W roku 1815 przestało istnieć Księstwo Warszawskie utworzone w 1807 roku, jeszcze przez Napoleona. Kwestię polską podjęła na Kongresie Wiedeńskim strona rosyjska. Dla Aleksandra I włączenie ziem polskich do Rosji byłą szansą na wzmocnienie wpływów w Europie. Dlatego też szybko porozumiał się z królem pruskim, proponując mu odszkodowanie w postaci Saksonii. Ostatecznie państwa zwycięskie koalicji antynapoleońskiej podjęły decyzję o podziale ziem polskich. I tak, zadecydowano powołać Królestwo Polskie złączone unią z Rosją, Wielkie Księstwo Poznańskie związane z Prusami, które ponadto uzyskały jako odszkodowanie część Saksonii oraz Rzeczpospolitą Krakowską pod patronatem trzech mocarstw zaborczych. Państwa Świętego Przymierza miały umożliwić zachowanie polskości m.in. poprzez powstanie i działanie polskich urzędów i instytucji.

KRÓLESTWO POLSKIE

Królestwo Polskie zgodnie z planami cara Aleksandra I miało być próbą powołania monarchii konstytucyjnej pod patronatem rosyjskim przy uwzględnieniu polityki liberalizmu. Dlatego też już 27 listopada 1815 roku Królestwo uzyskało konstytucję, na mocy której zostało związane z Rosja unią personalną. Każdy car miał być jednocześnie królem polskim, ustanowiono wspólną politykę zagraniczną. Do króla należała inicjatywa ustawodawcza, władza wykonawcza, prawo veta w stosunku do uchwał sejmu, oraz władza nad armią. Zastępcą cara w Królestwie został namiestnik, to stanowisko objął gen. Józef Zajączek. Jako organ pomocniczy powołano Radę Stanu, funkcję rządu pełniła Rada Administracyjna. Sejm, złożony z dwóch izb mógł podejmować uchwały, w kwestiach, zaproponowanych przez cara, zatwierdzać budżet i kontrolować rząd.

Wprowadzenie w życie konstytucji od razu napotkało trudności, bowiem część jej postanowień nie była przestrzegana lub została zawieszona. Najważniejsze stanowiska dostały się w ręce osób związanych z carem, do nich należeli m.in. Grabowscy i Grudzińscy.

Władzę nad wojskiem sprawował brat cara, książę Konstatnty. Był on znienawidzony za stosowanie kar cielesnych w wojsku. Aleksander I zawiesił wolności obywatelskie, gwarantowane początkowo Polakom w konstytucji, jak np. wolność druku, cenzura, działalność tajnej policji carskiej, bezwzględne rządy Konstatego i Mikołaja Nowosilcowa stały się przyczyną powstania konspiracyjnych organizacji. Skupiały one przede wszystkim inteligencję, studentów, wojskowych oraz drobną szlachtę. Do takich należały: Towarzystwo Filomatów, którego aktywnym członkiem był m.in. Adam Mickiewicz, Towarzystwo Filaretów oraz Związek Wolnych Polaków. Istotną rolę odegrały stowarzyszenia zakładane przez wojskowych, stawiające na pierwszym miejscu odzyskanie niepodległości poprzez wywołanie powstania narodowego. Takim związkiem było Wolnomularstwo Narodowe, powołane przez Waleriana Łukasińskiego. Po wykryciu spisku i aresztowaniu przywódcy, organizacja działała nadal jako Towarzystwo Patriotyczne. Miejsce Łukasińskiego zajął Seweryn Krzyżanowski. Polscy spiskowcy nawiązali kontakt z działaczami rosyjskiego Związku Południowego i Północnego. Po klęsce dekabrystów w 1825 roku carska policja wykryła powiązania między rosyjskimi organizacjami a polskim związkiem. W konsekwencji aresztowano 8 członków Towarzystwa Patriotycznego. Groziła im kara śmierci, ale pod naciskiem społeczeństwa polskiego sąd sejmowy wydał łagodne wyroki. Aresztowania przywódców zahamowało jednak dalszą działalność Towarzystwa Patriotycznego.

Pierwsze lata funkcjonowania Królestwa Polskiego to okres pomyślny dla rozwoju przemysłu i handlu. Decydujące znaczenie miał otwarcie rynku rosyjskiego dla towarów polskich, założenie Banku Polskiego oraz rozbudowa przemysłu ciężkiego. Największe zasługi należą się ministrowi skarbu, Ksaweremu Druckiemu - Lubeckiemu. Dzięki jego polityce Królestwo Polskie zasłynęło jako ważny ośrodek przemysłu tekstylnego i żelaznego. Poprawiły się warunki komunikacyjne.

WIELKIE KSIĘSTWO POZNAŃSKIE

Polacy mieszkający w Wielkim Księstwie Poznańskim, cieszyli się początkowo licznymi przywilejami. Władzę namiestniczą sprawował Polak, Antoni Radziwiłł, działały polskie urzędy i instytucje. Po powstaniu listopadowym w ramach represji odwołano Radziwiłła, jako język urzędowy zaprowadzono niemiecki. Ucisk germanizacyjny zelżał dopiero po 1840 roku. Nowy władca Prus, Fryderyk Wilhelm IV, w obawie przed rewolucją otworzył przed Polakami możliwości działalności gospodarczej i kulturalnej, chcąc w ten sposób pozyskać polskie warstwy posiadające. Ziemie polskie pod panowaniem pruskim najwcześniej wkroczyły na drogę reform gospodarczych, na mocy dekretów i ustaw regulacyjnych w I połowie XIX wieku, w ręce chłopów trafiły zamożniejsze gospodarstwa, które posiadały sprzężaj ( siłą pociągowa: konie lub woły). Dziedzic zaś otrzymywał odszkodowanie w gotówce, rencie naturalnej lub ziemi. W konsekwencji przyniosło to usamodzielnienie się części gospodarstw chłopskich. Na I połowę XIX wieku przypada również rozwój przemysłowy na Śląsku.

RZECZPOSPOLITA KRAKOWSKA

Rzeczpospolita Krakowska odgrywała rolę łącznika między ziemiami polskimi. Działający Uniwersytet Jagielloński był jedyną wyższą uczelnią polską. Rzeczpospolita rządziła się w oparciu o konstytucję, zatwierdzoną przez państwa zaborcze. Stosunkowo pomyślnie rozwijał się przemysł, zwłaszcza górniczo - hutniczy, ale podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców były ożywione kontakty handlowe z innymi ziemiami polskimi. O wiele gorzej przedstawiała się sytuacja w Galicji, gdzie nastąpił zastój w rolnictwie i przemyśle. Istniejące zakłady przemysłowe były niewielkie, nie mogły więc konkurować z przedsiębiorstwami austriackimi czy czeskimi. Galicja stała się więc rynkiem zbytu dla produktów austriackich, a stosowanie odpowiednio wysokich podatków hamowało każdą inicjatywę w tym kierunku. Rozwój kulturalny dzielnicy był hamowany przez ucisk narodowy, szkolnictwo było źle rozwinięte, nauczycielami pozostawali Niemcy. Szlachta polska nie interesowała się sprawami narodowymi, a dzięki surowej cenzurze niewielka liczba mieszkańców potrafiła czytać i pisać. Najważniejszym ośrodkiem kulturalnym był Zakład Narodowy Maksymiliana Ossolińskiego, działający we Lwowie, wokół którego zaczęło rozwijać się życie naukowe. Po Kongresie Wiedeńskim, Galicję podobnie jak inne prowincje monarchii charakteryzowała nadmierna biurokracja, wielkie obciążenia podatkowe oraz wieloletnia służba w wojsku.

ROZWÓJ KULTURALNY

Na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim, prężnie rozwijająca się działalność kulturalna stanowiła odpowiedź na próby ucisku narodowego. Jednym z najważniejszych zadań było utrzymanie polskości, języka, i tradycji. Istotną rolę w tej materii odgrywało szkolnictwo, zwłaszcza Uniwersytety Wileński oraz Warszawski. Dzięki reformie szkolnictwa przeprowadzonej przez Stanisława Potockiego, wzrosła liczba szkół, zwłaszcza elementarnych i zawodowych. Zmiany te przyczyniły się do rozwoju polskiej nauki. W 1800 roku założono Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które zorganizowało bogatą bibliotekę. W życiu literackim dominował klasycyzm i inne prądy oświeceniowe. Dopiero od lat 20. XIX wieku coraz większą popularność zyskiwali romantycy: Adam Mickiewicz, Maurycy Mochnacki i Seweryn Goszczyński.