Polskie ugrupowania socjalistyczne czerpały zarówno z dorobku zachodnioeuropejskiego ruchu robotniczego (w tym przede wszystkim z utopii socjalistycznych, takich jak wizja Henri de Saint-Simona i Roberta Fouriera), jak i z idei wypracowanych przez jego rosyjski odłam (narodnictwo - widoczny związek z ideą gminowładztwa głoszoną przez Joachima Lelewela). W polskim ruchu socjalistycznym, niemal od początku jego istnienia, ze względu na specyficzną sytuację geopolityczną, najistotniejszym elementem programu, przesądzającym o tożsamości danego ugrupowania, był stosunek do problemu odzyskania niepodległości. Według tego kryterium można było wyróżnić socjalizm narodowy (który programowo łączył walkę o prawa robotników i o niepodległość narodu i państwa polskiego) oraz międzynarodowy (który odcinał się od problemu niepodległości Polski, uznając go za podrzędny w stosunku do tryumfu światowego socjalizmu poprzez obalenie ustroju kapitalistycznego).

Jednym z najwcześniejszych ugrupowań socjalistycznych były działające na emigracji polistopadowej złożone głównie ze zwolnionych z niewoli polskich żołnierzy Gromady Ludu Polskiego. Ugrupowanie to, powstałe z inspiracji Stanisława Worcella i Tadeusza Krępowieckiego, byłych członków - założycieli TDP około 1835 roku, głosiło, że wszystkie inne ugrupowania zdradzają lud polski. TDP i Hotel Lambert były według nich równie groźne dla sprawy polskiej, jak państwa zaborcze. Odzyskać niepodległość członkowie Gromad chcieli w drodze powstania uciśnionego ludu. W nowym państwie miano całkowicie znieść własność prywatną, naczelną zasadą miała być wspólnota, zaś panującym ustrojem, jak łatwo się domyślić, socjalizm utopijny. Żadne przywileje nie miałyby racji bytu. Gromady istniały do roku 1846, kiedy to ich zwolennicy powrócili w szeregi TDP.

Pierwszymi organizacjami socjalistycznymi na ziemiach polskich były

(jeśli pominąć działalność charyzmatycznych jednostek, takich jak ks. Piotr Ściegienny, autor "złotej książeczki", czy zabity w dramatycznych okolicznościach w trakcie rabacji galicyjskiej Edward Dembowski) zakładane w latach 1877-1878 kółka robotnicze. Już rok później socjalizm polski zaistniał na arenie międzynarodowej, kiedy Bolesław Limanowski ogłosił tak zwany program brukselski (1879), w którym umiejętnie połączył elementy marksistowskie (konieczność walki klas) z narodowymi (konieczność walki o niepodległość), kładąc podwaliny pod nurt socjalizmu narodowego.

Natomiast pierwszą partią socjalistów "międzynarodowych" była założona w 1882 roku przez Ludwika Waryńskiego i koncentrująca swą działalność na obszarze Królestwa Polskiego Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat. Podkreślała ona potrzebę stosowania terroru i sabotażu oraz strajków - tą drogą chciała realizować naczelny cel, jakim było, rzecz jasna, obalenie światowego spisku kapitalistycznego. Ten profil działalności nie należał do najdyskretniejszych i musiał zaniepokoić władze. Skutki były łatwe do przewidzenia - już po trzech latach - w 1885 przywódcy i członkowie organizacji zostali wyłapani i po krótkim pokazowym procesie - straceni. W latach 1888 - 1893 istniała, nawiązująca do tradycji tak zwanego Wielkiego Proletariatu, partia Drugi Proletariat, pod przywództwem Kulczyńskiego. W roku powstania Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy przyłączyła się do tego ugrupowania, ze względu na jego bliskość programową. W międzyczasie, w 1889, część członków Drugiego Proletariatu założyła pod przywództwem Feliksa Marchlewskiego Związek Robotników Polskich, który odcinał się od stosowanego przez swoją partię - matkę indywidualnego terroru i skupił się na działalności pomocowej, tworząc kasy oporu robotników.

Jednak dwie najważniejsze dla konkurencyjnych nurtów polskiego socjalizmu partie powstały dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. W dniach 17 - 23 listopada 1892 roku miał miejsce zjazd socjalistów polskich w Paryżu, w trakcie którego proklamowano utworzenie Polskiej Partii Socjalistycznej. Wśród założycieli byli między innymi Piłsudski, Konarkiewicz i Wojciechowski. Głównym celem było odzyskanie niepodległości, partia miała jednak szczegółową wizję wyzwolonej Polski. Zamierzała wprowadzić m.in. postępową ordynację wyborczą, niezależne samorządy, progresywny podatek dochodowy, szeroki wachlarz swobód obywatelskich, swobodny i bezpłatny dostęp do sądów, obowiązkowe nauczanie oraz, oczywiście, ustawodawstwo robotnicze. W tym zwłaszcza rozbudowane gwarancje socjalne i refundację opieki zdrowotnej dla ofiar wypadków w miejscu pracy. W 1893 w kraju powstawały pierwsze struktury regionalne PPS - to jest PPS Zaboru Pruskiego i Polska Partia Socjaldemokratyczna (PPSD) na terenie Galicji i Śląska Cieszyńskiego, które przyjęły do realizacji założenia programu brukselskiego.

W tym samym roku powstała główna przeciwniczka ideowa PPS - Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Odrzucała ona założenie, że można połączyć dwie sprawy: niepodległość i interesy robotników. Podkreślała zamiast tego jedność dążeń robotników polskich i rosyjskich, uznając wszelkie roszczenia niepodległościowe za niepotrzebne, a wręcz szkodliwe. Akcentowała swój ponadnarodowy charakter. Nie niepodległość, a obalenie absolutyzmu i wywalczenie praw dla klasy robotniczej w strukturach państwa rosyjskiego stanowiły jej główny cel. Do jego realizacji miało dojść drogą rewolucji, po zakończeniu której zapanowałaby dyktatura zwycięskiego proletariatu.

Rewolucja w Rosji rzeczywiście wybuchła w 1905. Następne 2 lata były pierwszym prawdziwym sprawdzianem sił konkurujących partii. W PPS-ie w roku 1906 nastąpił rozłam, w wyniku którego powstały dwie nowe partie - skrzydła. Były to PPS - Frakcja Rewolucyjna - wierna założeniom z Brukseli i ideałom niepodległości oraz PPS Lewica o charakterze proletariackim. Rewolucja upadła, wbrew nadziejom zaangażowanego w nią SDKPiL.

W 1918 doszło do połączenia SDKPiL i PPS Lewicy. Powstał nowy byt - Komunistyczna Partia Robotników Polskich. Podczas swej dwudziestoletniej działalności nie odegrała ona większej roli w zdominowanym przez rywalizujące PPS i endecję życiu politycznym Drugiej Rzeczpospolitej. W 1938, w przededniu wybuchu Drugiej Wojny Światowej przekształciła się w KPP i to był praktyczny koniec jej niezależnego istnienia - od tej pory ster na przeszło 50 lat przejęła w niej Rosja. Po rozpadzie PZPR powstało już w wolnej Polsce SdPR, a później istniejące do dziś SLD.