Renesans to okres, który rozpoczął się w połowie XIV wieku, a jego schyłek przypada na koniec wieku XVI. Kolebka renesansu były Włochy. Uległ całkowitej zmianie średniowieczny model życia. Naczelnym hasłem epoki było "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce" wzięte z twórczości Terencjusza oraz maksyma "Carpe diem". Wykształtował się nowy ideał człowieka- wszechstronnie wykształconego, humanisty, interesującego się wszystkim, co go otacza. Wykształciły się w literaturze wzorce osobowe.

Mikołaj Rej nakreślił wzór szlachcica- ziemianina w "Żywocie człowieka poczciwego". Tematem dzieła jest życie szlachcica, począwszy od dzieciństwa, przez służbę dworską, małżeństwo, podróże, zajęcia gospodarskie aż do późnej starości. Ziemianin powinien ożenić się z kobietą równą mu stanem i rozpocząć wspólne gospodarowanie na roli. Szlachectwo nie jest związane z urodzeniem lecz z posiadaniem szeregu cnót takich jak uczciwość i rozsadek. Każdy szlachcic powinien zwalczać przepych, wystawność, nadmierne bogactwo. Życie gospodarza wyznaczają pory roku. Każda pora roku ma swe uroki. Człowiek powinien umieć znaleźć się w towarzystwie, mieć poczucie humoru, znać zasady dyskusji, powinien cieszyć się życiem i jego rozkoszami. Zachowaniu poczciwości nie sprzyja służba państwowa, żołnierska. Jedynym godnym zajęciem szlachcica jest obowiązek posła na sejm. Ziemianin musi zabiegać o dostatnie życie, czuwać nad pracą poddanych i mieć właściwy do nich stosunek, nie używać przemocy. Gdy w małżeństwie pojawia się dzieci, to rodzinne szczęście nie ma granic:

"Nuż zasię w domku sobie mieszkając taki poczciwy staniczek, azaż mało rozkosze swych nadobnych pomiernie użyć może ? Azaż sobie nie maja onych nadobnych przechadzek po sadkach, po ogródkoch swoich ? Już oboje grzebą, ochędożają, oprawują, szczepią, ziłeczka sadzą…Już przyszedłszy do domeczku, ono chędogo, ano wszystko miło: kąseczek chciaj równy, ale chędogo, a smaczno uczyniony. Już obrusek biały, lyzeczka, miseczka nadobnie chędożona, chleb nadobny, jarzynki pięknie przyprawione, krupeczki bieluchne a drobniuczko usiane, kureczki tłuściuchne."

Rej przedstawił sielankowy obraz spokojnego życia szlachcica, na łonie natury, w otoczeniu przyjaznych sąsiadów. Każda pora roku niesie ze sobą inne korzyści i przyjemności. Lato jest wspaniałe:

"Nuż gdy przyjdzie ono gorące lato, azaż nie rozkosz, gdy ono wszytko, coś na wiosnę robił, kopał nadobnieć dojrzeje a poroście ? Anoć niosą jabłuszka, gruszeczki, wisneczki, śliweczki (…) więc z ogródków ogóreczki, maluneczki, ogrodne ony ine rozkoszy. (…) Używaj, miła duszo, masz wszystkiego dobrego dosyć".

Utwór Reja to pochwała stateczności, spokojnego, zgodnego z naturą bytu człowieka.

Innym wzorcem osobowym w renesansie był wzór dworzanina. Łukasz Górnicki w "Dworzaninie polskim" przedstawił ideał dworzanina, który musi być wierny, mężny, silny. Ważne jest jego wykształcenie, musi znać nie tylko łacinę i grekę, ale także język niemiecki, francuski, włoski i hiszpański. Powinien także posiadać wytworne maniery, dbać o piękno języka, mówić krótko, zwięźle, opowiadać dowcipy. Idealny dworzanin nie może rozgłaszać o swoich słabostkach, musi być przychylny każdemu, hojny i uczynny. Dworzanin Górnickiego to wzór człowieka kulturalnego, wytwornego i światowego.

Trzecim wzorem osobowym jest ideał humanisty. Człowiek wykształcony, znający języki i literaturę klasyczną, wszechstronny o harmonijnie rozwiniętej osobowości, któremu "nic, co ludzkie, nie jest obce". Był to człowiek mądry, otwarty, o szerokich zainteresowaniach, odważny w głoszonych poglądach, kochający świat i ludzi. W centrum zainteresowania humanistów znalazł się człowiek wraz ze swoimi smutkami i radościami. Taki wzorzec można zauważyć w we "Fraszkach" i "Pieśniach" Jana Kochanowskiego. Poeta był typowym humanistą i "poetą doctus". Studiował w Padwie, Królewcu, znał języki klasyczne, literaturę i filozofie starożytną.

Jeszcze innym wzorcem w renesansie był patriota- obywatel. Ideałem patrioty był dla Kochanowskiego człowiek odpowiedzialny za ojczyznę, próbujący wpłynąć na jej losy. Wzór postawy patriotycznej poeta ukazał w "Odprawie posłów greckich". Antenor to człowiek prawy, stojący zawsze po stronie prawdy, brzydzący się przekupstwem. Najważniejsza była dla niego ojczyzna, chciał ratować swój kraj. Troja była tylko płaszczem historycznym, poprzez nią Kochanowski potępił egoizm, prywatę, przekupstwo i obojętność na los ojczyzny ówczesną magnaterię polską. W pieśni "O spustoszeniu Podola" poeta nawiązał do tragicznych wydarzeń związanych z napadem Tatarów na Podole w 1575 roku. Autor przestrzega rodaków przed kolejnym napadem, napomina o ocknięcie się :

"Nową przypowieść Polak sobie kupi,

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi !"

Andrzej Frycz Modrzewski stworzył własną wizję państwa. "O poprawie Rzeczypospolitej" to traktat o programie przebudowy ojczyzny. Uważał, że za wychowanie młodzieży odpowiedzialne jest państwo. Domagał się wprowadzenia jednakowego prawa dla wszystkich obywateli. Bronił chłopa, żądając dla niego prawa własności i równości.