W każdej epoce istniały wzorce ludzkich zachowań, ideały, do których ludzie powinni dążyć i wartości, którzy ludzie winni przestrzegać. Średniowiecze również wypracowało taki system wzorców osobowych, których przestrzeganie budziło ogólny podziw i uznanie. Literatura parenetyczna średniowiecza obejmował takie utwory których zadaniem było przede wszystkim pouczanie moralizowanie i szeroko rozumiana dydaktyka.

Literatura średniowieczna wyodrębniła trzy wzorce osobowe: idealnego władcy, idealnego rycerza i ascety, który w zamian za swoje święte życie osiągał świętość.

Idealnego władcę udaje się nam poznać dzięki osobie Galla Anonima, który był autorem "Kroniki polskiej". Powstała ona na początku XII wieku. Przedstawił on w niej doskonałego władcę jakim był Bolesław Krzywousty. Doskonały władca powinien być człowiekiem niezwykle sprawiedliwym, mądrym i przebiegłym. Cechować go powinna cnota i pobożność. Anonim wspomina również o wielkiej szczodrobliwości króla, o ogromnym bogactwie kraju zasobnego w liczne dobra i dobrze zarządzanemu.

"Kraj to wprawdzie bardzo lesisty, ale niemało przecież obfituje w złoto i srebro, chleb i mięso, w ryby i miód(…)Kraj gdzie powietrze zdrowe, rola żyzna(…) rycerze wojowniczy, wieśniacy pracowici".

Bolesław Krzywousty zawdzięcza swe uznanie temu, na przykład, że potrafił sobie radzić w wielu niebezpiecznych sytuacjach." A więc wojowniczy Bolesław (…)sam z niewielkim orszakiem udał się w lasy na łowy. Lecz myśliwi natknęli się na wroga(…)wojowniczy Bolesław jak lew smaganiem ogona wprawiwszy się w gniew ,nie czeka na dostojników ani na wojska(…) mieczem swym w jednej chwili rozprószył grabieżców i grasantów…"

Bolesław Krzywousty to niezwykle odważny człowiek, mający w pogardzie śmierć i niebezpieczeństwa, pragnący walczyć jedynie po to aby odnieść zwycięstwo bez względu na poniesione straty czy obrażenia.

"Tam to Bolesław tyle odniósł i wytrzymał uderzeń na pancerzu, szyszaku. Od włóczni i mieczów, że jego ciało pełne kontuzji przez wiele dni dawało świadectwo odebranych ciosów"

Drugim preferowanym przez literaturę średniowiecza wzorem był wzór idealnego rycerza. I tak jeśli mówiono o idealnym rycerzu musiała się pojawić postać legendarnego Rolanda, głównego bohatera utworu pt. "Pieśń o Rolandzie". Utwór ten opowiada historię wojny prowadzonej przez Karola Wielkiego przeciw Saracenom, a szczególnie opowiada o wyprawie hiszpańskiej. Utwór opisuje zwycięstwo nad niewiernymi, zdobycie Hiszpanii oraz przedstawia tragiczną klęskę tylnej straży dowodzonej przez tytułowego Rolanda. W czasie tej bitwy zginęło wielu dzielnych rycerzy w tym i sam Roland. Wzór doskonałego rycerza. Człowieka ceniącego ogromnie swój honor, wierzącego w rycerską cnotę i wielką odwagę. Odznaczał się on szczególną pobożnością i ogromnym oddaniem swemu władcy.

Trzeba nam wytrwać dla naszego króla. Dla swego pana trzeba ścierpieć wszelką niedolę i znosić wielkie gorąca i wielkie zimno, i oddać skórę i nałożyć głową."

Roland mając możliwość wezwania pomocy, wahał się albowiem do końca pragnął walczyć sam.

Był osobą zbyt dumną i pewną siebie, aby prosić innych o pomoc.

"nie daj Bóg, aby przeze mnie hańbiono mój ród, by słodka Francja miała iść w pogardę".

Za wszelką cenę pragnął ocalić swój nieskazitelny honor nawet za cenę własnego życia, nawet za cenę życia innych ludzi.

Głównymi cechami dobrego rycerza są więc odwaga, waleczność, oddanie swemu władcy i damie serca.

Trzecim wzorem osobowym, cieszącym się ogromnym zainteresowaniem i popularnością był wzór ascety. Ciało jako siedlisko sił nieczystych mieszkaniem samego szatana stało się według średniowiecznych myślicieli materią z którą nieustannie trzeba walczyć. Umartwiano się więc i zadawano sobie wiele cierpienia i bólu chcąc pokonać wszystkie ziemskie namiętności w ten sposób odnieść zwycięstwo nad nieczystym. Ascetą jest więc bohater "Legendy o św. Aleksym" Główny bohater pochodzący z zamożnej rodziny rzymskiej postanowił w dniu swego ślubu z kobietą uczynić nowy ślub i rozpocząć nowe pełne umartwienia życie. Oddał więc swój wielki majątek ludziom najuboższym a sam rozpoczął nowe życie i stał się żebrakiem. Wędrował przez resztę swego życia po świecie by na koniec jednak powrócić do domu swego ojca. Nie został jednak przez niego rozpoznany i ostatnie swoje lata spędził w komórce pod schodami żywiąc się odpadkami wyrzucanymi przez służbę.

"A leżał tu szesnaście lat wszystko

Cierpiał prze Bóg rad."

Po jego śmierci okazało się kim był ten zwykły żebrak. Nagrodą było dla niego niebo, które po swej śmierci osiągnął.

Takie to właśnie wzorce odnaleźć można w literaturze średniowiecza. Stawiały trudne wymagania ludziom z wieków ciemności. Wymagały od nich wielkiego poświęcenia. Szkoda, że tak niewiele z nich przetrwało bo przecież niektóre z nich godne są naśladowania.