I wojna światowa to konflikt zbrojny w latach 1914 - 1918 pomiędzy krajami ententy (Wielką Brytanią, Francją, Rosją, Serbią, Japonią, Włochami, USA) a państwami centralnymi (Austro-Węgrami, Niemcami, Turcją i Bułgarią).

I wojna światowa - geneza i wybuch

Przyczyną I wojny światowej były antagonizmy między mocarstwami Europy. 28 czerwca 1914 r. w Sarajewie zamordowano następcę tronu Austro-Węgier arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę. Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę 28 lipca 1914 r. Po jej stronie stanęła Rosja i Francja, a Austro-Węgry wsparły Niemcy. 3 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, wkraczając na terytorium Belgii, co spowodowało wypowiedzenie im wojny przez Wielką Brytanię.

Rok 1914

W sierpniu 1914 r. Niemcy wkroczyli do Luksemburga i Belgii, a Francuzi rozpoczęli ofensywę w Lotaryngii. Rosja na początku września 1914 r. zajęła Lwów oraz uderzyła na Prusy Wschodnie. W sierpniu 1914 r. Rosjanie stoczyli z Niemcami bitwę pod Tannenbergiem (26-31 sierpnia), która zakończyła się zwycięstwem Niemców.

Na froncie zachodnim oddziały niemieckie zostały pokonane w bitwie nad Marną przez Francuzów (6-10 września). Jesienią Niemcy usiłowali bez powodzenia opanować porty w Dunkierce, Calais i Boulogne-sur-Mer.

Zimą na froncie zachodnim prowadzono wojnę pozycyjną. Wobec równowagi militarnej obu stron działania militarne były rzadko podejmowane.

I wojna światowa poza Europą

Wojna trwała w niemieckich koloniach w Afryce oraz w Azji, po przystąpieniu do wojny Japonii i Turcji. Japonia pragnęła uzyskać hegemonię na Dalekim Wschodzie, opanowując terytoria chińskie. 18 stycznia 1915 r. rząd chiński zawarł traktat, według którego Szantung, południowa Mandżuria i Henan pozostają japońską strefa wpływów. W 1917 r. Japonia zawarła układ z USA dotyczący stref wpływów na Dalekim Wschodzie.

Turcja podjęła walki na Bliskim Wschodzie. Ważną kampanią była francusko-angielska ekspedycja dardanelska, której celem było zdobycie Stambułu. Zakończyła się ona na początku 1916 r. klęską Sprzymierzonych.

Udział Włoch

Włochy przystąpiły do wojny 24 maja 1915 r. wypowiadając wojnę Austro-Węgrom. Walki toczyły się nad rzeką Isonzo, w Alpach Karnickich i w Dolomitach. Do września 1917 r. stoczono jedenaście "bitew nad Isonzo".

Rok 1915

W kampanii wschodniej Niemcy i Austriacy odnieśli znaczny sukces. Niemcy zdobyli Warszawę, twierdze Modlin, Brześć Litewski i Wilno. Austriacy zajęli niemal całą Galicję. Również na zachodzie państwa ententy nie zdołały przełamać siły państw centralnych.

Po przystąpieniu Bułgarii do wojny państwa centralne zaczęły opanowywać Bałkany zajmując Serbię.

Rok 1916

W roku 1916 osłabione państwa ententy zdecydowały się przeprowadzić jednoczesny atak na wszystkich frontach.

21 lutego 1916 r. rozpoczęły się, trwające do końca czerwca, walki niemiecko-francuskie pod Verdun. Na morzu 31 maja pomiędzy Niemcami a Anglią stoczono bitwę w cieśninie Skagerrak (tzw. bitwa jutlandzka). Obydwa państwa ogłosiły zwycięstwo. Austriacy podjęli działania wojenne we Włoszech w maju 1916 r., ale po kilku dniach ofensywa została zatrzymana.

Na wschodzie wojska rosyjskie zaatakowały Austriaków, zdobywając Łuck, Czerniowice, Bukowinę i Karpaty. Ofensywę powstrzymano w połowie sierpnia.

Anglicy i Francuzi zaatakowali nad Sommą. Walki trwały do października 1916 r. nie dając efektów.

Udział Rumunii

Neutralna Rumunia negocjowała swój udział w wojnie z obiema stronami. 17 sierpnia 1916 r. podpisała z państwami koalicji traktat przymierza, a następnie uderzyła na Siedmiogród. Państwa centralne odparły atak, a następnie zajęły część Mołdawii i Wołoszczyznę. Rozejm zawarto 10 grudnia 1917 r.

Stany Zjednoczone w I wojnie światowej

USA przystąpiły do wojny po stronie koalicjantów 6 kwietnia 1917 r. w związku z zatapianiem statków pasażerskich przez niemieckie okręty podwodne. Faktyczne wsparcie koalicjantów nastąpiło dopiero w 1918 r, kiedy do Francji przybyli  żołnierze amerykańscy. Marynarka USA konwojowała także transporty morskie i torpedowała niemieckie okręty podwodne.

1917-1918

Rewolucje lutowa i październikowa w Rosji spowodowały zatrzymanie wojsk rosyjskich. W listopadzie 1917 r. w Brześciu Litewskim podpisano zawieszenie broni, a 3 marca 1918 r. pokój ryski.

Po przystąpieniu USA do wojny siły koalicjantów zostały wzmocnione. W lipcu 1918 r. alianci odzyskali przewagę na froncie zachodnim. Rewolucja listopadowa w Niemczech zmusiła do zaprzestania działań na froncie i podpisania rozejmu w Compiègne 11 listopada 1918 r.

24 października 1918 r. Włosi rozpoczęli ofensywę w kierunku na Triest pokonując Austriaków. Rozejm podpisano 3 listopada 1918 r.

Traktaty pokojowe

Podstawowe warunki pokoju zostały sformułowane w orędziu prezydenta Wilsona 8 stycznia 1918 r. W 1919 r. zawarto traktaty pokojowe regulujące zobowiązania państw pokonanych i stosunki terytorialne i gospodarcze w Europie: z Niemcami 28 czerwca 1919 r. w Wersalu, z Austrią 10 września 1919 r. w Saint-Germain-en-Laye, z Bułgarią 27 listopada 1919 r. w Neuilly-sur-Seine, z Węgrami 4 czerwca 1920 r., z Turcją 10 sierpnia 1920 r. w Sevres.

I wojna światowa - skutki

W wojnie wzięły udział 33 kraje, ok. 70 mln żołnierzy, z czego ok. 10 mln zginęło, a 20 mln. zostało rannych. W wyniku wojny powstało wiele nowych państw, rozpadła się monarchia austro-węgierska, w wielu krajach nastąpiły przemiany polityczne i ustrojowe, dokonano nowego podziału kolonii.