Pod pojęciem "działalności gospodarczej" rozumie się działalność wytwórczą, budowlaną, usługową i handlową prowadzoną w celach zarobkowych na rachunek własny podmiotu gospodarczego. Do działalności gospodarczej zalicza się również każdą inną działalność charakteryzującą się zasadą racjonalnego działania i maksymalizacji efektu - osiągania maksymalnego efektu przy określonych zasobach lub minimalizacji nakładów przy uzyskaniu zamierzonego poziomu efektów. Działalność gospodarcza powinna charakteryzować się takim sposobem alokacji dostępnych środków, by móc osiągać możliwie najwyższy w danej sytuacji gospodarczej stopień zaspokajania potrzeb. Podstawowym celem gospodarki narodowej jest zaspokajanie materialnych i kulturalnych potrzeb społeczeństwa.

Do usług zalicza się te czynności, które nie przyczyniają bezpośrednio do tworzenia nowych dóbr, lecz świadczone są odpłatnie przez podmioty gospodarki narodowej. Są one świadczone zarówno w ramach produkcji materialnej, jak i poza nią, niezależnie od charakteru odbiorcy i wykonawcy. Działalność usługowa na rynku prowadzona jest głównie przez podmioty gospodarcze posiadające formę przedsiębiorstw. Należą one zarówno do sektora prywatnego, jak i publicznego.

Do kategorii usług zalicza się:

  • czynności związane z handlem, budownictwem, transportem i łącznością,
  • czynności związane z zaspokajaniem potrzeb fizycznych i psychicznych człowieka w zakresie kultury, oświaty, wypoczynku, sportu, ochrony zdrowia, opieki społecznej,
  • czynności współwystępujące z procesem produkcji, ale nie generujące bezpośrednio nowych dóbr, w tym w szczególności prace montażowe i instalacyjne w miejscu przeznaczenia produktu,
  • czynności remontowe i konserwacyjne,
  • czynności związane z zaspokajaniem potrzeb porządkowo-organizacyjnych społeczeństwa, szczególnie w zakresie administracji, wymiaru sprawiedliwości i obrony narodowej,
  • niektóre czynności o charakterze usługowym bezpośrednio lub pośrednio powiązane ze sferą produkcyjną, jak np. dystrybucja energii elektrycznej,
  • pozostałe czynności nieprodukcyjne związane z różnego rodzaju działalnością gospodarczą.

Istnieje wiele czynników odróżniających usługi od produktów materialnych. Do najważniejszych z nich zalicza się:

  • brak możliwości wykonywania usług na zapas,
  • występowanie bezpośredniego związku pomiędzy momentem produkcji usługi, jej świadczenia i spożycia - wszystkie te procesy mogą występować w tym samym miejscu i czasie; jednakże może również istnieć rozbieżność odnosząca się do miejsca i czasu produkcji usługi, jej świadczenia oraz konsumpcji (okres spożycia usługi może być długotrwały np. od momentu następnego uszkodzenia maszyny),
  • usługi muszą być świadczone dla znanego odbiorcy (musi mieć miejsce bezpośredni kontakt między usługodawcą i usługobiorcą),
  • usługi często mają charakter komplementarny względem działalności wytwórczej,
  • w przeważającej większości usługi cechują się pracochłonnością, nie zaś materiało- lub kapitałochłonnością,
  • pojedyncza usługa składa się przeważnie z różnorodnego układu czynności, co powoduje często trudności z ich ilościowym ujęciem.

Klasyfikacja usług.

Istnieje wiele kryteriów, według których można dokonywać klasyfikacji usług.

Z punktu widzenia przedmiotowego wyodrębnić można trzy grupy usług:

  • usługi rzeczowe - obejmują te czynności, które oddziałują bezpośrednio na podmioty lub obiekty. Zalicza do nich m.in.:
    • czynności o charakterze remontowym i budowlanym,
    • czynności współwystępujące z procesem produkcji, ale nie generujące bezpośrednio nowych dóbr - np. czynności służące powiększeniu wartości użytkowej wyrobów wyprodukowanych przez inne podmioty bądź koncentrujące się na obsłudze produkcji (np. w zakresie handlu, transportu, łączności itp.),
    • czynności polegające na wytwarzaniu produktów uwzględniających indywidualne cechy podmiotu zlecającego lub życzenia klientów oraz wyroby wytwarzane z powierzonego materiału,
  • usługi osobiste - obejmują te czynności, które skierowane są na zaspokajanie bezpośrednich potrzeb fizycznych i psychicznych ludzi w zakresie konsumpcji indywidualnej oraz zbiorowej. Przykładami usług osobistych mogą być:
    • usługi edukacyjne,
    • usługi w zakresie ochrony zdrowia, opieki społecznej,
    • usługi związane z kulturą, sportem i rekreacją,
    • usługi fryzjerskie i kosmetyczne,
    • usługi hotelarskie i gastronomiczne,
  • usługi ogólnospołeczne - obejmują te czynności, które zaspokajają potrzeby porządkowo-organizacyjne społeczeństwa jako całości, np.
    • realizacja zadań przez administrację państwową,
    • działalność organizacji społecznych i politycznych,
    • działalność instytucji ubezpieczeniowych i finansowych,
    • działalność wymiaru sprawiedliwości,
    • realizacja zadań z zakresu bezpieczeństwa i obrony narodowej.

Z perspektywy kryterium ekonomicznego wyróżnić można:

  • usługi produkcyjne - obejmują czynności o charakterze rzeczowym współwystępujące z procesem produkcji, ale nie generujące bezpośrednio nowych dóbr, świadczone na rzecz podmiotów gospodarczych.
  • usługi konsumpcyjne - stanowią usługi świadczone na rzecz społeczeństwa i gospodarki narodowej. Wyróżnić można usługi konsumpcji:
    • indywidualnej ludności - obejmują część usług rzeczowych osobistych,
    • zbiorową - obejmują część usług osobistych oraz ogólnospołecznych.

Z punktu widzenia kryterium finansowego można wskazać:

  • usługi odpłatne - usługi w pełni opłacane przez podmioty indywidualne (ludność, przedsiębiorstwa) oraz częściowo opłacane indywidualnie (np.: opłaty za przedszkole),
  • usługi nieodpłatne - usługi darmowe z punktu widzenia indywidualnego podmiotu, ale finansowane z funduszy konsumpcji zbiorowej, np. z budżetu państwa, samorządu (oświata, administracja publiczna).

Biorąc pod uwagę kryterium odbiorcy można wyodrębnić:

  • usługi dla ludności - obejmują usługi opłacane przez ludność ze środków własnych (pieniężnych lub w postaci talonów, bonów) związane z zaspokojeniem podstawowych potrzeb takich jak: mieszkania, odżywianie, komunikowanie i bezpieczeństwo,
  • usługi dla gospodarki narodowej - dla podmiotów gospodarki narodowej - przedsiębiorstw, instytucji publicznych.

Z punktu widzenia związku z działalnością handlową wyróżnia się trzy typy usług:

  • usługi związane z handlem - usługi takie są integralną częścią procesu sprzedaży towarów. Nabycie tych usług może nastąpić wyłącznie z jednoczesnym nabyciem określonego towaru i odwrotnie - nabycie towaru oznacza równoczesne nabycie usługi. Za nabywane wraz z towarem usługi konsument najczęściej nie ponosi dodatkowych opłat, cena za te usługi jest już wkalkulowana w cenę towaru. Przykładami usług związanych z handlem mogą być usługi informacji, porady, instruktażu, pokazy itp.;
  • usługi częściowo związane z handlem - współwystępują ze zakupem dóbr i mogą być nabyte przez konsumenta tylko wraz z zakupem towaru (stanowią dodatkowe świadczenie), jednakże kupującemu pozostawiany jest wybór, czy dokonuje zakupu towaru wraz z usługą, czy decyduje się na towar bez usług. Przykładami tego typu czynności jest możliwość montażu nabytego towaru w miejscu jego przeznaczenia, czy transport tego towaru. Możliwość nabycia dodatkowych usług do zakupionych dóbr stanowi często element podnoszących atrakcyjność sprzedawanych towarów;
  • usługi wolne - są świadczone niezależnie od procesu sprzedaży dóbr. Usługami wolnymi są przykładowo usługi serwisu i naprawy sprzętu elektronicznego, wypożyczania sprzętu turystycznego czy sprawowania opieki nad dziećmi w centrach handlowych w czasie dokonywania zakupów przez rodziców.

Ważnym typem kategoryzacji usług jest również specjalizacja rodzajowa, która zawężą zakres świadczonych usług do jednego bądź kilku pokrewnych rodzajów. Przykładami specjalizacji rodzajowej usług mogą być usługi remontu i naprawy, które w poszczególnych zakładach usługowych ograniczone są przeważnie do kilku rodzajów urządzeń, takich jak np. usługi naprawy AGD, usługi serwisu sprzętu radiowo-telewizyjnego lub nawet pojedynczych rodzajów dóbr, np. naprawa robotów kuchennych, lodówek, pralek, telewizorów, sprzętu audio.

Dodatkowo wyróżnić można kategorię usług profesjonalnych. Dotyczą one przede wszystkim obsługi sfery biznesowej i koncentrują się na oferowaniu specjalistycznych informacji i wiedzy oraz metodologii, która umożliwia realizację określonego typu zadań. Do kategorii usług profesjonalnych zalicza się m.in. usługi:

  • prawnicze,
  • konsultingowe,
  • marketingowe,
  • informatyczne,
  • doradztwo personalne,
  • architektoniczne,
  • medyczne itp.

Coraz większego znaczenia w gospodarce nabierają różnego rodzaju usługi konsultingowe (doradcze). Zapotrzebowanie na tego typu usługi napędzane jest głównie poprzez coraz bardziej intensywne i częstsze zmiany dotyczące ekonomiczno-prawnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej, a także słaba znajomość wśród zarządzających organizacjami procesów rządzących rynkiem i wysokie ich skomplikowanie. Działalność firm konsultingowych i doradczych opiera się głównie na świadczeniu usług wobec osób fizycznych i przedsiębiorstw w dziedzinie organizacji i zarządzania firma, opracowywania analiz i planów działalności (biznesplanów), prowadzenia ksiąg rachunkowych, doradztwa w zakresie finansów i prawa. Ważnym odbiorcą usług konsultingowych są również instytucje publiczne, np. jednostki samorządu terytorialnego.

Miejsce świadczenia usług.

Usługi przeważnie świadczone są w formie stacjonarnej (np. przez zakłady usługowe), lecz coraz większego znaczenia nabiera niestacjonarna forma świadczenia usług. Wynika to z potrzeby zbliżenia miejsca wykonywania usług do miejsca występowania popytu na te usługi. Dokonuje się to m.in. poprzez zbliżenie do klienta za pomocą tworzenia lokalnych punktów przyjęć lub organizowanie niestacjonarnych punktów usługowych (np. mobilne warsztaty naprawcze oraz brygady dojazdowe docierające do klienta i wykonujące usługi naprawy na miejscu. W wielu wypadkach świadczenie usług w formie niestacjonarnej jest jedynym możliwym rozwiązaniem organizacyjnym (np. naprawa urządzeń zainstalowanych u odbiorców).

Łączność.

Szczególnym rodzajem usług jest łączność. Usługa ta stanowi dział gospodarki narodowej mający na celu umożliwianie porozumiewania się i komunikowania na odległość. Główne rodzaje łączności to:

  • łączność pocztowa - polega na transporcie i doręczaniu korespondencji w formie pisemnej, paczek i przekazów oraz na kolportażu prasy,
  • łączność telekomunikacyjna - polega na przekazywaniu rozmów oraz tekstów za pomocą telefonu, telexu, telegrafu i dalekopisu,
  • łączność radiowa i telewizyjna - polega na transmisji programów rozgłośni radiowych i telewizyjnych.

Rola usług w gospodarce.

Obecnie w działalności niemalże wszystkich podmiotów gospodarujących konieczne jest wykorzystywanie różnego rodzaju usług, które są świadczone przez podmioty zewnętrzne specjalizujące się w poszczególnych sferach działalności. Potrzeby te odnoszą się również do ludności, która w wyniku wzrostu oczekiwań dotyczących warunków i poziomu życia oraz poziomu wygody i komfortu w coraz większym zakresie korzysta z różnego rodzaju usług dostępnych na rynku. Jakość oferowanych usług w nowoczesnych gospodarkach jest jednym z najbardziej perspektywicznych i skutecznych czynników wyróżniania się na rynku. W praktyce staje się ona sednem orientacji podmiotów gospodarujących na klienta. Ma to swoje uzasadnienie w obserwowalnym zjawisku gwałtownego wzrostu zapotrzebowania gospodarki (przedsiębiorstw, innych jednostek organizacyjnych czy ludności) na różnego rodzaju usługi, co wiąże się z szybkimi przemianami technicznymi i cywilizacyjnymi oraz wynikającą z tego potrzebą coraz głębszego podziału pracy i rozwoju specjalizacji. Powoduje to powstawanie coraz to nowych specjalistycznych branż usługowych, które w gospodarkach tradycyjnych bądź nie istniały, bądź miały marginalne znaczenie (np. usługi marketingowe, usługi doradcze, usługi komputerowe, usługi w zakresie analiz i badań opinii społecznej).

Jak wskazują doświadczenia światowe, dla wzrostu znaczenia sektora usług w danym kraju konieczny jest wzrost gospodarczy na tym obszarze oraz wzrost zamożności mieszkańców. Z drugiej strony, oddziaływanie usług na gospodarkę przejawia się poprzez dynamizowanie wzrostu gospodarczego. Efekt ten osiągany jest dzięki wpływowi usług na wielkość produktu krajowego brutto, wspomaganie rozwoju sfery produkcyjnej, wspieranie postępu naukowo-technicznego oraz rozwoju poziomu organizacyjnego jednostek gospodarujących (m.in. usługi menadżerskie, konsultingowe, doradcze). Usługi stanowią również element napędzający i zaspakajający popyt konsumpcyjny ludności (usługi podnoszące poziom życia). Są także istotnym czynnikiem wspomagającym rozwój gospodarki rynkowej poprzez ułatwianie dokonywania transakcji na rynku (np. usługi transportowe). Usługi kreują coraz to nowe branże gospodarki generujące wartość dodaną i miejsca pracy (np. usługi pośredniczące, informacyjne czy kredytowe).

W nowoczesnych gospodarkach, w których usługi zajmują istotną rolę, coraz większego znaczenia nabierają czynniki osobowościowe odnoszące się do usługodawcy, tj. motywacje, wytrwałość czy kreatywność. Są to szczególnie istotne cechy wykorzystywane w kontaktach z klientem. Klienci w coraz większym stopniu oczekują indywidualnego traktowania i wychodzenia do nich z pomysłem na zaspokojenie ich zróżnicowanych potrzeb. Można to osiągnąć m.in. poprzez duże osobiste zaangażowanie w jak najwyższy poziom świadczenia usług. Można powiedzieć, że obecnie każda jednostka gospodarująca jest "firmą usługową", a usługą, którą świadczy, jest generowanie zadowolenia klienta. W odróżnieniu od udziału firmy w rynku, który jest miernikiem działalności jednostki odnoszącym się do przeszłości, zadowolenie klientów jest czynnikiem wpływającym na przyszłość organizacji i miernikiem możliwości jej dalszego rozwoju.

Układ o Stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi.

Układ o Stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi został podpisany 16. grudnia 1991 r. Dokument ten stanowił bardzo istotny krok w kierunku zacieśniania wzajemnych kontaktów gospodarczych i politycznych między Polską a Wspólnotami Europejskimi oraz późniejszego przystąpienia Polski w struktury Unii Europejskiej. Pierwszą umowę o handlu oraz współpracy gospodarczej między tymi partnerami zawarto w 1989 r. Zawarcie Układu o Stowarzyszeniu stanowiło potwierdzenie i rozszerzenie tej umowy.

Z perspektywy wieloletniej Układ o Stowarzyszeniu postrzegać można jako bardzo istotny czynnik, który przyczynił się do wzmocnienia procesu transformacji społeczno-gospodarczej w Polsce. Układ ten stanowił również ważny sygnał dla społeczności międzynarodowej o zaangażowaniu się Polski w budowę gospodarki rynkowej oraz jej aktywnym uczestnictwie w pogłębiającym się procesie integracji europejskiej. Tak zorientowana polityka mogła przyczynić się do wykreowania wizerunku Polski jako wiarygodnego partnera handlowego i politycznego oraz atrakcyjnego miejsca lokowania inwestycji dla inwestorów zagranicznych.

Część III Układu zawierała regulacje odnoszące się do wymiany towarowej między Wspólnotami Europejski a Polską. Szczegółowe postanowienia przewidywały 10-letni okres stopniowego wdrażania strefy wolnego handlu według reguł Układu oraz zasad GATT. Plan stopniowej liberalizacji handlu dla towarów przemysłowych przewidywał, że w pierwszym roku funkcjonowania Układu blisko 50% wartości eksportu z Polski w tym zakresie będzie miało charakter bezcłowy. Pozostałe kategorie wyrobów miały uzyskiwać dostęp bezcłowy w kolejnych latach, przy czym pełne otwarcie rynków WE dla produktów przemysłowych z Polski nastąpić miało do końca 1997 r., zaś dla produktów ze Wspólnot Europejskich - rok później. Z chwilą wejścia w życie Układu zniesione zostały w eksporcie towarów przemysłowych ograniczenia ilościowe (za wyjątkiem tekstyliów i węgla).

W zakresie importu do Polski towarów przemysłowych z krajów Wspólnot założono, że z dniem wejścia Układu w życie Polska zniesie cła na wyroby stanowiące ponad 1/4 całości importu ze Wspólnot Europejskich. Kolejne redukcje ceł następować miały corocznie w ramach 5 etapów począwszy od 1 stycznia 1995 r.

W zakresie handlu produktami rolnymi, w odróżnieniu do wyrobów przemysłowych, w ramach których przewidziano utworzenie strefy wolnego handlu, zaplanowano jedynie pewną liberalizację handlu. Dotyczyła ona 6 grup eksportu z Polski. Ponadto z chwilą wejścia umowy w życie obniżono o 10 punktów procentowych wielkość stawek celnych dotyczących importu produktów rolnych ze Wspólnot (głównie produktów nie wytwarzanych w Polsce).

Układ o Stowarzyszeniu przewidywał również stworzenie możliwości legalnego zatrudniania polskich pracowników na terenie Wspólnot i pracowników ze WE w Polsce oraz równorzędnego ich traktowania, jak obywateli miejscowych. Dotyczyło to również rodzin pracowników. Układ zapowiadał ponadto przyszłe zliberalizowanie rynku pracy Wspólnot dla Polaków w oparciu o umowy dwustronne z państwami członkowskimi WE.

Umowa regulowała również kwestie liberalizacji przepisów odnoszących się do zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej. Stworzyła możliwości obywatelom i podmiotom gospodarczym w Polsce zakładania firm na terenie krajów Wspólnot, jak również obywatelom i podmiotom z WE w Polsce. Liberalizacja dotyczyła również sfery usług, gdzie docelowo podmioty ze krajów WE uzyskały pełne możliwości dostępu do usług związanych z bankowością i ubezpieczeniami. Liberalizacja w tym zakresie dotyczyła również uregulowania prawnego kwestii związanych z nabywaniem, użytkowaniem, dzierżawieniem oraz sprzedażą nieruchomości na terenie Polski oraz prawa do używania na warunkach odpłatności gruntów rolnych, lasów oraz zasobów naturalnych, w przypadku, gdy będzie to czynnik niezbędny, by móc prowadzić działalność gospodarczą.

Elementem części III Układu o Stowarzyszeniu Polski z Wspólnotami Europejskimi była również wspólna deklaracja współpracy ukierunkowana na wspieranie rozwoju Polski. Współpraca ta obejmować miała wzajemne przekazywanie informacji, szkolenia specjalistów oraz ujednolicanie prawodawstwa, standardów i norm. Ponadto Układ przewidywał pomoc Wspólnot dla Polski w formie bezzwrotnej pomocy w ramach funduszu PHARE oraz poprzez umożliwienie dostępu do kredytów Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Oprócz tego WE zadeklarowały dodatkową pomoc o charakterze finansowym w celu stabilizowania i utrzymywania wymienialności złotówki oraz wspierania procesu restrukturyzacji polskiej gospodarki.

W kontekście Układu o Stowarzyszeniu oraz celów makroekonomicznych Polski w latach 90. priorytetowym zadaniem Polski z punktu widzenia gospodarczego było ukształtowanie proeksportowego charakteru polskiej gospodarki. Miało to pozwolić na obniżenie poziomu inflacji oraz pozyskania niezbędnych dewiz m.in. do spłaty zadłużenia oraz zakupu dóbr inwestycyjnych. Szczególnie perspektywiczną gałęzią gospodarki był sektor rolno-spożywczy, przede wszystkim nastawiony na produkcję tzw. zdrowej żywności (potencjał w zakresie zaplecza surowcowego i nieskażonego areału w wielu częściach Polski). Znaczące perspektywy rozwoju posiadał również przemysł chemiczny, w tym zwłaszcza: cementowy, tworzyw sztucznych i ceramiczny oraz przemysł elektromaszynowy (wyroby precyzyjne). Z branż sfery usługowej szczególne znaczenie przypisywano turystyce.

Wskazywano również wiele przeszkód, które hamowały wymianę handlową z zagranicą. Zaliczano do nich przede wszystkim:

  • niski poziom zorganizowania i kooperacji polskich producentów (słaba pozycja przetargowa i niska znajomość reguł handlu zagranicznego i wolnego rynku),
  • barierę jakościową (wynikała głównie z utrudnionego dostępu do nowoczesnych technologii),
  • niestabilne prawne i ekonomiczne warunki prowadzenia działalności gospodarczej,
  • niski poziom kwalifikacji kadr (m.in. słaba znajomość języków, niedostatki wykształcenia menedżerskiego),
  • rosnące koszty pracy.