Epoka, która wierzy w ludzkie możliwości, afirmuje świat, stawia człowieka w centrum wszechrzeczy (antropomorfizm), szanuje Stwórcę i jego dzieło - to najbardziej harmonijny okres w historii cywilizacji. Dlatego też renesansowe wzorce parenetyczne) to ludzie kochający życie, innych, samych siebie, Boga. Zresztą Stwórca przedstawiany jest najczęściej w ludzkich kategoriach - jako doskonały renesansowy artysta. W pieśni "Czego chcesz od nas, Panie" Jana Kochanowskiego odnajdujemy Jego następujący obraz:

"Tyś pan wszystkiego świata, Tyś niebo zbudował

I złotymi gwiazdami ślicznieś uhaftował".

Równie harmonijny i silny jest człowiek. Ta wiara czasami, np. pod wpływem trudnych doświadczeń, opuszcza renesansowych twórców (początkowa postawa Jana Kochanowskiego w "Trenach"). Bezspornie jednak humanizm, stoicyzm, epikureizm, irenizm - to najwyżej cenione zasady epoki. To wskazówki, odpowiedzi na pytanie, jak żyć.

W literaturze polskiej XVI wieku obecne są trzy podstawowe wzorce osobowe: szlachcic-ziemianin, dworzanin, patriota-prawy obywatel. Nadrzędną kategorią i renesansowym ideałem jest oczywiście humanista, realizujący w swoim życiu słowa Terencjusza : "Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce".

Postać ziemianina-szlachcia występuje m. in. w "Żywocie człowieka poćciwego" Mikołaja Reja z Nagłowic. Utwór to artystyczny

zbiór refleksji autora nad życiem, dlatego zawiera liczne pouczenia, argumenty, przykłady. Można go odczytać jako testament poety ceniącego ponad wszystko spokojne wiejskie życie.

Rejowskie pory roku odpowiadają ludzkiemu życiu. Wiosna - to dzieciństwo, okres beztroski; lato - młodość, wchodzenie w dorosłość, czas wyborów, kształtowanie postaw; jesień - wiek dojrzały, korzystanie z uroków życia, spokój, stabilizacja; zima - starość, odpoczynek.

Według Reja życie w harmonii z naturą, ludźmi, Bogiem i samym sobą - to recepta na szczęście. Autor podaje liczne przykłady (egzempla) z życia sławnych ludzi, które zachęcają do naśladowania lub przestrzegają przed błędami.

Poza wymienionymi cechami, ziemianin odznacza się również umiłowaniem cnoty, prawością, sprawiedliwością, pogodą ducha.

Bardzo ważne jest życie małżeńskie szlachcica, o czym przekonuje Jan Kochanowski w "Pieśni świętojańskiej o Sobótce". Żona dba o harmonię rodzinnego ogniska, troszczy się o dzieci i czeladź. Jest towarzyszką życia ziemianina, oparciem, przyjaciółką, bratnią duszą.

Życie szlachcica to renesansowa realizacja mitu arkadyjskiego. Ziemski majątek, wiejskie życie - to właśnie szczęśliwa kraina:

"Wsi spokojna, wsi wesoła,

Który głos twej chwale zdoła?

Kto twe wczasy, kto pożytki

Może wspomnieć za raz wszytki?"

Wzorzec renesansowego dworzanina odnajdujemy w "Dworzaninie polskim" Łukasza Górnickiego, opartym na włoskim tekście "Il cortegiano" Baltazara Castiglione.

Autor przystosował włoski model do rodzimych warunków. Akcja utworu rozgrywa się na podkrakowskim dworze Samuela Maciejowskiego, rozmówcami są tutejsi dworzanie i przyjaciele biskupa, m. in. sekretarz królewski i dyplomata, popularyzator polszczyzny Wojciech Kryski. Utwór Górnickiego (podobnie jak włoski oryginał) ma formę dialogu, dysputy. Znajdujemy w nim opisy polskich obyczajów, dworską etykietę, piękno ojczystego języka, ale i dowcip, humor.

Tytułowy dworzanin odznacza się: wykształceniem, kulturą osobistą, nienagannym zachowaniem, wdziękiem, inteligencją, piękną wymową. Jak czytamy: "A ten mój dworzanin będzie u wszystkich ludzi z podziwieniem osobny i będzie miał we wszystkim gracyją, a zwłaszcza w mowie".

Na renesansowych dworach spotkać można było wielu humanistów. Jednym z nich był wspomnianym powyżej Wojciech Kryski, kolejnym - sam Jan Kochanowski. Klasycznie wykształcony, miłośnik antyku, filozofii chrześcijańskiej. Dlatego w jego utworach: pieśniach, fraszkach, trenach humanista występuje najczęściej. Szanuje on i rozwija cnotę (zalety, szlachetność ducha), a posiadając obszerną wiedzę wciąż cieszy się życiem, afirmuje świat. Ceni stoicki "złoty środek": "Lecz na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie" ("Pieśń IX" z "Ksiąg Wtórych") i mądrość: "Kupić by Cię Mądrości za drogie pieniądze" ("Tren IX"). Jego postawy nie może zniszczyć nawet śmierć dziecka. Bo - jak udowadnia w "Trenach" - cierpienie ,z czasem, umacnia wyznawane poglądy.

I jeszcze jeden wzorzec - patriota-obywatel. Jego doskonałym przykładem jest Antenor z "Odprawy posłów greckich" Prawy obywatel, patriota, który nie mogąc zaakceptować decyzji Parysa w trosce o kraj rozmawia z jego ojcem, królem Priamem.

Patriotą jest sam Kochanowski, kiedy przekonuje w swoim dramacie, że prywata, słabość władcy, moralny upadek obywateli mogą stać się przyczyną upadku państwa. Podobna jest wymowa "O poprawie Rzeczpospolitej" Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Jego program reform to najlepszy dowód miłości do kraju. Warto również podkreślić obywatelskie przesłanie "Pieśni V" z "Ksiąg wtórych" Jana Kochanowskiego. Poeta apeluje do szlachty:

" Skujmy talerze na talery, skujmy,

A żołnierzowi pieniądze gotujmy!"

Każdy z omówionych renesansowych wzorców parenetycznych uosabia pełnię i radość życia oraz godność człowieka. XVI-wieczne

Utwory nie zniechęcają moralizatorstwem, pomagają natomiast odnaleźć wciąż aktualne wskazówki, jak dobrze żyć.