Polska pod koniec panowania Piastów i na początku rządów Jagiellonów była państwem, w którym doszło do wielu przemian społecznych, spowodowanych zarówno bodźcami wewnętrznymi jak również zewnętrznymi. Negatywnie na pozycję państwa polskiego wpłynęły najazdy ze strony Tatarów (1241, 1259), a następnie konflikty zbrojne z Krzyżakami (1308-1521). Pokazało to słabość Polski i konieczność zmian wewnętrznych. Liczne ataki łupieskie ze strony Mongołów pod wodzą Batu Chana spowodowały osłabienie polskiej gospodarki. Wpłynęły one również na konsolidowanie i zespolenie sił państw europejskich (Węgry, Ruś) przeciw Tatarom.

Poprawa stosunków z Luksemburgami i Zakonem (pokój wieczysty w Kaliszu 1343) miała doniosły wpływ na wzmożenie ruchu kolonizacyjnego za panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370). Wzbogacanie społeczeństwa przyczyniło się do powstawania w państwie nowych budowli, miast, wsi itd. Udoskonalono także systemy obrony polskich granic. Panowanie Kazimierza Wielkiego stało pod znakiem doprowadzenia do scentralizowania Polski i umocnienia silnej władzy królewskiej. Jednocześnie jednak coraz mocniej swoją pozycję akcentował elitarny stan szlachecki. W późniejszym czasie doprowadziło to do rezygnacji z idei scentralizowanego państwa. Za czasów Kazimierza Wielkiego wytworzyły się też urzędy centralne takie jak: marszałek, podskarbi i kanclerz.

Trzynaste i czternaste stulecie było czasem powstawania społeczeństwa feudalnego. Razem ze wzrostem liczby ludności, popytu na żywność, rozkwitem miast i handlu (Polska znajdowała się na głównym szlaku handlowym) przeprowadzona została wielka reforma gospodarcza na wsi.

W XIII i XIV w. z warstwy społecznej "wojów" ukształtowała się szlachta jako "stan rycerski". Z czasem zbliżyła się do możnowładztwa i stopniowo utworzyła z nim wspólny stan, do którego przynależało się dzięki urodzeniu, później również w wyniku nobilitacji bądź, w przypadku cudzoziemców, przez indygenat. Podstawę prawną wyodrębnienia się szlachty stanowił immunitet, który zwalniał jej posiadłości od ciężarów wobec państwa (z wyjątkiem służby wojskowej) oraz przekazywał jej władzę nad poddanymi, a potem (od 1374) przywileje szlacheckie przyznawane były przez panujących. Formalnie pierwszy stan stanowiło duchowieństwo, które już w pierwszej połowie XIII w. wyjęto spod władzy sądownictwa książęcego. Przystęp do niego był ogólnie rzecz biorąc otwarty, dzięki czemu w średniowieczu wyższe stanowiska kościelne dosyć często obsadzała "nieszlachta".

Pokaźny napływ obcej ludności w XIII w. oraz przemieszczenie granic w XIV w. na wschód spowodowały przekształcenie Polski w państwo różnorodne pod względem językowy i wyznaniowym. Spośród przybyszów najważniejszą rolę odgrywali Niemcy - chłopi osadzani głównie na Śląsku, Pomorzu, Podkarpaciu, w mniejszym stopniu w Wielkopolsce, mieszczanie w dużych miastach, a w mniejszych - część duchowieństwa. Napływowi Niemcy poddawali się polonizacji, ale ich zwarte kolonie na Śląsku i Pomorzu Zachodnim stały się źródłem germanizacji tych ziem. W miastach patrycjat był na ogół niemiecki i ulegał polonizacji dopiero od XV w. Na Podkarpacie przybywali Wołosi, natomiast Ormianie do miast na Rusi. Dużą rolę odgrywali coraz liczniejsi od XIV w. Żydzi. Uciekali oni przed dyskryminacją religijną z zachodu Europy. W Polsce korzystali z opieki władców i możnowładców. Jednak, z powodu swej przedsiębiorczości i szerokiej działalności gospodarczej, rozbudzali rosnącą nieprzychylność mieszczaństwa, które konkurowało z Żydami. Na przyłączonych terenach na wschodzie dominowała prawosławna ludność ruska.

Proces powstawania wielkiej własności ziemskiej oraz zwielokrotnienie produkcji rolnej nie mogły dojść do skutku bez wewnętrznego przeobrażenia tej własności oraz bez nowocześniejszego modelu osadnictwa.

Przy masowym popycie ze strony właścicieli ziemskich na siłę roboczą, zaczęli przybywać niemieccy osadnicy, których ucisk systemu feudalnego i względne przeludnienie wsi zachodnioeuropejskich skłoniły do wyszukiwania nowych terenów pod kątem osadnictwa. Przybysze nieśli ze sobą nowe oblicze prawa czynszowego, które zakorzeniło się na ziemiach polskich pod nazwą prawa niemieckiego - magdeburskiego. Osadnictwo czynszowe na prawie niemieckim spowodowało dosyć daleko idące zmiany w życiu wiejskim. W nowo powstałych osadach zrealizowano reformę gruntów, wygrodzono nowe łany oraz wprowadzono wolniznę (lata wolne od świadczeń i opłaty czynszu). Doprowadziło to do polepszenia sytuacji chłopów, przyniosło im wolność, prawo do dziedziczenia posiadanej ziemi, umowę o czynsz pieniężny, zryczałtowaną dziesięcinę zbożową i samorząd (w jego skład wchodził sołtys wraz z ławą sądową).

Zmiany w stosunkach własnościowych, a zwłaszcza kolonizacja na prawie niemieckim, przyczyniły się do powstania stosunków społeczno-gospodarczych o charakterze feudalnym.

W rezultacie, poprzez rozwinięcie się stosunków rynkowych oraz wielkiej własności niegdysiejszy model gospodarki o mocnym sektorze państwowym przekształcił się. Fundamentem nowego systemu była renta feudalna. Otrzymywał ją właściciel ziemski od ludności włościańskiej. Renty miały postać danin, czynszów, bądź też robocizny. Chłopi mieli również sposobność sprzedaży własnych wyrobów oraz prawo kupna wytworów rzemiosła.

Związane to było z nowymi dokonania technicznymi w dziedzinie rolnictwa, rozpropagowanie trójpolówki (zastąpienie dotychczasowej dwupolówki), wynalazek pługa itd.

Czas dynamicznego rozwoju w osiedlaniu się na wsiach miał duży wpływ na społeczne rozłożenie pracy. Rozpropagowanie czynszów podniosło wartość pieniądza, a więc i produkcji rzemieślniczej oraz wymiany towarowej. Ludność zamieszkująca podgrodzia w coraz większym stopniu stawała się profesjonalnymi rzemieślnikami. Wzrastała też liczebność osad targowych, które tylko okazjonalnie, bo w czasie targów, wabiły większą liczbę społeczeństwa, stawały się coraz liczniejsze również na co dzień. Tak zwane lokalizacje miast polskich na prawie niemieckim biegły stopniowo, a przywilej prawa miejskiego często zamykał dłuższy proces osadniczy.

Niemały wpływ na normalizację spraw wewnętrznych miały prace ustawodawcze, które były podejmowane przez władców na terenie Polski. Jedną z ustaw posiadających olbrzymi wydźwięk dla układania się stosunków społecznych XIII w. były statuty wiślicko-piotrkowskie z 1347 r., w których spisano wiele ważnych rozporządzeń tyczących się życia społecznego. Ustalono, kto może być uznawany za szlachcica, a także określono, iż chłop ma prawo tylko raz do roku opuścić ziemię swojego pana. Ustawy ograniczały wolność ruchu włościan i były bardzo ważne w chwili kształtowania się poddaństwa włościańskiego.

Nowy system gospodarczy wywarł wpływ na rozkwit zarówno rzemiosła, handlu i wzrost produkcji, natomiast osady miejskie przekształciły się w centrum życia handlowego i przemysłowego.

W ciągu XIII w. ukształtowały się na ziemiach polskich widoczne feudalne stosunki produkcyjne. Nastąpił rozkwit przywilejów i immunitetów, które przysługiwały posiadaczom ziemskim i poszerzającej się w formach zależności poddańczej chłopa.

Za czasów Kazimierza Wielkiego, dzięki bardzo liberalnej polityce i korzystnych prawach, do Polski przybywali Żydzi. Masowe wędrówki sprzyjały rozwijaniu się nowej warstwy społecznej, która miała tylko niewiele mniejsze prawa niż ludność polska. Prawo zakazywało Żydom posiadania ziemi, wobec tego lokowali się oni w miastach, mając przy tym olbrzymi wpływ na rozkwit handlu, rzemiosła, bankowości.

Wiek XIII i XIV to okres zakładania miast i wykształcania się nowej warstwy społecznej - mieszczaństwa. Akcja lokacyjna przybierała na sile, rozwinęły się duże miasta takie jak: Wrocław czy Kraków. Wzrastał poziom produkcji zarówno rolnej, jak i rzemieślniczej. Rozwinęła się gospodarka pieniężna, wzrosła wymiana krajowa i zagraniczna. Liczba i populacja miast rosła, ukształtował się mieszczański samorząd, co miało znaczenie dla rozwoju stanu mieszczańskiego. W rzemiośle rosła liczba cechów, wyłaniały się pierwsze regiony przemysłowe. Zaczęło rozwijać się rzemiosło metalowe - wzrastał popyt na wyroby złotników, w które ochoczo zaopatrywało się bogacące się mieszczaństwo i szlachta oraz popyt na broń (konflikty zbrojne z sąsiadami - z Zakonem Krzyżackim), co nadało przyspieszenia rozwojowi przemysłu zbrojeniowego.

Najważniejszymi następstwami rozwoju osadnictwa były:

- wykrystalizowanie się stanu chłopskiego

- wyodrębnienie się stanu mieszczańskiego

- rozpropagowanie pieniądza, rozwój gospodarki cechowej

- rozkwit wymiany towarowej

- ukształtowanie się społeczeństwa stanowego

Od chwili, gdy w 1226 r. Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków do Polski - ziemie nad Niemnem i Wisłą etapowo ulegały procesowi germanizacji natomiast, gdy w 1306 r. siedzibą Zakonu został Malbork - nastąpił wzrost akcji osadniczej na obszarach Polski.

Rozwojowi stanów partnerował rozwój rzemiosła, handlu, cech i gildii, jak również dobra passa nauki, kultury i oświaty.

W rozwoju kultury i oświaty główną rolę odgrywało możnowładztwo, które pełniło rolę mecenatu. Dzięki sugestiom dworu królewskiego, Kościoła i możnowładców zakładano uniwersytety, również powstawały liczne prace i dzieła naukowe.

Wiek XIV to czas rozwoju nowego stanu społecznego, którym była szlachta. Wspomniana grupa był stanem zamkniętym tzn. w jego skład wchodziły rody uważane za szlacheckie, z powodu przynależnym członkom rodu praw rycerskich i symboli zewnętrznych, takich jak herby i zawołania.

Szlachta jako wyodrębniony stan społeczny z przywilejami, wykształciła się w pełni w XIV-XV w. Fundamentem jej przewagi nad resztą społeczeństwa były: spadkowe posiadanie ziemi, etapowo poszerzane prawa i przywileje stanowe wydawane przez królów. Były to m.in. przywileje:

- koszycki 1374 - wydany przez króla Ludwika Andegaweńskiego (Węgierskiego), który poprzez liczne ustępstwa na rzecz szlachty (zniesienie podatków, potwierdzenie wcześniejszych przywilejów, obniżenie poradlnego itd.), chciał pozyskać przyzwolenie szlachty na dziedziczenie tronu przez Jadwigę, jedną z jego córek.

- piotrkowski 1388 - wydany przez Władysława Jagiełłę

- czerwiński 1422,

- warecki 1423,

- jedlnieński 1430,

- cerekwicko- nieszawskie 1454 - wydany przez Kazimierza Jagiellończyka

- piotrkowski 1496 - wydany przez Jana Olbrachta.

Do praw przysługujących szlachcie należy zaliczyć między innymi: sprawowanie sądownictwa nad poddanymi, nietykalność osobista, prawo sprawowania urzędów, wolności podatkowe i celne. Najważniejszym obciążeniem dla szlachty była służba wojskowa w ramach pospolitego ruszenia, natomiast daniny i czynsze pieniężne przedstawiały główne źródło dochodów. Szlachtę tworzyli właściciele ziemscy na prawie rycerskim: magnaci jako nieoficjalna górna warstwa stanu szlacheckiego, szlachta bogata, jak również średnia i drobna (cząstkowa, zagrodowa, okoliczna) oraz szlachecka hołota - czyli bez ziemi. Do szlachty zaliczali się ci, którzy przyszli na świat w rodzinie szlacheckiej. Jednak trzeba wspomnieć, że szlachectwo można było nabyć przez nobilitację lub adopcję.

Równocześnie z rozszerzaniem się praw szlachty i wzmocnieniem jej pozycji, słabła władza królewska. Już po śmierci Kazimierza Wielkiego - ostatniego króla z dynastii Piastów, skończyło się dziedziczenie tronu, a o wyborze nowego władcy rozsądzała elekcja dokonywana przez reprezentantów rycerstwa i możnowładców. Wraz z podniesieniem się poziomu bogactwa wysokich urzędników i możnowładców wzrastał ich wpływ na politykę państwa. Najbardziej należało się liczyć ze zdaniem przedstawicieli rodów możnowładczych, którzy wchodzili w skład rady królewskiej (pod koniec XV w.- senat).

Pogorszyła się również sytuacja życiowa chłopów, którym etapowo zakazywano opuszczania wsi (statut warecki z 1423 r. i piotrkowskie konstytucje z 1496 r.), podniesiono skalę pańszczyzny. Nastąpił rozkwit rynku wewnętrznego (targi, jarmarki); zwiększył się eksport na zachód drogą morską. W dużych miastach kupiecki patrycjat utrwalił swoją dominującą pozycję. Rozwijały się tam rzemiosła, od XIV w. popularnie zrzeszone w cechy. Specjalną pozycję zajmował Gdańsk, który był największym i najbogatszym miastem w całej Rzeczypospolitej. Cieszył się on sporą niezależnością i koncentrował on pokaźną większość obrotów handlowych drogą morską z zachodniej Europy. Coraz więcej do powiedzenia w gospodarce (przede wszystkim w rzemiośle) mieli Żydzi, którzy w XVI w. licznie przybywali na tereny Polski (przeważnie z Niemiec). Kilkutysięczne skupiska przedstawicieli tego narodu powstały w Krakowie, Poznaniu, Lwowie, Lublinie, Przemyślu i Jarosławiu. W kwestii stosunków społecznych, pomimo spadku pozycji chłopów, umacniało się położenie szlachty, która przez sejmiki i izbę poselską w coraz szerszym zakresie brała udział we władzy politycznej.

Należy odnotować, że wielkie epidemie dżumy, tzw. "czarnej śmierci", które w połowie XIV w. dziesiątkowały Europę, w Polsce nie spowodowały żadnych zaburzeń demograficznych. To właśnie wtedy po latach bezkrólewia (po śmierci Ludwika Węgierskiego) na obszarze Polski szybko przeprowadzono akcję kolonizacyjną. Niedobra sytuacja chłopów w znaczny sposób poprawiła się, podobnie warunki życia na wsi. Chociaż wraz z zaniepokojeniem w Europie ceny zbóż obniżały się. Zjawisko to miało miejsce także w Polsce i wywarło wpływ na spadek dochodów finansowych własności feudalnej.

W XV w. definitywnie uformowało się społeczeństwo stanowe.

Pośród społeczeństwa można było wyróżnić następujące stany: duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo, chłopi.

Okres ten przede wszystkim stał pod znakiem usamodzielniania się szlachty, która w chwili poważnej sytuacji politycznej w państwie - konfliktu zbrojnego z Krzyżakami, który zakończył się pokojem toruńskim w 1466 r., interesowała się tylko własnymi sprawami. Często podpisywane przez władców polskich przywileje szlacheckie spowodowały sytuację, w której szlachta miała imponującą kontrolę nad wpływem na losy państwa. Sejmiki ziemskie stanowiły organ samorządu szlacheckiego i w związku z tym uchwalały korzystne dla owej warstwy postanowienia. Na sejmie walnym, który był zwoływany przez króla, brała udział rada, niżsi dygnitarze ziemscy oraz przedstawiciele miast. Jednak również w tym wypadku szlachta miała najwięcej do powiedzenia. W wyniku kompromisu nieszawskiego (przywileje cerekwicko-nieszawskie z 1454 r. wydane przez Kazimierza Jagiellończyka), król bez przyzwolenia szlachty nie posiadał już prawa do wydawania ustaw ani rozstrzygania najważniejszych problemów polityki państwowej.

Rosnące znaczenie szlachty miały olbrzymie znaczenie dla zmiany układu sił politycznych na terenie Polski, w której arystokracja była już jednym z głównych organów prawodawczych i ustawodawczych.

W 1505 roku przesądzono końcowy kształt szlacheckiej Rzeczypospolitej. W uchwalonej na sejmie konstytucji Nihil Novi przywrócono, prawdę mówiąc zabrane mieszczanom prawo do posiadania ziemi na własność, ale w założeniu wypełnienia obowiązku wojennego, natomiast szlachtę i dygnitarzy uznano z jedynych reprezentantów narodu.

Zmiany, które się dokonały w polskim społeczeństwie od XIII do XV w. miały olbrzymi wpływ na kształtowanie losów, historii kraju i były mocno powiązane z zdarzeniami mającymi miejsce na terenach polskich tamtego okresu.