Śmierć, nieuchronnie oczekująca każdego człowieka, była szczególnie akcentowana i eksponowana w epokach, w których życie wiązało się ze sporym ryzykiem i możliwością szybkiego końca. Ludzie, zwracający się ku metafizyce, szczególnie ciekawie przedstawiali ją w dwóch epokach; w średniowieczu, w którym czas ludzki na ziemi był szczególnie krótki oraz w baroku, szczególnie burzliwym okresie, zwanym wiekiem ognia i miecza albo czasem zegarów. Szczególnie często sięgano wtedy po motyw danse macabre, czyli taniec śmierci.

 Co to jest danse macabre? - znaczenie pojęcia

Najpowszechniej motyw danse macabre utożsamia się z obrazem ukazującym kościotrupa wyobrażającego śmierć, która w kręgu tańczy z ludźmi będącymi przedstawicielami najróżniejszych stanów. Była to alegoria służąca wyrażeniu przekonania, że wobec śmierci każdy człowiek jest równy. Motyw ten był na tyle wyrazisty i popularny, że zyskał uznanie w różnych epokach.

Danse macabre w kulturze pogańskiej

Choć z reguły danse macabrekojarzy się ze średniowieczem, tak naprawdę motyw ten był znany już w czasach pogańskich. Pierwotnie jednak śmierć darzono szczególnym kultem, składano jej hołd, łącząc z całokształtem tego, na co składa się życie ludzkie, czyli z płodnością i odrodzeniem życia. 

Taki rodzaj hołdu był potępiany przez Kościół, co nie zmieniało faktu, że to w tańczonych danse macabrew czasach pogańskich w Hiszpanii i Szkocji oraz pośród plemion germańskich, tkwiły korzenie motywu rozpowszechnianego powszechnie w średniowieczu.

Danse macabre - średniowiecze

Zarazy, wczesna śmierć noworodków i dzieci, masowość chorób wśród tych najnędzniejszych spośród drabiny społecznej, którą tworzyło społeczeństwo feudalne w średniowieczu oraz burzliwe dzieje tej trwającej tysiąc lat epoki - wszystko to spowodowało, że śmierć dla człowieka średniowiecza była czymś oczywistym i obecnym w życiu niczym chleb powszedni. 

Nic dziwnego zatem, że była ona tematem, który fascynował. Śmierć personifikowano, by stała się bliższa, bardziej zrozumiała i obecna. Wyobrażana pierwotnie jako rozkładające się zwłoki płci niewieściej (jak w rodzaju literackiego danse macabre- Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią), stopniowo stała się nagim kościotrupem. 

Jeżeli w danse macabretańczyła pośród najmożniejszych tego świata, biorąc do swego korowodu zarówno papieża, cesarza, możny kler, rycerzy i wreszcie nędznego żebraka - dla tych, którzy w życiu powszednim nie mogli liczyć na żadną sprawiedliwość, myśl o tym ostatecznym zrównaniu była swoistym pocieszeniem. 

Wczesne wyobrażenia danse macabreukazywały koło taneczne, w którym rozradowane, zwielokrotnione personifikacje śmierci, tańczyły z przestraszonymi ludźmi. Później ów krąg taneczny rozbito na podwójne pary (jak w Alfabecie śmiercii Tańcu śmierciH. Holbeina młodszego). Najsłynniejsze oprócz tego średniowieczne wyobrażenia danse macabreto malowidła w krużgankach wokół cmentarza przy kościele Saint Innocents w Paryżu oraz 24 drzeworyty G. Marchanta. 

Warto jednak pamiętać, że w średniowieczu tańce śmierci pojawiały się nie tylko w ikonografii, ale w nawiązaniu do pierwotnej, pogańskiej tradycji - w rytuałach. Na cmentarzach i w kościołach odgrywano rodzaj widowiska, w których osoby przebrane za śmierć tańczyły w korowodzie, namawiając obecnych do przyłączenia się. Całość kończyła się kazaniem nawołującym do pokuty i cnotliwego życia.

Danse macabre - barok

Barok, czas licznych wojen, zaraz i związanych z tym niepokojów, nazywa się epoką zegarów, z uwagi na pełne rezygnacji rozmyślania o nieuchronności przemijania. Refleksje z tym związane znalazły odbicie w rozlicznych realizacjach tego, co zwało się motyw vanitas, czyli marność.

Marność dóbr ziemskich, tego, o co człowiek walczy i na czym najbardziej mu zależy, wyobrażano na rozlicznych obrazach ukazujących martwą naturę z klepsydrą, motywem czaszki, itp. Powrócił też tryumfalnie motyw danse macabre. Najbardziej reprezentatywne jego barokowe konkretyzacje można podziwiać w kościele bernardynów w Krakowie oraz w bernardyńskim klasztorze w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Danse macabre - poza malarstwem

Wyżej wspomniane literackie wyobrażenie danse macabrew średniowiecznej Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmierciąanonimowego autora, nie jest jedynym pozamalarskim użyciem tego motywu, które możemy wskazać. Wyrazisty obraz śmierci wszechwładnej znalazł odbicie w różnych dziedzinach sztuki, w epokach często od średniowiecza bardzo odległych, m.in.

- w barokowych wierszach księdza Baki

- w balladzie Der Totentanz J.W. Goethego, prekursora romantyzmu

- w The Dance of Death W.H. Audena, napisanym w 1933 roku

- w Danse macabrekompozytora F. Lista skomponowanym w 1849

- w Tańcu szkieletów C. Saint-Saënsa skomponowanym w 1874

- w filmie Siódma pieczęć I. Bergmana z 1956