Data, Etapy, Wydarzenia

1618 - 1648 Wojna trzydziestoletnia

1618 - 1621 Etap Czeski

1622 - 1629 Wojna o Palatynat, Wojna duńska

1625 - 1629 Wojna polsko - szwedzka

1630 - 1635 Etap szwedzki

1635 - 1648 Etap francuski

Etap Czeski

23 maja 1618 miała miejsce sławna Defenestracja praska. Protestanci czescy wyrzucili przez okno namiestników przysłanych przez cesarza Macieja Habsburga. Przyczyną tych zdarzeń było między innymi nie przestrzegania praw zagwarantowanych protestantom. Po zerwaniu z Cesarstwem w Czechach utworzono dyrektoriat - powstańczy rząd czeski, składający się z 30 dyrektorów. Na jego czele stanął Vaclav Wilhelm z Ruppy, dowódcą sił zbrojnych został zaś hr. Heinrich Thurn. Pomoc znaleziono w osobie Gabora Betlena księcia Siedmiogrodu. Poparcia powstańcom udzieliły również protestanckie kraje zachodnie.

20 marca 1619 umarł zaś cesarz Maciej. W obliczu groźby rozpadu Rzeszy, cesarzem został wybrany Ferdynand II (1619-37) który jednak nie zyskał sobie poparcia. Ostatecznie upadła idea rokowań pokojowych, czego bezpośrednią przyczyną stał się wybór królewski stanów czeskich - 26 lipca 1619 - elektora Palatynatu Fryderyka V, zięcia Jakuba I.

W listopadzie 1620 roku odziały Gabora Bethlena zaczęły oblegać Wiedeń. Na pomoc Wiedniowi przyszły polskie odziały wysłane przez Zygmunta III Wazę lisowczycy.

8 listopada 1620 wojska koalicji habsbursko-katolickiej zadały protestantom czeskim klęskę pod Białą Górą, 1621-1623 zajęły Palatynat, przekazując jego posiadłości wraz z godnością elektorską przywódcy Ligi Katolickiej, księciu bawarskiemu Maksymilianowi I. Doprowadziło to do zawarcia w 1625 antycesarskiego porozumienia Danii, Holandii i Anglii.

Skutki powstania dla Czechów;

- Stracenie przywódców powstania a ich majątki uległy konfiskacie,

  • likwidacja czeskiej szlachty,
  • miasta zostały obrócone w ruinę,
  • emigracja z krajów czeskich protestantów,
  • Czesi utracili prawo elekcji władców oraz własny rząd i urzędy terytorialne,
  • królestwo zostało przekształcone w zwykłą prowincję monarchii austriackiej,
  • panowanie w Czechach objął Fryderyk II

Okres tzw. duński (1625-1629)

W latach 1624-1629 wzięła udział w wojnie protestancka Dania. Król duński Chrystian IV, z wyznania luteranin, obawiał się bowiem, że Liga Katolicka, wzmocniwszy się na północy Niemiec, zagrozi interesom jego państwa na Bałtyku (od 1621 Dania kontrolowała Hamburg). W kwietniu 1625 wojska cesarskie pod dowództwem A.W.E. von Wallensteina pokonały w pobliżu Dessau wojska najemne P. von Mansfelda, zajmując następnie Holsztyn, Meklemburgię i Pomorze Zachodnie. Pozostałe siły duńskie przegrały kolejne starcie w bitwie pod Lutter am Barenberge z wojskiem Johana Tillyego. Sytuacje Danii skomplikowało przystąpienie do wojny Szwecji. W 1629 r. został zawarty pokój w Lubece. Na jego mocy Chrystian IV rezygnował z ingerowania w sprawy Rzeszy w zmian za zwrot utraconych w czasie wojny swych dawnych terytoriów.

W 1626 roku Gustaw II Adolf rozpoczyna działania wojenne przeciwko Polsce.

6 listopada 1627 w bitwie pod Oliwą zostaje rozbita flota szwedzka.

W bitwie pod Trzcianą 25 czerwca 1629 hetman polny koronny Stanisław Koniecpolski pokonał wojska szwedzkie.

Mimo takich znaczących sukcesów militarnych zawarty sześcioletni rozejm w Starym Targu z 26 września 1629 był dla Polski niekorzystny. W myśl pokoju szwedzkie załogi pozostały w zajętych portach pruskich, Gdańsk miał płacić podatek od cła. Z zdobytych w ten sposób dochodów Gustaw II Adolf finansował swoje działania militarne na terenie Rzeszy.

Okres szwedzki 1630-1635

Po tych wydarzeniach do wojny postanowił przyłączyć się król szwedzki Gustaw II Adolf, który niedawno zakończył wojnę z Rzeczpospolitą. Wylądował on w lipcu 1630 roku na Pomorzu, zajmując Szczecin oraz wyspy Uznam i Wolin. Część protestantów przyłączyła się do niego, między innym miasto Magdeburg, który w odwecie było oblegane, zdobyte i ograbione przez armię katolicką pod dowództwem Tillego i Pappenheima.

17 września 1631 doszło do bitwy pod Breitenfeld na północ od Lipska w Saksonii. Wojska cesarskie, dowodzone przez hrabiego Tilly, doznały bolesnej porażki. Szwedzi zajęli Czechy z Pragą i rozpoczęli marsz przez południowe Niemcy. Liga Katolicka została rozwiązana.

Wallenstein tymczasem zajął w drugiej połowie 1632 roku Lipsk. Gustaw Adolf musiał zrezygnować z prób ataku na Wiedeń i zawrócił do Saksonii. Tam wodzowie spotkali się w bitwie pod Lützen, także nieopodal Lipska, 16 listopada 1632. Śmierć na polu walki poniósł

Gustaw II Adolf. Bitwa ta nie przyniosła zdecydowanego zwycięstwa żadnej ze stron bowiem pomimo odwrotu wojsk cesarskich i utraty znacznej części wyposażenia, ich armia nie została rozbita. Ster polityki obozu antycesarskiego znalazł się w rękach szwedzkiego kanclerza Oxenstierny. W 1633 r. został utworzony związek w Heilbronn, zawarty dla "wolności Niemiec i satysfakcji Szwecji".

W 1634 armia Oxenstierna została pokonana pod Nordingen przez wojsko cesarskie wspomagane kontyngentem hiszpańskim.

Wallensteina posądzono wkrótce o pertraktacje z obozem protestantów i zamordowano z polecenia Habsburgów.

Po przegranej bitwie pod Nördlingen (1634) Szwedzi zmuszeni ostali do ustąpienia z południowych Niemiec. Po rezygnacji z edyktu restytucyjnego, Ferdynand II zawarł z Saksonią pokój w Pradze (1635), do którego przyłączyła się wkrótce większość księstw protestanckich. Na mocy jego postanowień, z terytorium Rzeszy miały wycofać się wszystkie obce wojska.

Okres francuski (francusko-szwedzki) 1635-1648

W IV 1635 r. w Paryżu Szwecja i Francja zawarły traktat, mocą którego monarchia Burbonów otwarcie wypowiedziała wojnę Hiszpanii i zdecydowała się wspólnie ze Szwedami wspierać niemieckich protestantów. W latach 1641-1643 Szwedzi spustoszyli Śląsk, Czechy i Morawy, 1642 pokonali ponownie armię cesarską pod Breitenfeld. W roku 1643 Dania poparła cesarza, jednakże jej armia została wkrótce rozbita przez Szwedów (na mocy pokoju w Brömsebrö 1645 Duńczycy utracili Bornholm, Ösel i część posiadłości w Norwegii). W następnym roku wojska szwedzkie pokonały armię cesarską pod Magdeburgiem i Jankowicami.

W 1646 roku połączona armia francusko-szwedzka wkroczyła do Bawarii, zmuszając Maksymiliana I do zawarcia rozejmu w Ulm (1647). 1648 wojska francuskie zwyciężyły armię hiszpańską w Niderlandach. Niepowodzenia armii cesarskiej i jej sprzymierzeńców doprowadziły w październiku 1648 do podpisania kończącego wojnę trzydziestoletnią pokoju westfalskiego

Traktat westfalski - 1648

  • Zniesienie zasady cuius regio, eius religio,
  • niepodległość uzyskała Holandia oraz kantonów szwajcarskich,
  • Francja otrzymała Alzację oraz biskupstwa Metz, Toul i Verdun,
  • Szwedzi otrzymali cześć Pomorza,
  • Saksonia zdobyła Łużyce,
  • Brandenburgia - wschodnią część Pomorza Zachodniego z Kołobrzegiem,

. Miała ona charakter wojny religijnej, ale głównym jej powodem była rywalizacja państw o hegemonię w Europie. Oprócz zmian terytorialnych wojna trzydziestoletnia spowodowała dalsze rozdrobnienie polityczne Niemiec oraz doprowadziła do ich całkowitej ruiny gospodarczej. Umocnił pozycję Szwecji w basenie Morza Bałtyckiego, a Francję podniósł do rangi pierwszego mocarstwa europejskiego.

Absolutyzm we Francji

1461 - 1483 to lata panowania Ludwika XI - za jego czasów rodzi się absolutyzm. Jego poprzednicy korzystali przy rządzeniu z rad feudałów. Jego następcy zaczną sprawować coraz większą władze.

1515 - 1547 Franciszek I zaangażował się z pasją w wojnę o terytoria włoskie, mając za sojuszników jedynie Szwajcarów i Wenecjan. Prowadził liczne wojny m.in. z Habsburgami. Za jego czasów Francja stała się mocarstwem europejskim. Licząc 15-18 milionów mieszkańców, była najludniejszym państwem w Europie. Franciszek I wprowadził podział kraju na 16 prowincji i usprawnił finanse państwowe. Popierał on początkowo reformacje. Potem uległ naciskom kół katolickich i parlamentu paryskiego, które domagały się bezwzględnego zwalczania wszelkich ruchów heretyckich. Był zamieszany w rzeż kilku tysięcy rodzin waldensów w 1545 roku. Po nim na tron wstąpił Henryk II. W okresie jego panowania państwo nadal rozwijało się pomyślnie. Henryk II kontynuował styl rządzenia ojca i także dbał o splendor dworu monarszego. W czasie swego panowania, Henryk II starał się ograniczyć rozszerzanie się protestantyzmu we Francji. Wobec hugenotów stosowano różnego rodzaju represje karne i w tym celu powołani zostali specjalni komisarze i Izba Karna przy Parlamencie Paryskim. Henryk II zmarł wskutek wypadku, który zdarzył się podczas turnieju rycerskiego, uświetniającego zawarcie pokoju w Cateau-Cambresis. Po nim na tron wstąpił Franciszek II 1559 - 1560 lecz zmarł on szybko na wskutek gruźlicy.

Po jego śmierci na tron wstąpił jego brat Karol IX (1560-1574). A po jego śmierci na tron wstąpił Henryk III Walezjusz. Jego następcom został Henryk IV Burbon (1589-1610). Był hugenotem ale przeszedł na katolicyzm w celu wzmocnienia swej władzy.

W 1598 roku wydał edykt nantejski, zrównujący w prawach protestantów i katolików i usuwający w ten sposób przyczyny wojen religijnych we Francji.

Zginął w 1610 r., zasztyletowany przez fanatyka katolickiego François Ravaillac'a. Tron po nim przejął jego syn Ludwik XIII (1610-1643). Rządy w imieniu małoletniego króla sprawował kardynał Richelieu.

Reformy kardynała Richelieu:

  • stworzył urząd intendenta który w imieniu króla zarządzał jakąś prowincją, zależał tylko i wyłącznie od króla,
  • powołał do życia gazetę jako propagandę,
  • zreorganizował administracje,
  • walczył z arystokracją,
  • zniósł przywileje hugenotów,
  • rozbudował armie,
  • w 1635 założył Akademię Francuską, której zadaniem było stworzenie literackiego języka francuskiego,

Ludwik XIII (1610-1643)

Ludwik XIII wraz z kardynałem Richelieu rywalizowali z Habsburgami o dominację w Europie. Włączył się w wir wojny trzydziestoletniej. W 1638 roku Francja opanował Senegal. Król Ludwik XIII zmarł w 1643 r. w wieku 42 lat. Władzę po nim objął jego najstarszy syn Ludwik XIV.

1648 - 1653 - Fronda (z franc. "proca" - ponieważ bunt przypominał zabawy małych dzieci strzelających z procy) bunty mieszczan i feudałów francuskich przeciwko absolutyzmowi Ludwika XIV i regencji Mazariniego, spowodowane dużymi podatkami, nakładanymi w związku z wojnami z Habsburgami. Bunt został poparty przez parlament paryski (sąd apelacyjny, posiadający prawo kontroli zarządzeń królewskich). Po upadku Frondy arystokracja straciła swe wcześniejsze znaczenie polityczne. Fronda książąt, kierowana przez księcia de Condé (zwanego Wielkim Kondeuszem), zdołała doprowadzić do czasowego wyjazdu kardynała Mazariniego, jednak poparcie młodego króla Ludwika XIV przywróciło jego wpływy.

1651 - umiera Mazarini a władzę osobiście przejmuje w państwie Ludwik XIV. Rzekł on mawiać "Państwo to ja" Do swych rządów przygotował się starannie i już w pierwszym roku swego panowania wydał 17 edyktów, zapoczątkowując szerokie i wszechstronne reformy we Francji. Obejmowały one prawodawstwo, finanse, gospodarkę, nowy podział administracyjny kraju, wojsko, porządki publiczne, podatki, cła i inne. System rządzenia państwem opierał się na sprawnym aparacie biurokratyczno-politycznym, rozwiniętej cenzurze, sile wojska i policji, wreszcie zaś na zręcznej propagandzie. W administracji prowincjonalnej władzę w miejsce przebywających na dworze gubernatorów objęli intendenci, którym podlegała policja, finanse i sprawy gospodarcze. Intendenci podlegali bezpośrednio Radzie Królewskiej. Król otaczał się kompetentnymi i zdolnymi urzędnikami; np. minister finansów - Jean B. Colbert (1661-83), który dbał o rozwój handlu i manufaktur - znacznie powiększył skarb królewski, oraz komisarz fortyfikacji - Sebastian Vauban, który zbudował rozległy system twierdz i fortyfikacji wzdłuż wschodnich i północnych granic państwa. Kolejnym zjawiskiem charakterystycznym dla monarchii absolutnej była rozbudowa armii, która w początku XVIII w. liczyła we Francji ok. 360 tys. żołnierzy. Wojsko podporządkowano władzy centralnej, która przejęła kontrolę nad werbunkiem, płaciła żołd. Wprowadzono jednolite umundurowanie, rozbudowano system arsenałów, magazynów i fortyfikacji, w miejsce prywatnego kwaterunku rozlokowano żołnierzy w królewskich koszarach.

We francuskiej polityce zagranicznej tego okresu dominowały prowadzone w trakcie regencji Ludwika XIV wojny. Celem Ludwika XIV było osiągnięcie hegemonii w Europie i "wyrównanie" wschodnich i północnych granic państwa (linia Renu). Mógł on liczyć na poparcie skierowanej przeciwko Habsburgom koalicji reńskiej. Dla okrążenia przeciwników próbował pozyskać też "sąsiadów sąsiadów" - Polskę, Szwecję oraz Turcję - "psa łańcuchowego Europy". Ludwik XIV prowadził liczne wojny. W wyniku wojny dewolucyjnej z Hiszpanią w latach 1667-1668 i wojny z Holandią w latach 1672-1679 terytorium Francji powiększone zostało o pas terenów wzdłuż północno-wschodnich granic, od Alp po Kanał La Manche. W 1701 r. Francja uwikłana została w wojnę sukcesyjną o tron hiszpański, po bezpotomnej śmierci króla Hiszpanii Karola II Habsburga. Zakończyła się w 1713 r. pokojem w Utrechcie. Od tego momentu Francja będzie tracić swą pozycje mocarstwową na rzecz Anglii. Absolutyzm króla francuskiego i jego ekspansywna polityka zmobilizowała przeciw niemu całą Europę Zachodnią, co doprowadziło ostatecznie do upadku króla-słońce. W okresie jego panowania powstało wiele monumentalnych budowli, realizowanych w stylu dojrzałego baroku. Głównym z nich jest zespół pałacowo-ogrodowy, w Wersalu, będący siedzibą dworu królewskiego.

Rewolucja Burżuazyjna

Zróżnicowanie wewnętrzne wśród szlachty:

  • arystokracja rodowa,
  • nowa szlachta (a) new gentry, b) szlachta przemysłowo-handlowa, c) szlachta średnia,

Prócz tych grup w Anglii było sporo chłopów również pod względem bogactwa byli między sobą zróżnicowani. A także mieszczaństwo.

Przyczyny rewolucji burżuazyjnej w Anglii w XVII w. Były złożone. W sferze społ.-gosp. - mimo zachodzących zmian w rolnictwie i przemyśle ang. w miastach dalej dominował ustrój cechowy, a na wsi własność feudalna Te średniowieczne pozostałości krępowały rozwój gospod. i funkcjonowanie nowych grup ludności. W stos. religijnych dominował Kościół anglikański, którego głową był król. Coraz więcej zwolenników zdobywał purytanizm (odłam kalwinizmu). Ponieważ król był głową kościoła purytanie występowali pośrednio przeciwko monarsze. Przyczyny polityczne rewolucji miały wielkie znaczenie - Jakub I Stuart i Karol I Stuart (1625-49) mieli skłonności do rządów absolutystycznych. Otaczali się złymi doradcami.

Etapy rewolucji:

1643 - 1648 I. schyłkowy okres monarchii absolutnej

1648 - 1660 II. okres republiki i dyktatury Cromwella

1660 - 1688 III. okres restauracji Stuartów

1688 - 1832 IV. kształtowanie się monarchii parlamentarnej

Etap I

Do roku 1603 w Anglii pod panowanie dynastii Tudorów wykształciła się monarchia absolutna. W tym też roku umiera ostatni z Tudorów. Na tron wstępuje nowa dynastia Stuartów. Liczne były zwłaszcza konflikty z Izbą Gmin, zdominowaną przez purytanów. Tutaj spraw spornych było sporo - purytanie twierdzili min., że władza królewska winna być ograniczona, gdyż to wynika z praw boskich, co szczególnie denerwowało Jakuba. Opierając się na szlachcie sprawował rządy absolutne z pominięciem parlamentu, otaczając się szkockimi doradcami. Był gorliwym wyznawcom Kościoła anglikańskiego, prześladował purytan i katolików (co doprowadziło do tzw. spisku prochowego 1605). Przeciw zapędom absolutystycznym króla (nakładanie rozlicznych podatków, sprzedaż tytułów szlacheckich i urzędów) narastała w parlamencie opozycja nowej szlachty (gentry) i mieszczaństwa (city).

1625 - 1648 Karol I Stuart (11 lat bez parlamentu). Za rządów Karola I konflikt pomiędzy koroną, a poddanymi pogłębił się w skutek działań królewskiego sądownictwa (Sąd Gwiaździsty) i ucisku podatkowego (podatek "okrętowy" na budowę floty, 1635). Po rozwiązaniu Parlamentu rozpoczął się długi okres rządów osobistych Karola I, który trwał w latach 1629-1640, stąd zwany jest często 11-letnią tyranią. Aparatem represji kierował Strafford, człowiek uparty i bezwzględny, który za główne narzędzia polityki uznawał gwałt i przemoc. Sekundował mu w tym William Laud, biskup Londynu, od 1633 r. arcybiskup Canterbury. Opozycja wydawała pamflety i pisma polityczne, w których atakowano władzę. Ta odpowiadała represjami. Na potrzeby wiecznie pustego skarbu wymyślano coraz to nowe podatki. Odgrzebano nawet zapomniany podatek okrętowy (ship money), jeszcze z czasów Plantagenetów, co jeszcze bardziej wzburzyło Anglików. Społeczeństwo parło do rewolucji.

W 1638 r. doszło do pierwszych poważnych konfliktów, kiedy to Szkoci obalili system episkopalny i przywrócili demokratyczny system sprawowania władzy w swoim Kościele.

1640 Parlament Długi trwał trzynaście lat; a jego kres położył Cromwell;

1641 ustawy Parlamentu:1. Parlament nie będzie rozwiązany bez zgody Parlamentu i nie wcześniej niż 50 dni od jego zebrania 2. Parlament miał być zwoływany co najmniej co 3 lata licząc od ostatniego dnia ostatniego zebrania 3. Rozwiązano sąd Izby Gwiaździstej i Sąd Wysokiej

W tym momencie do działania włączył się Olivier Cromwell który stał na czele radykalnej grupy posłów. Uformował swe wojsko które wkrótce starło się z wojskami królewskimi. Po stronie króla walczyli Kawalerzy po stronie Cromwella - Okrągłogłowi (purytanie).

Decydująca bitwa rozegrał się pod Naseby w 1645 roku. Podczas tej bitwy król dostał się do niewoli. Został przekazany przez Szkotów Anglikom. Został skazany na śmierć i ścięty w Londynie 30 stycznia 1649.

Etap II

Po kilku miesiącach parlament ogłosił Anglię republiką, a rozwiązał Izbę Lordów. Pełnię władzy w tym ustroju dzierżył Oliver Cromwell, który prowadząc zręcznie politykę zagraniczną i handlową zdobył także zaufanie Anglików. W czasie swego protektoratu Oliver Cromwell wprowadził wiele reform, m.in. rewizję parlamentu, cenzus majątkowy do zasiadania w nim, zlikwidował i uporządkował w dużej części tzw. "zgniłe miasteczka", zawarł pokój z Portugalią i Holandią oraz sojusz ze Szwecją. W 1651 uchwalono Akt nawigacyjny mający ogromne znaczenie dla gospodarki angielskiej. Na jego mocy: zezwolono na import towaru tylko na statkach angielskich lub innych należących do kraju, z którego pochodziły towary importowane. W 1653 Cromwell przejął pełnię władzy w państwie z tytułem lorda protektora. Cromwell wzmocnił pozycję Anglii i przyczynił się do budowy podstaw imperium brytyjskiego. Przed śmiercią w 1658 jako swego następcę wyznaczył syna Ryszarda. Został on jednak zmuszony do ustąpienia, gdyż mieszczaństwo i nowa szlachta miały już dość dyktatury.

Etap III

Nowo zwołany parlament w 1660 ogłosił Karola II królem (restauracja Stuartów). Władca represjonował przywódców rewolucji i sprawców śmierci swojego ojca, a jednocześnie prowadził efektywną politykę handlową i kolonialną. Odrestaurował Izbę Lordów i uzupełnił Izbę Gmin. Zdobył poparcie grupy polityków-arystokratów (później nazwaną torysami). Pojawiła się w tym czasie (nazwana później Wigami) grupa możnych mieszczan. Ich sukcesem stało się uchwalenie Habeas Corpus Act w 1679roku, ustawa ta gwarantowała wszystkim nietykalność osobistą, dopiero po uzyskaniu pisemnego nakazu sądu można było aresztować daną osobę. Od 1681 do jego śmierci 6 lutego 1685 r. Karol rządził bez parlamentu.

W 1685 roku władzę przejął Jakub II Stuart który był gorliwym katolikiem To spowodowało, że stronnictwa parlamentarne, wigowie i torysi, zjednoczyły się przeciwko niemu. Został zdetronizowany na rzecz Wilhelma Orańskiego.

Etap IV

W 1688 roku Wigowie i torysi zaproponowali jednak koronę córce Jakuba II, Marii, protestantce. Jakub II w tym czasie zbiegł do Irlandii. Władze przejął Wilhelm Drański. Wydarzenie to nazywamy Chwalebną rewolucją.

W 1689 roku parlament przyjął Ustawę o prawach zwaną Bill of Rights.

W 1701 zatwierdził Act of Settlement, który pozbawiał katolickich Stuartów praw do tronu angielskiego. W 1701 wciągnął Anglię w wojnę o sukcesję hiszpańską (1702-1714).

Unie Anglii z innymi państwami;

1603 - Anglia i Szkocja unia realna

1707 - Anglia i Szkocja, unia personalna, posłowie szkoccy uczestniczyli w pracach parlamentu,

1707 - Szkocja, Anglia i Irlandia - Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii

Znaczenie rewolucji burżuazyjnej:

  • wydania Aktu nawigacyjnego umożliwiło budowę potęgi kolonialnej Anglii,
  • przekształcenie Anglii w republikę a później monarchię konstytucyjną,
  • ugruntowała się pozycja parlamentu,
  • rozwój gospodarki na wyspach dzięki zniesieniu wielu ceł wywozowych,
  • podział w parlamencie na torysów i wigów,
  • powstanie Habeas Corpus Act stworzyło podstawy wolności obywatelskiej,
  • Anglia stała się krajem o najnowocześniejszym systemie rządów na świecie,
  • umocniła polityczną pozycję arystokracji oraz szlachty i mieszczaństwa reprezentowanych w parlamencie,