Obserwując nasz sejm podczas ostatnich obrad można stwierdzić że miały miejsca wydarzenia które mogą świadczyć o kryzysie parlamentaryzmu w Polsce. Ale czy jest to przypadek dotyczący tylko najnowszej historii Polskie, czy już wcześniej mieliśmy z podobnym kryzysem do czynienia?

W mojej pracy chce pragnę przytoczyć przykłady które będą świadczyły że już wcześniej z podobnymi zachowaniami mieliśmy już do czynienia. Nie chodzi tu o same decyzje i o ustawy. Pragnę skupić się w jakich okolicznościach powstawały ustawy, kto i dlaczego blokował prace sejmu, jakie były przejawy kryzysu parlamentarnego.

Na samym początku należy ustalić z jakimi ustrojami w historii polska miała do czynienia. Istnieją w niektórych daty sporne dlatego będę starał się raczej ogólnikowo to określić.

  1. Okres państwa plemiennego i wczesnego państwa Piastów (VIII w. - połowa X w.)

Wiedza o tym okresie w wyniku braku lub bardzo skąpych źródeł jest niewielka. Ale można z całą pewnością stwierdzić że ród Piastów zyskał sobie poparcie i naczelną role w plemieniu skoro zyska sobie władze. Musiał tez być w sojuszu z innymi plemionami żeby przetrwać. Najważniejsi w tej organizacji wczesnopaństwowej byli wojownicy i osoby starsze to oni na wiecu podejmowali wspólnie decyzje. Władza przechodziła z ojca na syna. W celu obrony budowali oni grody. C o tworzyło w nich ducha jedności.

2. Monarchia patrymonialna (II połowa X w. - lata trzydzieste XIV wieku)

Na czele państwa stał monarcha który decydował o najważniejszych sprawach narodu. Reprezentuje go na zewnątrz a konsultuje się tylko z wąską grupą możnych. Wpływa na monarchę ich był niewielki.

a) monarchia wczesnośredniowieczna (do 1138r.)- zjednoczona

b) rozbicie dzielnicowe (do 1320r.- koronacja Władysława Łokietka)

  1. Monarchia stanowa (1320 - 1454)

Władca nie sprawował już sam władzy. Poprzez nadawanie przywilejów powoli traci władze na rzecz stanu duchownego i szlacheckiego. W kraju pojawia się grupa osób które wpływa na decyzje króla. Pojawiają się otwarte bunty. Nie miał praw stan chłopski. Szlachta obowiązek służby wojskowej wykorzystała dla wzmocnienia swej pozycji poprzez ubieganie się o przywileje.

  1. Rzeczpospolita szlachecka (do III rozbioru)

Od drugiej połowy XIV wieku przejmuje władze w państwie. Stan ten w drodze uzyskiwanie przywilejów zyskał sobie władze nie spotykaną w innym kraju europejskim. Ze stanu szlacheckiego powoli wyłoniła się elita - magnateria która będzie budowała własne państewka i prowadziła politykę na własną rękę. Ustrój naszego państwa będzie różnił się od ustrojów innych państw. Gdy u nas kwitła demokracja szlachecka w Europie dominował absolutyzm monarszy.

a) demokracja szlachecka (1454 - 1652)

b) oligarchia magnacka (1652 - 1764)

c) początki monarchii konstytucyjnej (1764 - 1794)

  1. Okres Oświecenia narodu i zaborów (1772/1795 - 1918)

Gdy naród chylił się ku upadkowi . Miała w tym być pomocna ideologia Oświecenia która wtedy panowała. Szukano drogi do odbudowy państwowości. Postulowano reformy. Spoglądając na kraje zachodnie chciano wprowadzić w Polsce monarchię konstytucyjną. Udało się uchwalić Konstytucję 3-go Maja (1791 r.) która jednak nie przetrwała długo gdyż wzmocnienia naszego państwa nie było w interesie późniejszych zaborców. W 1795 roku nastąpił III rozbiór Polski. Nasza ojczyzna na 123 lata przestała istnieć. Z tego stanu rzeczy cieszyła się tylko wąska grupa kunktatorów która za pieniądze sprzedała ojczyznę. W imię obrony starych przywilejów i zachowania dawnego ustroju grupa ta powstrzymywała reformy. Polacy szukali prób odbudowy państwa. Pierwsza nadarzyła się gdy na arenie pojawił się Napoleon Bonaparte. Zdradził on Polaków a utworzone Księstwo Warszawskie było tylko wspomnieniem dawnego państwa. Po klęsce Napoleona w 1815 utworzono z tych ziem Królestwo Polskie które tylko z nazwy było rządzone przez Polaków. Pod skrzydłami rosyjskim były tępione wszystkie przejawy wolności i próby normalizacji ustroju. Największymi swobodami cieszyła się Autonomia Galicyjska.

  1. Druga Rzeczypospolita (1918 - 1939)

Po I wojnie światowej Polska musiała szybkimi decyzjami zadbać by nowy kształt ustrojowy państwa szybko nie doprowadził do jego upadku. System parlamentarny istniał do przewrotu majowego, po którym pełnie władzy zyskał sobie prezydent. Spory trwały w sejmie, Trudno było o porozumienie i często zmieniały się ekipy rządzące.

7. Okupacja na ziemiach II Rzeczypospolitej (1939 - 1944/45)

W tych latach mieliśmy do czynienia z dwoma okupacjami niemiecką i radziecką. Obie miały na celu walkę z każdym przejawem polskości..

8. Polska po zakończeniu II wojny światowej

a) Mała Konstytucja (19 II 1947)

b) Konstytucja PRL(lipcowa) (22 VII 1952)

c) Mała Konstytucja (17 X 1992)

d) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (2 IV 1997)

Ten szkic dał nam obraz jak zmieniał się w naszym kraju ustrój. Kwestią którą należy jeszcze wyjaśnić to definicja parlamentaryzmu.

Parlamentaryzm - w państwie demokratycznym system rządów, w którym wg trójpodziału władzy (na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą) parlament jako organ przedstawicielski pochodzący z wolnych wyborów uchwala ustawy i sprawuje polityczną kontrolę nad rządem (także Trybunał Stanu); naczelny organ władzy wykonawczej (najczęściej głowa państwa) ma prawo rozwiązania parlamentu w przypadkach określonych w konstytucji oraz wetować ustawy; z kolei zgodnością działalności parlamentu z konstytucją (kontrolą uchwalanych ustaw) zajmują się sądy (Trybunał Konstytucyjny)

Czyli jest to system władzy z jakim mamy do czynienia w państwach demokratycznych. Opiera się ona na prostej zasadzie że lud sprawuje władze poprzez swych przedstawicieli.

Wiek XVIII jest najmniej chlubnym w okresie istnienia państwa polskiego. Unia personalna z Saksonia nie przyniosła nic dobrego naszemu krajowi a tylko wmieszały go w nowe konflikty. Po rządami Saskich Wettinów Polska utraciła suwerenność. Łatwo mogli na nią wpływać sąsiedzi w szczególności Rosja, Austria, Prusy. Przyszłym zaborca zależało by w Polsce nie dokonano zmian gdyż stary system pozwalał im poprzez przekupioną szlachtę blokować każdą próbę reform.

. Po śmierci Augusta III Wettina (1763r.) na arenie politycznej rodzą się dwa stronnictwa; konserwatyści ( magnateria, hetmani) którzy nie chcieli zmian i obóz Czartoryskich snujący plany reform.

Dzięki poparciu Rosji Obóz Czartoryskich zwany również Familią wprowadził na tron swego kandydata Stanisława Poniatowskiego. Podczas koronacji dnia 6. września 1764 przybrał imię August stąd Stanisław August Poniatowski. Koronacja odbyła się wbrew tradycji w Warszawie. Poparcie rosyjskie jednak miało swój cel. Celem tym było zyskanie sobie wpływów w Polsce poprzez króla którym można było łatwo sterować.

W lutym 1768 roku w Barze zawiązała się konfederacja w celu obrony ojczyzny i swobód religijnych. Po krótkich walkach została rozbita i nastąpił 5.sierpnia 1772 roku I rozbiór Polski. Paradoksalnie Austria była jednych z zaborców. Kraj który sto lat wcześniej uratował Sobieski przed inwazją Turecką w ten sposób się odwdzięczył. Ale winy za to należy szukać przede wszystkim w narodzie. Rozbiór Rzeczpospolitej zalegalizował sejm. Zastraszony sejm przyjął wszystkie narzucone ustawy.

Udało się jednak dokonać w tym czasie kilku reform w duchu oświecenia. Powstała Komisja Edukacji Narodowej której zadaniem będzie kształcenie światłych Polaków. Zaczęto także reformować armię. W 1787r. podczas gdy Katarzyna II była zajęta wojną z Turcją zaistniała możliwość by udzieliła ona zgody na sejm który miał wprowadzić reformy.

5. października 1788r. zawiązano sejm pod węzłem konfederacji pod laską marszałka koronnego Stanisława Małachowskiego i litewskiego Kazimierza Nestora Sapiehy mający na celu, w zamyśle organizatorów, przywrócenie pełnej suwerenności i przyśpieszenie rozwoju gospodarczego Rzeczypospolitej. Zaczęto pracy nad reformami. Zwrócono oczy w stronę pruską które miał być przeciw wagą do rosyjskiej. W 1790 podpisano traktat zaczepno-odporny z Prusami, które zobowiązywały się przyjść z pomocą Rzeczypospolitej w razie jej zaatakowania przez Rosję. We wrześniu 1790 roku sejm uchwala integralność ziem Rzeczpospolitej- nie można "oderwać" żadnej ziemi od Polski. jedną z ważniejszych decyzji Sejmu była likwidacja Rady Nieustającej. Uchwalono m.in. powiększenie armii do 100 tys. Nie udało się tego w pełni zrealizować armię podwyższono do ok. 65 tysięcy.

Od 1790 główną rolę w sejmie sprawował król i powiązany z nim obóz reformatorski. Udało się wprowadzić szereg zmian min. uchwalił prawo o miastach, przyznające prawa publiczne mieszkańcom miast królewskich. Prace reformatorskie trwały. Głównym jednak dziełem Sejmu Wielkiego było uchwalenie w dniu 3 maja 1791 nowej Konstytucji ustrojowej. Tak o wydarzeniach trzeciomajowych pisze Jerzy Łojek: "to wszystko, co stało się w Warszawie we wtorek 3-go maja 1791 roku, wydaje się od dawna doskonale znane we wszystkich szczegółach. Otóż jest to mniemanie w znacznym stopniu mylne. Zakulisowe działania króla i przywódców stronnictwa patriotycznego, które doprowadziły do uchwalenia Ustawy Rządowej, są znane niewystarczająco"

Jednak nie wszyscy wiedzą co działo się za kulisami. Rano o 10 na Placu Zamkowym stanął regiment piechoty który miał dać sejmowi bezpieczeństwo. Na plac zamkowy wyszli również mieszczanie, radni Starej Warszawy . podniecenie wśród tłumu rosło. W Warszawie nie było jeszcze pełnej liczby posłów cześć z nich była jeszcze na feriach wielkanocnych. Nie było wówczas na sali sejmowej dużej części opozycji która mogła zablokować konstytucje. Jednym z tych który mógł zablokować obrady był poseł kaliski Jan Suchorzewski. Był to człowiek nie do końca poczytalny. Nie wiadomo co odczytano w sejmie ale napięcie wzrosło. Odczytano sprawozdanie Deputacji Interesów po czym król wezwał do przyjęcia Ustawy Rządowej konstytucji przedstawił zebranym na sali sejmowej sekretarz sejmowy Antoni Siarczyński. Zapanowała powszechna aprobata a ustawa została przyjęta przychylnie i z oklaskami.

Całość wydarzeń z 3-go maja 1791 nie są nam znane. Zanim przyjęto Ustawę Rządową miejsce miały liczne spory i dramatyczne gesty. Wystąpił Jan Suchorzewski zaznaczając że chodzi o tekst konstytucji ; , "którego nie czytałem wprawdzie, ale który, jak mi mówiono, wywraca wolność polską". Świadczy to miernocie intelektualnej tego posła. W tym dniu na mównicy sejmowej miało miejsce jeszcze kilka takich przemówień. Cały dzień obfitował w przemówienia i rozważania. Sesja sejmowa trwała już ponad 6 godzin. Nawet króla zaczęło już to męczyć. Ożywione spory wywołał projekt w którym tron będzie sukcesyjny dla dynastii saskiej. Marszałek sejmu Stanisław Małachowski zaproponował by zabrali glos oponenci na korzyść ustawy przechylił poseł inflancki Michał Zabiełło. Gdy króla poprzez uniesienie ręki chciał zabrać głos te krzyknął iż król przysięga na Ustawę Rządową. Na to Stanisław August odrzekł: "Jeden z oponentów wypowiedział słowa, które mnie zniewoliły, żem rękę podniósł chcący zacząć mówić czwarty raz. A to nasi wzięli za znak mojej przysięgi. Rzucili się hurmem do tronu, a ja widząc, że się rzecz daje zrobić, zrobiłem."

Posłowie uznali że Konstytucja został przyjęta przez króla. W atmosferze uniesienia i entuzjazmu nikt nie zechciał już liczyć głosów. Nawet opozycjoniści krzyczeli "Vivat król! Vivat nowa konstytucja!". Entuzjazm przeniósł się na ulice. Sejm na każde pytanie marszałka udzielał poparcia. Około godziny 18 król wszedł na krzesło by być lepiej widzianym i rzekł do posłów; "Gdy widzę stałą i wyraźną sejmujących wolę, abym wykonał przysięgę na konstytucję narodową, wzywam zatem ciebie, pierwszy kapłanie tu przytomny, mości biskupie krakowski, ażebyś mi przeczytać raczył rotę przysięgi". Następnego dnia entuzjazm zmalał. Nie zabrakło protestów i sprzeciwów. Lecz była to wąska grupa tylko 5,6% posłów. Ustawa rządowa została przyjęta. Dzieło Polskiej myśli Oświecenia zostało przyjęte jak Konstytucja 3 maja .

Trzeba dodać w podsumowanie iż głosowanie nad konstytucją wybrano w terminie w którym na sali nie było kompletu posłów. Wiedziano również że na sali brakowało przywódców opozycji. I że próba głosowania może zakończyć się powodzeniem. Część z niezdecydowanych posłów zachowała się tak jak tłum i przeszła na stronę konstytucji. Rzeczą zastanawiającą jest ilu z nich znało tekst konstytucji. Czy nie było z częścią posłów tak jak z wspomnianym już Janem Sucharzewskim? Tego jednak nie da się wyjaśnić. Autorami Konstytucji 3 Maja byli : król Stanisław August Poniatowski , Ignacy Potocki , Hugo Kołłąntaj , któremu przypisuje się ostateczną jej redakcje. Wokół konstytucji zrodziło się stronnictwo patriotyczne , którego jednym z przywódców stał się marszałek sejmu Stanisław Małachowski , w chwili gdy połączyło się ze zwolennikami króla . Część tego obozu przekształciła się po uchwaleniu konstytucji w pierwsze w Polsce w jego zalążkach nowoczesne i zorganizowane stronnictwo polityczne pod nazwą Towarzystwa Przyjaciół Konstytucji

Opisane wydarzenia świadczą o kryzysie parlamentaryzmu. Konstytucja którą szczycimy się szybko upadla. Jak te wiadomo została uchwalona w niejasnych okolicznościach niemal podczas zamachu stanu. Szlachta polska zacofana starała się tylko zdobyć jak największe zyski nie myśląc o losach państwa. Rwała sejmy co może być aluzją do naszych czasów i blokowała projekty reform. W samym sejmie brakowało zgodności i skłonności do kompromisu co również jest porównaniem do naszych czasów. Szczęsny Potocki, Ksaweremu Branicki i Seweryn Rzewuski zawiązali w Targowicy konfederacje w celu obrony starych praw. Oni to udali się do Rosji by poinformować jaka krzywda dzieje się w państwie polskim choć im samym bieda na pewno nie doskwierała. Zaborcom zależało by konstytucja upadła sowicie więc wynagradzali konfederatów za swój czyn.

Konstytucja w 11 zwięzłych artykułach formowała nową wizje ustroju Polski. Coś co mogło przynieść poprawę wszystkim stanom. Choć nie dawała ona jeszcze pełni praw chłopstwu to jednak była nadzieją i krokiem naprzód. Jednak wojna polsko - rosyjska doprowadziła do jej upadku i do II rozbioru Polski. Rozbiór znów zatwierdził sejm. Później nastąpiło powstanie kościuszkowskie a po jego upadku III rozbiór PolskiRzeczypospolita zniknęła na ponad 120 lat z mapy Europy. Największa klęska polskiego parlamentaryzmu dokonała się. Szlachta Polska zdradziła ojczyznę przez swe zacofanie doprowadziła do zniszczenia kraju.

. Kto jest winny upadkowi Rzeczpospolitej? Winnych jest tu więcej. Przede wszystkim cała rzesza zacofanej szlachty nie skłonnej do reform. Sąsiedzi nie byli by w stanie przeciwstawić się silnemu państwu. A kryzys w parlamencie prowadził tylko do jego osłabienia. Najgłupszym wynalazkiem parlamentaryzmu w historii Polski było Liberum Veto. Można się tylko domyślać ile reform i trafnych decyzji nie przeszło przez jeden często przekupiony głos. Oświecenie w narodzie polskim przyszło za późno nie dało się zatrzymać procesów które trwały od blisko dwu wieków. Przyszło narodowi polskiemu ucierpieć za grzechy rządzących. Brak porozumienia i zacofanie cechowały parlamentaryzm. Nawet w obliczu największego zagrożenia ojczyzny część szlachty nadal chciała utrzymania starych praw. Wiek XVIII jest najciemniejszy w dziejach narodu polskiego. Jest wskazówką na przyszłość dla parlamentarzystów ówczesnych. Wedle starego powiedzenia " Zgoda buduje , niezgoda rujnuje". Dzisiejsi posłowie powinni pamiętać naukę z historii. Patrząc na obrady sejmowe łatwo można szukać analogii. Jednak my dzisiaj mamy tą możliwość i wszyscy możemy decydować o tych którzy będą za nas decydować. Sejm z okresu Konstytucji 3 maja i przed nią uważam za jego największą klęskę parlamentaryzmu z dziejach Polski.

Można by było przytoczyć jeszcze kilkanaście przykładów ale ten który wyżej nakreśliłem myślę że jest najlepszy i najpełniej da się go z naszymi czasami porównać.

Bibliografia:

* Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak "Historia ustroju i prawa polskiego"

Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998

* Marian Kallas "Historia ustroju Polski X-XXw." Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2001

* Jerzy Łojek "Ku naprawie Rzeczypospolitej. Konstytucja 3 Maja", Warszawa 1996

* Anna Radziwił, Wojciech Roszkowski "Historia 1789-1871" Wyd. Szkolne PWN, Warszawa 2002

* Emanuel Roztworowski "Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja"

"Wiedza Powszechna", Warszawa 1966