas badania sytuacji na rynku w określonym czasie, podaż w tym okresie nie może ulec zmianie, natomiast cena zależna jest tylko i wyłącznie od popytu. O równowadze zachodzącej pomiędzy podażą i popytem decyduje cena bieżąca, którą ustala krańcowa cena popytu.
  2. Podczas badania sytuacji rynkowej w krótkim okresie czasu, dana firma działająca na rynku może dopasować wielkość produkcji do np. gwałtownie zmienionego popytu poprzez przeobrażenie własnej siły produkcyjnej, dostosowując ją do wymagań które narzuca rynek. Tego typu działania może jedynie wykonać zatrudniając większa ilość pracowników produkcyjnych lub zmieniając organizację działania przedsiębiorstwa, lecz bez żadnych większych inwestycji. W związku z tym na rynku pojawia się cena krótkookresowa, a w danej firmie równowaga niestała. Zjawiska tego typu informują nas o tym iż, albo przedsiębiorstwo posiada jeszcze jakieś niewykorzystane moce produkcyjne, albo produkuje ponad swoje siły. Jak wiemy cena bieżąca nie miała wpływu na koszt ponoszony w procesie produkcyjnym, to koszt zmienny wpływa na niego i to w znaczący sposób. Natomiast jeżeli cena krótkookresowa nie pokryje całkowicie kosztów zmiennych wtedy może dojść do sytuacji kiedy z punktu widzenia krótkiego okresu czasu, przedsiębiorstwo przestanie być rentowne i zacznie przynosić straty.
  3. Podczas badania sytuacji rynkowej w długim okresie czasu może nastąpić sytuacja, kiedy zmieniające się czynniki rynkowe wymuszą na przedsiębiorstwie zwiększenie produkcji danych wyrobów. W takim momencie dane przedsiębiorstwo może zwiększyć posiadane moce produkcyjne poprzez zatrudnienie większej ilości pracowników, lub zakupić niezbędne maszyny przeznaczając na tą inwestycje większe fundusze. W takich warunkach rynkowych powstaje na rynku cena długookresowa, a wewnątrz przedsiębiorstwa równowaga stała. Zadaniem ceny długookresowej jest pokrycie zarówno stałych jak i zmiennych kosztów produkcji, w przeciwnym wypadku przedsiębiorstwo stanie się nierentowne a działalność przestanie przynosić zyski.

Teoria Marshalla i jej znacznie

Działalność Marshalla doprowadziła do zwiększenia badań nad mechanizmem rynkowym. Stworzył też podstawy teorii związanej z równowagą przedsiębiorstwa, cenowej elastyczności popytu, rozdzielił koszty stałe od zmiennych oraz wprowadził do ekonomi czynnik czasowy.

Natomiast błędem w rozważaniach Marshalla, była niewłaściwa ocena sił podaży oraz popytu. Uważał on zatem, że popyt oraz podaż działają niezależnie od siebie, natomiast dopiero, gdy spotkają się na rynku wpływają wspólnie na równowagę cenową. W rzeczywistości oczywiście jest zupełnie inaczej, gdyż popyt oraz podaż już w sferze produkcyjnej wpływają na siebie i to w znaczący sposób powstają tam przychody przeznaczone na zakup niezbędnych instrumentów rynkowych.

Marshall ja większość zachodnich ekonomistów, propagował rozwiązania liberalne w gospodarce. Twierdził, że jednym z najistotniejszych czynników ekonomicznych jest teoria równowagi, do której dążą samoczynnie wszystkie rynki światowe. W tych działaniach nie uwzględnił czynników które wpływają na uzyskanie nierównowagi rynkowej.

Teoria interwencjonizmu państwowego Johna Menarda Keynes'a

W latach 1929-1933 w ekonomii zachodniej panowało przekonanie że gospodarka w której występowała wolna konkurencja równoważy się automatycznie. Prawo Say'a informowało nas, że ogólne kryzysy nadprodukcji są niemożliwymi do wykonania.

Na początku XX wieku w wielu krajach, nie tylko europejskich budowano instytuty, które zajmowały się badaniem przebiegu koniunktur. Jeden z najbardziej prężnie rozwijających się istniał przy Uniwersytecie w Harvardzie. W Polsce też powstał tego typu Instytut Badań Koniunktur Gospodarczych, założony w 1929 roku przez Edwarda Lipińskiego, z siedzibą w Warszawie. Działali w nim jedni z najlepszych ekonomistów m.in. Michał Kalecki oraz Marek Brait. W roku 1928 analitycy rynku gospodarczego przewidywali dobrą koniunkturę gospodarczą i pomimo tych pozytywnych prognoz w roku 1929 wybuchł bardzo głęboki kryzys gospodarczy, którego skutki odczuł globalny rynek. Załamaniu uległy nie tylko teorie ale również prognozy które dopuszczały jedynie lokalne załamania gospodarcze.

Sytuacja na rynkach światowych spowodowała pogorszenie sytuacji ekonomicznej zwłaszcza jeżeli chodzi o klasę najbiedniejszą. Nastąpił wzrost niepokojów oraz niezadowolenia społecznego. Wysuwano coraz to nowsze postulaty nawołujące do zmiany biernej polityki antykryzysowej. Tego typu działania spowodowały iż niektóre władze rządowe zaczęły stosować aktywne formy wpływu na gospodarkę własnego kraju. Interwencyjna polityka państwowa została zastosowana przez rząd Stanów Zjednoczonych celem realizacji polityki określanej mianem "Nowego Ładu". Ta forma organizacji gospodarczej była przeprowadzona przez prezydenta Roosevelta w USA, przez Hitlera w Niemczech oraz przez Mussoliniego we Włoszech. Starano się za pomocą narzędzi państwowych zwiększyć światowe zatrudnienie, poprzez rozwój robot publicznych, podjęto również próby zwiększenia efektywności działań, poprzez wprowadzenie świadczeń socjalnych, jak również starano się zwiększyć popyt na niektóre produkty przemysłu chemicznego oraz ciężkiego drogą inwestycji rządowych. Interwencyjna polityka państwowa oraz efektywne działanie ekonomiczne doprowadziły do stworzenia teorii interwencjonizmu państwowego, której autorem był Keynes. Według Keynes'a regulowany kapitalizm, który był kontrolowany przez instytucje państwowe, spowodować może wahania koniunkturalne oraz polepszyć warunki ekonomiczne ogółu społeczeństwa. Podobne teorie głosiły również inne szkoły ekonomistów (szkoła szwedzka), lecz nie uzyskując żadnych efektywnych rozwiązań, takich jakie uzyskał Keynes. Nasz rodowity ekonomista Michał Kalecki jest autorem teorii zbliżonej pod względem merytorycznym do założeń Keynes'a . Przez innych uważany jest i to niesłusznie za ucznia Keynes'a ze względu na zbliżony pogląd na najbardziej istotne założenia umieszczone w jego teorii. Jednak dzieło Kaleckiego jest w zupełności oryginalne, gdyż jego powstanie datuje się na rok 1933 czyli, aż na trzy lata wcześniej niż dzieło Keynes'a.

Keynes John Maynard, Baron of Tilton (1883-1946), jeden z najwybitniejszych ekonomistów angielskich, absolwent Uniwersytetu w Cambridge, gdzie obok ekonomii studiował również matematykę i filozofię.

Pracował początkowo w Urzędzie do Spraw Indii, później wykładał w King's College.

W latach 1915-1919 pracował w Ministerstwie Skarbu, a w czasie II wojny światowej był czołowym doradcą gospodarczym rządu. Od 1912 do końca życia był redaktorem Economic Journal, najpoważniejszego angielskiego czasopisma ekonomicznego.

Jego zainteresowania teoretyczne koncentrowały się początkowo wokół problematyki gospodarki wojennej (Ekonomiczne skutki pokoju - 1919) oraz teorii pieniądza (Traktat o reformie monetarnej - 1923 i Traktat o pieniądzu - 1930). Rozwijał w nich podstawy teorii pieniądza jako integralnej części systemu gospodarczego i jako instrumentu oddziaływania państwa na gospodarkę.

Założenia metodologiczne na jakich skupiali się wcześniejsi ekonomiści u Keynesa odchodzą w zapomnienie on skupia się na innym działaniu:

- do jego zainteresowań zaliczało się analizowanie wielkości zbiorczych oraz zagregowanych. Tego typu założenia rozpatrywane były w skali całej krajowej gospodarki, zaliczano do nich m.in. dochód narodowy, inwestycje, wielkość zatrudnienia oraz konsumpcja. Podczas przeprowadzania badań zajmował się analizowaniem ogólnych procesów zachodzących w gospodarce, a nie zachowaniem się na rynku poszczególnych jednostek. Całkiem inne niż ekonomia marginalna traktuje typ powiązań mających miejsce w gospodarce pośród wielkości ekonomicznych. Adekwatnie do kierunku marginalnego stosunki te miały charakter funkcjonalny to znaczy przeciwnie zorganizowany, ten pomysł został zaniechany jeszcze przed przystąpieniem do działania jeżeli chodzi o równowagę w gospodarce. Keynes uważał, że związki jakie występują pomiędzy zjawiskami ekonomicznymi w gospodarce zależne są od zjawisk pobocznych, przy działaniu przyczynowo-skutkowym gospodarka samoczynnie nie dąży do równowagi. Według niego przyjrzenie się bliżej badaniom krótkiego okresu czasu, spowoduje iż odpowiednio szybkie dostarczenie środków oddziaływania depresyjnego na gospodarkę pozwoli jej wyjść z kryzysu. W związku z czym bieżące procesy gospodarcze oraz związane z nimi problemy można rozwiązywać za pomocą manipulowania popytem.

Teoria związana z popytowym kształtowaniem się dochodu narodowego

Dzięki prowadzonej przez Keynesa badaniom krótkookresowym, zostało przez niego wprowadzone założenie które poprzez wprowadzenie odpowiednich urządzeń produkcyjnych, spowoduje wyeliminowanie wzrostu podaży siły roboczej, znacznie wzrastają inwestycje pozwalające na zwiększenie mocy wytwórczych, a także rozwija się postęp techniczny. Keynes analizuje jakie czynniki niezbędne są do określenia wielkości wykorzystania bazy wytwórczej oraz wielkości zatrudnienia. Dochodzi do wniosku, że to głównie z powodu małego popytu efektywnego ludności, występują niedobory w aparacie wytwórczym oraz w bezrobociu. W celu poparcia swoich założeń, konstruuje "popytową teorię kształtowania się dochodu narodowego", która mówi o tym iż na wielkość zatrudnienia oraz na dochód narodowy, składa się wpływ popytu efektywnego ludności, który uzależniony jest natomiast od wydatków konsumpcyjnych oraz inwestycyjnych. Wahania tych dwóch czynników prezentują się różnie. Wydatki konsumpcyjne i ich amplituda wahań mieści się w granicy 20% i jest bardziej ustabilizowana, natomiast jeżeli chodzi o wydatki inwestycyjne, to ten czynnik jest bardziej niestabilny i wynosi ok. 80% wyjściowego poziomu. Z tych założeń wynika, że to właśnie popyt inwestycyjny w największym stopniu przyczynia się do zmian w wielkości dochodu narodowego, lub zatrudnienia. Według teorii jaką przedstawił Keynes można wyciągnąć bardzo proste wnioski, a mianowicie okres krótkoterminowy który analizował gdzie decydującą role odgrywa w nim popyt, w związku z tym, najbardziej korzystne dla gospodarki są jak najwyższe inwestycje, gdyż w tym momencie wzrasta zatrudnienie, wpływ do budżetu oraz inne znaczące czynniki ekonomiczne. Podczas swoich rozważań, nie podejmuje on wcale badań na temat podażowego efektu inwestycji, gdyż jak uważa analiza tych działań wykracza poza krótkotrwały okres równowagi.

Problem równowagi w gospodarce

Ten dylemat występuje między światowym popytem oraz światową podażą. Keynes przeczy ekonomii materialnej i jej założeniom, które mówią, że podczas wolnej konkurencji, rynek samoczynnie dąży do osiągnięcia równowagi. Dla niego stan równowagi może prezentować bezrobocie oraz nie do końca wykorzystane moce produkcyjne, natomiast żadne siły w gospodarce nie potrafią utrzymać na rynku idealnej równowagi. Całkowicie nie zgadza się z prawem rynków opracowanym przez Say'a, które mówi że ludzie zaoszczędzone oraz zgromadzone pieniądze w całości przeznaczą na konsumpcję.

Czynnik, który może w znaczący sposób przyczynić się do osiągnięcia w gospodarce równowagi, jest to czynnik zwany ex-ante, czyli dokładniej równowaga jaka zachodzi w pierwszej fazie rozwoju przedsiębiorstwa pomiędzy inwestycjami, a oszczędnościami. Do tego typu rozwiązań doszedł w następujący sposób:

Występują dwie metody, które określają dochód narodowy

  • Dochód narodowy jest sumą konsumpcji i oszczędności

Y=C+S

  • Dochód narodowy jest sumą konsumpcji i inwestycji

Y=C+I

W związku z tym, iż w tych obu przypadkach dochód oraz konsumpcja prezentowane są na tym samym poziomie to w warunkach równowagi oszczędności są równe inwestycją:

C+S=C+I

S=I

Niestabilność, nadwyrężenie któregoś z tych czynników prowadzi do stanów nierównowagi wtedy gdy I>S to popyt wzrasta (popyt większy od podaży), występuje wtedy ożywienie rynku. Natomiast gdy I

Zmienne zależne oraz niezależne zawarte w modelu Keynesa

Keynes prezentuje pięć zmiennych zależnych oraz trzy zmienne niezależne

Zmienne zależne:

  • Dochód narodowy
  • Zatrudnienie
  • Konsumpcja
  • Inwestycje
  • Oszczędności

Zmienne niezależne:

ZATRUDNIENIE

DOCHÓD NARODOWY

(DN)

KONSUMPCJA OSZCZĘDNOŚCI INWESTYCJE

 (C) (S) (I)

__________________________________________________

Psychologicznie Krańcowa Stopa

uwarunkowana rentowność procentowa

skłonność do kapitału

konsumpcji__________________________________________

  1. Psychologiczna skłonność do konsumpcji
  2. Krańcowa rentowność kapitału
  3. Stopa procentowa

Ad. a

Ten czynnik wpływa w znaczącym stopniu na popyt konsumpcyjny.

Ad. b/c

Natomiast te dwa czynniki decydują o popycie inwestycyjnym.

Zmienne niezależne ujmowane przez Keynesa są w sposób psychologiczny. Skłonność do konsumpcji jaką przejawiają poszczególne jednostki, według psychologów uważana jest za zachowanie zupełnie normalne, kiedy część swojego przychodu, poszczególne jednostki przeznaczają na spożycie. Jak wskazują badania psychologiczne, wraz ze wzrostem dochodów stosunkowo zmniejsza się skłonność do konsumpcji.

, za pomocą tych wzorów możemy sprawdzić jaka wielkość dochodów została przekazana na zwiększenie dotychczasowej konsumpcji.

Krańcowa rentowność kapitału

Opłacalność krańcowych wydatków również związana jest i to w sposób ścisły z prawem psychologicznym jakie wprowadził do ekonomii Keynes. Gdy poszczególni inwestorzy zajmują lokowaniem swoich pieniędzy w najbardziej (ich zdaniem) korzystnych inwestycjach, rozpoczęcie nowego przedsięwzięcia inwestycyjnego jest ściśle uzależnione od powodzenia krańcowych lokat, czyli osiągnięcie zadowalającego zysku.

Popyt inwestycyjny zależny jest od porównań krańcowej rentowności kapitału ze stopą procentową. Jeżeli końcowa rentowość okaże się wyższa od stopy procentowej, wtedy przedsiębiorcy opłaca się inwestować w nowe przedsięwzięcia gospodarcze. Taka sytuacja będzie występować w gospodarce do momentu zrównania stopy procentowej z krańcowym kapitałem. Stopa procentowa jak większość procesów gospodarczych, związana jest również z czynnikami psychologicznymi. Jak wynika z przeprowadzonej analizy, większość społeczeństwa preferuje inwestowanie swoich pieniędzy w przedsięwzięcia płynne, a nie w zamrożone inwestycje. W związku z tym należy konsekwentnie obniżać stopy procentowe, zachęcając w ten sposób szerszą grupę inwestorów do inwestowania swojego kapitału.

Inwestycyjny mnożnik Keynesa

Został stworzony przez autora w celu badania zależności zachodzących pomiędzy inwestycjami a przyrostem dochodu narodowego. Bodźcem do opracowania tego typu mnożnika, był wzór opracowany przez ekonomistę F. Kahna, który dotyczył zatrudnienia. Tego typu wzór prezentuje pewne zależności występujące w gospodarce, dotyczące w tym wypadku bezrobocia, którego wystąpienie jest konieczne, po to aby władze państwowe zatrudniły wszystkich przy pracach publicznych. Wzrost zatrudnienia powoduje zwiększenie społecznego popytu, przeważnie konsumpcyjnego. W celu zaspokojenia zwiększonego zapotrzebowania na dane dobra, przedsiębiorstwa je produkujące zmuszone są do zatrudnienia większej liczny pracowników. Mnożnik zatrudnienia prezentuje stosunek zatrudnienia początkowego do ogólnego zatrudnienia w gospodarce. W momencie kiedy czynnik krańcowej psychologicznej skłonności do konsumpcji rośnie , wzrasta również mnożnik zatrudnienia.

Mnożnik zatrudnienia posiada następujący wzór:

Przykład

Pracownicy zatrudnieni do pracy publicznej 1000 zł, z czego na dobra konsumpcyjne wydają 900 zł.

W związku z czym zatrudnienie całkowite powiększyło się dziesięciokrotnie w odniesieniu do zatrudnienia początkowego.

W odniesieniu do mnożnika związanego z zatrudnieniem Keynes tworzy mnożnik inwestycyjny.

Swoje prace rozpoczął od następujących założeń:

 ‑ Dochód narodowy

 ‑ przyrost dochodu narodowego

 ‑ mnożnik inwestycyjny

 ‑ przyrost inwestycji

 ‑ inwestycje

Wzór inwestycyjny, który prezentuje o ile wzrośnie dochód narodowy danego państwa, kiedy zostaną zrealizowane nowe przedsięwzięcia inwestycyjne.

Wyprowadzenie:

ponieważ Y=C+I to 

 

 ‑ krańcowa psychologiczna skłonność do konsumpcji

Zarówno mnożnik inwestycyjny jak i zatrudnienia zależny jest przede wszystkim od krańcowej psychologicznej skłonności do konsumpcji.

Przykład:

Krańcowa psychologiczna skłonność do konsumpcji formułuje się na wysokości

Wydatek inwestycyjny przeznaczony na tego typu działanie wynosi 100 mln. Tego typu działanie spowoduje powiększenie dochodu narodowego o 300 mln.

Środki interwencjonizmu państwowego

Keynes odchodząc od teorii prezentowanych przez liberalnych ekonomistów, skłania się w kierunku interwencjonizmu państwowego. Politykę ekonomiczną jaką preferował można było podzielić na: pośrednią oraz bezpośrednią. Ten podział uzależniony był od stopnia zaangażowania władz państwowych w procesy gospodarcze. Państwo działające wedle tych reguł, stara się za ich pomocą wpływać na sytuację ekonomiczną państwa.

Do czynników pośrednich zalicza się:

  • Manipulowanie stopą procentową
  • Wskazania związane z dokonaniem zmian w sferze podziału

Manipulowanie stopą procentową - działania tego typu związane są z obniżaniem stóp procentowych, zmniejszaniem stopy dyskontowej, lub w ostateczności zwiększaniem ilości pieniądza w obiegu gospodarczym. Tego typu zabiegi spowodują zwiększenie różnicy występującej pomiędzy krańcową rentownością kapitału, a czynnikami odpowiedzialnymi za rentowność kapitału. Wynikiem tego typu prac spowoduje iż inwestycje które będą zachodziły w gospodarce staną się bardziej intratne dla inwestorów.

Wskazania związane z dokonaniem zmian w sferze podziału - tego typu działania mają na celu postępujące zwiększanie opodatkowania wysokich dochodów i przekazywanie w ten sposób otrzymanego przychodu na cele świadczenia socjalne np. zasiłki dla bezrobotnych.

Według Keynsa, kiedy nastąpi kryzys gospodarczy może się okazać, że środki pośrednie które posiada państwo mogą się okazać w pełni nie wystarczające aby ożywić gospodarkę. W tym celu, państwo powinno wystąpić w formie bezpośredniego inwestora organizując bezrobotnym prace publiczne. Tego typu przedsięwzięcia mogą mieć dwie formy, jedna z nich to społecznie użyteczne np. budowa dróg, budynków publicznych itp., a druga to prace społecznie nieużyteczne np. kopanie dołów i zasypywanie ich. Działalność społecznie nieużyteczna, nie jest działaniem negatywnym, gdyż wpływa na zwiększenie dochodów państwowych oraz popytu społecznego, zwłaszcza konsumpcyjnego, które wymusza na przedsiębiorcach zatrudnianie nowych pracowników w celu zaopatrzenia wszystkich konsumentów w dobra. Takie działanie ożywia i to w znaczący sposób gospodarkę krajową, lecz w tych analizach nie uwzględniono jakże istotnego aspektu moralnego wykonywania takiej pracy.

Wszelkie roboty publiczne, powinny być pokrywane z długu publicznego państwa. Władze państwowe emitują obligacje skarbowe, które następnie sprzedają ludności, lub bankom. Pogląd, który mówi iż wykupienie przez banki wszystkich obligacji państwowych spowoduje w zrost pieniądza na rynku, a co za tym idzie wzrost inflacji, jest przyjmowany według Keynsa za niedorzeczny. Według niego gwałtowny wzrost pieniądza na rynku, a o za tym idzie i popytu, spowoduje również wzrost podaży na towary, które wcześniej zalegały hurtownikom w magazynach. Kolejna emisja pieniądza, spowoduje znacznie lepsze wykorzystanie posiadanych przez przedsiębiorstwo mocy wytwórczych, czyli zwiększenie popytu będzie jednoznaczne ze zwiększeniem podaży, i zjawiska których się tak obawiano, czyli inflacja, nie będzie miała miejsca. Tego typu zjawisko będzie mogło wystąpić, w momencie, kiedy produkcja natrafi na przeszkody wytwórcze. Wtedy w miarę szybko nie będzie możliwe dostosowanie podaży do popytu i siłą rzeczy pojawią się problemy inflacyjne. Wyłoni się nadmiar pieniądza, który nie będzie miał pokrycia w towarach na rynku.

Znaczenie teorii Keynsa

Keyns analizuje procesy, które w sposób globalny dotyczą całej gospodarki narodowej, nie rozwarstwiając się na poszczególne czynniki o których mówiła ekonomia marginalna. Jego badania zajmują się w szczególności zjawiskami makroekonomicznymi. Rozwija on teorię która dotyczyła formowania się dochodu narodowego w gospodarce, wyjaśniając powiązania jakie występują miedzy dochodem narodowym a popytem efektywnym społeczeństwa, szczególnie popytem inwestycyjnym. Zaprezentował on wiele prawidłowości jakie występowały w gospodarce wolnorynkowej, z których jedna jest bardzo istotna, a mianowicie popyt inwestycyjny.

Keyns w swoich teoriach posiadał wiele niedoskonałości, największe zaś w psychologicznej analizie zmiennych niezależnych. Wyjaśnia on niedosyt popytu konsumpcyjnego wzrostem oszczędności wraz ze wzrostem dochodów. Niedobór popytu inwestycyjnego wiąże się z przeinwestowaniem gospodarczym , co w konsekwencji prowadzi do obniżenia końcowej rentowności kapitału. Keyns nie zajmował się również działaniem monopoli w gospodarce krajowej, których działalność w znacznym stopniu hamuje procesy inwestycyjne. Założenia tego typu posiadają przełomowy charakter w rozpatrywaniu znaczenia państwa w gospodarce. Teorie skonstruowane przez Keynsa pomimo tego iż posiadają krótkookresowy charakter, były bodźcem do rozwoju badań długookresowych.

Analiza dynamiczna - długookresowa - zajmują się problemami związanymi z przekształcaniem wielkości ekonomicznych w pewnym okresie czasu. Zawierają w sobie kwestie związane ze wzrostem oraz rozwojem gospodarki. Zakłada się, że tego typu działania nie powodują zmian, ani przekształceń własnościowych oraz strukturalnych w gospodarce.

Rozwój gospodarczy - jest to zagadnienie szersze, badające zmiany nie tylko współczynników ilościowych w gospodarce, ale spowodowane przez ich działalność zmiany we współczynnikach jakościowych.

Narzędzia badań dynamicznych - do najistotniejszych czynników zajmujących się badaniem dynamicznym zalicza się:

  1. zdynamizowany mnożnik inwestycyjny;
  2. zasada przyśpieszenia czyli akcelerator;
  3. supermnożnik;
  4. współczynnik kapitału.

Zdynamizowany mnożnik inwestycji

Dwaj ekonomiści pochodzący ze Stanów Zjednoczonych Sam Nelson oraz Clark, zajmowali się analizą funkcjonowania mnożnika inwestycyjnego w długim okresie czasu. Doszli do wniosku, że stosując ten rodzaj mnożnika w długim okresie czasu, należy przyjąć że nie będzie on miał wartości stałej, gdyż jego wysokość jest ściśle uzależniona od krańcowej psychologicznej skłonności do konsumpcji. Dodatkowo stwierdzili, że wydatki związane z inwestycjami nie występują w sposób jednorazowy, tylko rozkładają się w czasie. Założyli oni constans wydatków przypadających na inwestycje z okresu na okres i analizowali ich wpływ na wielkość dochodu narodowego. W pierwszym etapie prędkość wzrostu dochodu narodowego, jest dość wysokie, gdyż związane jest z wydatkami inwestycyjnymi. Następne etapy przynoszą osłabienie szybkości wzrostu, które stopniowo spada, aż do momentu kiedy ustala się na całkowicie nowym, lecz podwyższonym poziomie. W celu zachowania wysokiego poziomu dochodu narodowego, koniecznie są ciągłe inwestycje, gdyż tylko w ten sposób jest możliwe zatrzymanie korzystnej koniunktury, w przeciwnym wypadku osiągnięty pozom obniży się do wartości wyjściowej. W celu zachowania korzystnego tempa rozwoju, należy z roku na rok produkować coraz więcej. Ten typ rozważań przynosi całkiem nowe rozwiązania, oraz przekształca niektóre teorie Keynsa. Według Keynsa aby zachować równowagę krótkookresową było zachowanie jednakowego poziomu dla inwestycji oraz oszczędności, natomiast gdy występuje przewaga inwestycji nad oszczędnościami, występuje wtedy równowaga dynamiczna. W związku z tym nie wystarczy istnienie procesów tezauryzacyjnych, lecz wymagane są procesy detezauryzacyjne, których zadaniem jest z gromadzonych wcześniej oszczędności stworzyć kapitał, który będzie bodźcem do tworzenia nowych inwestycji. W ten sposób dochód narodowy będzie wzrastał oraz powstaną całkiem nowe inwestycje oraz miejsca pracy.

Zasada przyśpieszenia - czyli akcelerator - ten typ założeń skonstruował R. Harrod, przedstawiając ją jako odwrotność mnożnika inwestycyjnego, wykazując swoistego rodzaju zależności zachodzące pomiędzy zmianą dochodu narodowego, a zmianą popytu inwestycyjnego, przyjmując że posiadane moce produkcyjne są w pełni wykorzystane. Zasada przyśpieszenia prezentowana jest w dwóch postaciach: ilościowym oraz czasowym.

Postać ilościowa ukazuje iż amplituda zmian popytu inwestycyjnego jest znacznie większa niż zmiany popytu konsumpcyjnego.

Postać czasowa prezentuje natomiast wyprzedzenie czasowe, na którym opiera swoje działanie, to znaczy należy przewidywać zmiany jakie zachodzą w popycie konsumpcyjnym i wtedy przygotować odpowiednio bazę produkcyjną. Jednym słowem skutek powinien wyprzedzić przyczynę.

Tego typu prezentowana teoria jest zależna od wytrzymałości maszyn produkcyjnych. Wraz z wydłużaniem się czasu użytkowania urządzeń wzrasta stopa przyspieszenia. Tego typu zasada działa tylko w momencie zmiany tempa dochodu narodowego, gdy w czasie t1 wzrost wynosi 10% w odniesieniu do stopy która wynosi 0%, zasada przyśpieszenia natomiast działa w czasie t2 kiedy to stopa wzrostu dochodu trzymuje się na wysokości 10% wtedy właśnie przyśpieszenie przestaje działać. Działa ona zarówno przy przyśpieszeniu jak i przy zwolnieniu, gdzie przy zwolnieniu spada popyt inwestycyjny nawet kilkakrotnie.

Supermnożnik - opiera swoje działanie na scaleniu mnożnika inwestycyjnego oraz przyspieszenia w celu bliższej analizy cyklów koniunkturalnych. W fazie aktywnego działania zwiększenie inwestycji prowadzi do wzrostu dochodu narodowego, co w konsekwencji daje efekt przyśpieszenia. Te działanie można interpretować jako kolejny wzrost inwestycyjny, co pociąga za sobą dalszy wzrost dochodu narodowego oraz niesłabnące przyspieszenie. Jednak niewielki spadek dochodu narodowego, może spowodować aby mnożnik inwestycyjny wraz z przyśpieszenie diametralnie zaczęły spadać. Tego typu działania mogą w konsekwencji spowodować powstanie kryzysu gospodarczego.

Współczynnik kapitału - celem działalności tego współczynnika jest badanie efektów podażowych danych inwestycji, a mianowicie rozwój zdolności produkcyjnych przy założeniu iż moce wytwórcze są w pełni wykorzystane. Współczynnik kapitału określa jaki kapitał jest niezbędny aby rozszerzyć moce produkcyjne w celu zwiększenia dochodu narodowego o jednostkę. Według Harroda jest to zależność zachodząca pomiędzy nakładami inwestycyjnymi a przyrostem dochodu narodowego (C=I/DY). Wielkość współczynnika jest zależna od zmian w relacji jakie zachodzą pomiędzy technicznym wyposażeniem pracy, a wydajnością pracy. Zmiany, które następują w tym stosunku związane są przede wszystkim z rodzajem postępu technicznego. W momencie kiedy typ postępu jest określany jako kapitałochłonny, to znaczy w momencie kiedy wyposażenie pracy wzrasta w większym tempie niż wydajność to wtedy współczynnik kapitału rośnie. Natomiast przy występowaniu typu kapitałooszczędnego, to znaczy w momencie kiedy techniczne wyposażenie rośnie znacznie wolniej niż wydajność to wtedy współczynnik maleje. Współczynnik jest stały w momencie kiedy postęp techniczny jest neutralny.

Wzrost zrównoważony i teoria z nim związana - w bardzo szybkim tempie rozwinęła się po II wojnie światowej. Do reprezentantów tej teorii zalicza się: Harroda, Robinsona, Kaldora oraz Amerykanina Domara.

Model wzrostu zrównoważonego Domara

Wzrost zrównoważony zachodzi w momencie, kiedy jedna z fundamentalnych wartości ekonomicznych, czyli popyt oraz podaż ustabilizuje się na równym poziomie w gospodarce.

Domar przyjmuje pewne warunki:

Wychodzi z założenia, że podczas osiągnięcia pełnych mocy wytwórczych znajdowała się w okresie wyjściowym, a najważniejszym obecnie jej problemem to utrzymanie stanu wzrostu. W swoim modelu gospodarczym całkowicie wyklucza rolę państwa oraz handlu zagranicznego. Tego typu założenia nie pozwalają mu zakładać że ważnym motywem w rozwoju jest ingerencja państwa w procesy gospodarcze. Uważa również, że w gospodarce nie występują żadne opóźnienia czasowe, co rozumie przez to, że wzrost inwestycji w pewnym okresie prowadzi do zwiększenia dochodu narodowego, jak również samoczynnie przyczynia się do powiększenia mocy produkcyjnych. Według niego, krańcowa i przeciętna skłonność do oszczędzania są jednakowe, natomiast współczynnik kapitału jest stały.

Ekspozycja modelu - za podstawowy czynnik, który decyduje o wzroście zrównoważonym, należy uważać identyczne tempo rozwoju zdolności produkcyjnych oraz dochodu narodowego, kiedy to zostanie osiągnięte gospodarka będzie mogła utrzymać całkowite wykorzystanie posiadanych mocy wytwórczych, które prezentowała w okresie wyjściowym. Zatem podstawowym czynnikiem, który decyduje o wzroście zrównoważonym jest stopa wzrostu zdolności produkcyjnych, która musi być na jednakowym poziomie co stopa wzrostu dochodu narodowego: DP/P=DY/Y, czyli stopa podażowa musi być równa stopie popytowej. Dochód narodowy kształtuje się za pomocą inwestycji. Jeżeli one systematycznie rosną, to rośnie także dochód narodowy. Jednak powstaje pytanie, które brzmi następująco: w jakim tempie powinny zwiększać się inwestycje, aby ich charakter był odpowiednio zrównoważony? Gdy następuje proces ogólnego wzrostu gospodarczego, władze państwowe dążą do utrzymania go na odpowiednio zrównoważonym poziomie. Aby uzyskać tego rodzaju wyniki musi przyrost zdolności produkcyjnych DP być na jednakowym poziomie co przyrost narodowy DY (DP=DY).

Strona podażowa prezentowana jest jako iloczyn inwestycji (I), natomiast współczynnik efektywności gospodarczej (d), stanowi współczynnik kapitału, który jest jego odwrotnością. Strona popytowa prezentowana jest w formie podobnej jak u Keynsa, lecz z wykorzystaniem odmiennych symboli:

a - skłonność do oszczędzania

DI * 1/a = mnożnik inwestycyjny

Wyjaśnienie:

I * d = DI * 1/a obie strony mnożymy przez a i dzielimy przez I,

a * d = DI/ I = r - otrzymujemy w ten sposób stopę wzrostu zrównoważonego, która odpowiada za zrównoważony wzrost gospodarczy. Tego typu wyliczenia pozwalają nam ustalić czy inwestycje przeprowadzane w gospodarce rozwijają się według współczynnika "r". Jeżeli tego typu procesy przebiegają zgodnie z obliczeniami to w tym wypadku wzrost gospodarczy będzie zrównoważony, czyli popyt i podaż będzie posiadała jednakową wartość.

Wzrost niezrównoważony - występują w gospodarce w momencie, kiedy procesy w niej występujące nie przebiegają zgodnie z wzrostem zrównoważonym, czyli współczynnikiem "r". Działające na rynku gospodarczym procesy zwane kumulacyjnymi (mnożniki inwestycyjne oraz zatrudnienia) mogą spowodować w gospodarce negatywne skutki, które będą objawiały się coraz znaczniejszym odchylaniem się wzrostu gospodarczego od wzrostu zrównoważonego. Wystąpić mogą dwie sytuacje:

  1. luka deflacyjna;

luka inflacyjna

Luka deflacyjna - występuje w gospodarce w momencie, kiedy inwestycje są na niższym poziomie niż ustalony przez iloczyn a* d (czyli r). Niedostateczna ilość inwestycji w gospodarce powoduje zmniejszenie popytu efektywnego obywateli oraz co za tym idzie, nie wykorzystanie do końca posiadanych mocy produkcyjnych. Spada popyt, ceny, wytwórcy zmniejszają produkcję. Kolejne zmniejszenie inwestycyjne powoduje zmniejszenie dochodu narodowego, a gospodarka zaczyna stopniowo dążyć do kryzysu. Laka deflacyjna charakteryzuje się niskimi inwestycjami, niedostatecznie wysokim popytem, niepełnym wykorzystaniem możliwości produkcyjnych.

Luka inflacyjna - występuje w gospodarce z chwilą kiedy inwestycje znajdują się na wyższym poziomie niż ustalonym przez iloczyn a* d (czyli r). Dużym inwestycją występującym w gospodarce towarzyszy wzrost popytu konsumpcyjnego, a co za tym idzie dochodu narodowego. Potrzeby, które występują na rynku nie są wstanie zaspokoić producenci określonych dóbr, ponieważ efekty podażowe inwestycji występują w długim okresie czasu. W momencie kiedy popyt jest większy od podaży wtedy ceny wzrastają, natomiast inwestycje występujące w gospodarce coraz bardziej opłacalne, co powoduje dalszy rozwój inwestycji. Tego typu działanie napędza mechanizm inflacyjny. Ceny wzrastają szybciej niż wynagrodzenia, w związku z czym realne dochody społeczeństwa maleją. Podczas umiarkowanej inflacji w gospodarce następuje ożywienie, jednak kiedy inflacja przeradza się w bardziej zaawansowany typ, a mianowicie w hiperinflacje, wówczas w gospodarce następuje sytuacja kryzysowa. Szybki wzrost cen powoduje zanik handlowej kalkulacji, zmniejszają się oszczędności społeczeństwa, dochód narodowy jest nieracjonalnie dzielony, wynika to z tego, że jednostki budżetowe podczas inflacji tracą najwięcej. Największa odnotowana w Polsce inflacja przypada na rok 1990 i wynosiła wtedy 586%, natomiast w 1991 wynosiła 70%, a już w 1992 roku 40%.

Domar zwraca uwagę że podczas gwałtownego rozwoju czynników inwestycyjnych, trudno przewidzieć iż będą one z roku na rok występowały na poziomie, który spowoduje powstanie wzrostu zrównoważonego i w związku z tym skłania się ku ingerencji państwa w sprawy gospodarcze kraju. Jego propozycje w znaczący sposób odchodzą od zachodnich modeli gospodarczych oraz rozwiązań ekonomicznych. Sugeruje aby w czasie wystąpienia luki deflacyjnej zwiększać ilość inwestycji w gospodarce, natomiast w momencie wystąpienia luki inflacyjnej obniżenia inwestycji. Tego typu sugestie nazwano paradoksem Domara - Harrda, z tego względu iż wydają nam się one na pierwszy rzut oka nierzeczowe, jednak są jak najbardziej prawidłowe i poprawne.

W skład narzędzi dynamicznych wchodzą:

  • inwestycje autonomiczne
  • inwestycje indukowane

Tego typu zagadnienia wprowadził Alwin Hansen.

Inwestycje autonomiczne - do tego typu inwestycji zalicza się przedsięwzięcia gospodarcze, na które nie ma wpływu obecna sytuacja ekonomiczna danego kraju. Posiadają one charakter zewnętrzny, a wykonanie tego typu działań odbywa się za pomocą nowych, całkowicie innowacyjnych metod wytwórczych. Tego typu procesy wiążą się ze wzrostem liczby ludności, dlatego konieczne jest powstawanie nowych budynków użyteczności publicznej. Ten typ działań wymaga od państwa wprowadzenie robót publicznych, oraz finansowania przez nie oraz przez związki komunalne.

Inwestycje indukowane - zalicza się do tych inwestycji procesy zachodzące wewnątrz gospodarki. Działania tego typu wykonuje się głównie z tego względu iż wzrasta popyt w gospodarce, a realizowane są przez przedsiębiorców którzy reagują na popyt.

Współczesny neoliberalizm - szkoły można rozdzielić według ich geograficznego położenia

  • szkoła angielska
  • szkoła amerykańska
  • Szkoła niemiecka

Przedstawicielem szkoły angielskiej był Friedrich Hayek (1899-1992), austriacki ekonomista, klasyk neoliberalizmu, laureat Nagrody Nobla z 1974. Studia ukończył na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie uzyskał też stopień doktora nauk prawnych (1921) oraz politycznych (1923). W latach 1931-1950 wykładał w London School of Economics, później na uniwersytecie w Chicago. Najważniejsze jego prace to Konstytucja wolności i Droga do poddaństwa, w których zawarł swoją teorię neoliberalizmu. Naczelną wartością dla Hayeka była wolność, którą traktował jako niezależność i wiązał bezpośrednio z funkcjonowaniem wolnokonkurencyjnej gospodarki opartej na prawie popytu i podaży. Przeciwstawiał się klasycznie pojmowanej sprawiedliwości, znajdującej wyraz w regułach podziału dóbr. Uważał, że narzucenie społ. jakiegokolwiek modelu dystrybucji jest zaprzeczeniem wolności. Sprawiedliwość może być wyłącznie oparta na zasadzie swobodnie zawieranych umów.

F. Knight, zaliczany jest do reprezentantów szkoły amerykańskiej, starszego typu liberałów amerykańskich, który poprzez liberalne działania kierujące gospodarką motywuje zwiększenie posiadanych kapitałów. Jako autor pracy pt. "Ryzyko niepewność i zysk", chce przekonać czytelnika iż ryzyko towarzyszące każdym inwestycją można wkalkulować w koszty. Zysk natomiast utożsamia jako podejmowanie udanych decyzji w momencie niepewności.

Młodsza ekipa ekonomistów do które zalicza się Friedman Milton (ur. 1912), ekonomista amerykański, laureat Nagrody Nobla w 1976 za wkład do teorii konsumpcji, stabilizacji makroekonomicznej i historii pieniądza. Ponowne sformułowanie przez niego ilościowej teorii pieniądza, poparte studiami empirycznymi nad jego rolą w gospodarce, stały się podstawą odrodzenia monetaryzmu. Friedman jest obrońcą wolnego rynku, wskazuje na niebezpieczeństwa w tworzeniu Unii Walutowej i Monetarnej w Unii Europejskiej, twierdząc, że nie ma żadnych przesłanek ekonomicznych, a jedynie polityczne, które przemawiają za istnieniem takiego ugrupowania integracyjnego. Podczas dyskusji która odbyła się w latach 70 oraz 80 na temat stabilizacji cen, wyłoniły się dwa nowe kierunki kejnsizm oraz monetaryzm. Oba te kierunki dążyły do realizacji tych samych celów, a mianowicie: do uzyskania w miarę jednakowego poziomu wzrostu gospodarczego, zmniejszenie bezrobocia, stabilizacji cen, likwidacji inflacji, uzyskanie dodatniego bilansu handlowego.

Keynsiści - opowiadali się za założeniami Keynsa. J. Robinson oraz N. Kalder wnioskowali za wprowadzeniem korzystniej polityki podatkowej kraju, której forma, zakres oraz okres wykonywania byłby za każdym razem ustalany przez władze państwowe.

Monetaryści, do których zaliczano Fridmana oraz szkołę nowych klasyków z Sargentem oraz R. Lucasem na czele, których uważano za twórców rzeczywistych oczekiwań, odrzucali fiskalizm jako sposób unormowania cen skłaniając się w stronę prowadzenia odpowiedniej polityki finansowej którą prezentowano w następujący sposób:

Fridman wnioskował aby zmniejszyć tempo wzrostu podaży pieniądza do wielkości uznawanej za końcową, następnie trzeba kontrolować rozwój podaży pieniądza względem rozwoju produkcji realnej.

Szkoła niemiecka - ten typ szkoły miał na celu porządkować procesy gospodarcze. Jako czołowego reprezentanta tej szkoły uznawano W. Euckena profesora Uniwersytetu we Fryburgu. Nawiązywał on do założeń optymalnych, był także autorem dwóch konstrukcji modelowych: model gospodarki centralnie planowanej oraz model gospodarki rynkowej. Wyższość dawał modelowi gospodarki rynkowej z tego względu, że wpływa na wzrost całego społeczeństwa. Krąży taki pogląd, że "niemiecki cud gospodarczy", który datowany jest na lata 70-te oparty był na liberalizmie występującym w gospodarce niemieckiej. Te założenia nie były do końca zgodne z prawdą, gdyż pomógł im również: napływ taniej siły roboczej oraz plan Marshalla.