Do najważniejszych i najbardziej znanych kultur, które panowały się na terenie Półwyspu Iberyjskiego, należy zaliczyć Rzymian, a dalej - pojawiały się tutaj plemiona związane z wędrówką ludów oraz Wizygoci. Plemię to stanowili ludzie wyrabiający kamienne narzędzia , które najprawdopodobniej przybyło z kontynentu afrykańskiego. Nas obszarach dzisiejszej Hiszapnii pojawili się blisko 1 mln lat temu; na tyler bowiem ocenia się wiek najstarszych szczątków ludzkich, jakie odkryto na terenie Półwyspu Iberyjskiego (i całej Europy),które odnalezione zostały w jaskini Atapuerca (prowincja Burgos), ocenia się je na 780 - 650 tysięcy lat (Homo antecessor). Dokonano także odkrycia stanowiska świadczącego o niekrótkim pobycie neandertalczyka na tym terenie. Z kolei żyjący później człowiek rozumny, w okresie schyłkowego paleolitu, uznawany jest za twórcę wspaniałych form malarskich na ścianach jaskiń (Altamira). W okresie neolitu (przypadającego na lata: 5500- 2500 p.n.e.) ludzie mieszkający na terenie półwyspu zapoczątkowali osiadły tryb życia i w związku z tym poczęli trudnić się uprawą roli oraz hodowlą.

Począwszy od połowy III tysiąclecia p.n.e. zapoczątkowana została metalurgia (poza narzędziami wykonanymi z kamienia od tej pory zaczęto używać wyroby miedziane), a oprócz tego - budowa megalitów (megality- budowle z ogromnych kamieni); około 1700 roku p.n.e. wytwarzano już narzędzia z brązu, zaś od blisko 1000 roku p.n.e. r zastosowanie żelaza zostało rozpowszechnione.

Za pierwszą kulturę istniejącą na terenie Półwyspu. Iberyjskiego, o której istnieją pisemne wzmianki źródłowe, uznawana jest kultura tartezyjska (Tartessos), której istnienie przypadło na pierwszą połowę I tysiąclecia p.n.e., w zachodniej części obecnej prowincji - Andaluzji, która wzbogaciła się za sprawą eksploatacji złóż metali na półwyspie oraz prowadzenia działalności handlowej. Wschodnią, południowo-wschodnią oraz północno-wschodnią część Półwyspu Iberyjskiego zamieszkiwały plemiona o pochodzeniu najprawdopodobniej afrosemickim. O ostatecznym ukształtowaniu się kultury iberyjskiej można mówić w V wieku p.n.e. Niemniej napływ (pomiędzy około 1000 a połową I tysiąclecia p.n.e.) ludności indoeuropejskiej - Celtów oraz wynikające z tego faktu oddziaływania kulturowe, przyczyniły się do celtyzacji północno.-zachodnich oraz centralnych terenów hiszpańskich. Z kolei w środkowej części Hiszpanii, na skutek zjawiska iberyzacji niektórych plemion celtyckich, doszło do formowania się Celtyberów; niektóre grupy celtyckie znalazły się nawet na południu półwyspu. Jako że Półwysep Iberyjski obfitował w złoża metali, stanowił obiekt zainteresowania oraz penetracji ze strony Fenicjan, a następnie ludności greckiej.

Począwszy od VIII wieku p.n.e., południowe wybrzeże pokryło się faktoriami handlowymi , zakładanymi przez Fenicjan (na przykład Gadir ob Kadyks). To oni także w VII wieku p.n.e. zapoczątkowali kolonizację osadniczą na terenach dzisiejszej Andaluzji. Wraz z początkiem VI wieku p.n.e. handel Fenicjan oraz poniekąd ich pozycja na obszarze Hiszpanii, została przejęta przez usamodzielnioną kolonię Fenicjan - Kartaginę. To ona prowadziła politykę kolonizacyjną i ekspansywną gospodarkę. Z kolei na wschodnim wybrzeżu- faktorie o niemałym znaczeniu założyli Grecy ( w VI wieku p.n.e. był to przede wszystkim Emporion ob. Ampurias). W 237roku p.n.e. do ofensywy tak militarnej jak i politycznej na terenie półwyspu, przystąpili Kartagińczycy pod wodzą dowódców pochodzących z rodu Barkidów. Takie ich zachowanie prowadzące do zajęcia niemałych obszarów hiszpańskich, doprowadziło do wybuchu wojny z Rzymem. Podczas tak zwanej II wojny punickiej ( która objęła lata 218 - 201 p.n.e.) oddziały rzymskie doprowadziły do zlikwidowania panowania Kartaginy na zajętym terenie same zajęły wschodnią oraz południową Hiszpanię. Natomiast w II wieku p.n.e. Rzym objął swoim panowaniem także zachodnia i środkową część półwyspu poprzez złamanie oporu plemion Luzytanów (działania zbrojne z lat 154 - 137 p.n.e.) oraz Celtyberów (wojny z lat 154 - 133 p.n.e., Numancja zdobyta w 133 roku p.n.e.), zaś w latach 29 - 19 p.n.e. Rzymianie zajęli ostatni autonomiczny teren na północy kraju, gdzie plemiona Asturów i Kantabrów zostały rozbite

Po podboju Pólwyspu Iberyjskiego, jakiego dokonali Rzymianie półwysep ów określano mianem "Hiszpania" (łac. Hispania) Cały ten obszar aż do V wieku n.e. stanowił integralną część imperium rzymskiego. W tym czasie miał miejsce proces romanizacji ludności (wyłączając Basków na północy kraju), która posługiwała się łaciną, a także przyjęła prawo rzymskie, zwyczaje oraz wierzenia (które istniały równolegle z religiami tubylczymi); można też wówczas mówić o rozwoju gospodarczym i cywilizacyjnym: powstało bowiem szereg miast - na przykład : Tarraco (ob. Tarragona), Caesaraugusta (Saragossa), Hispalis (Sewilla), Emerita (Merida), a także charakterystyczna dla imperium rzymskiego infrastruktura (czyli sieć dróg, mostów i akweduktów);Półwysep Iberyjski uchodził tym samym za największy w Europie spichlerz Rzymu, zapewniał też różne odmiany wina oraz oliwki. Hiszpańskie korzenie miało wielu wybitnych osób związanych z Rzymem, a wśród nich można wyróżnić: cesarza Trajana i cesarza Hadriana, poetę Marcjalisa, oratora Kwintyliana, słynnego filozofa Senekę czy epika - Lukana. Począwszy od I wieku n.e. na obszar Hiszpanii zaczęło napływać chrześcijaństwo, które do VI wieku stało się powszechne wśród mieszkańców Pólwyspu Iberyjskiego.Z kolei w IV wieku pojawił się pryscylianizm ( ruch związany osobą Pryscyliana).

W 409 roku na tereny Hiszpanii, przez łańcuch Pirenejów, wkroczyły plemiona germańskie: Wandalowie i Swewowie oraz irańscy Alanowie; nieco później pojawili się też germańscy Wizygoci, którzy w latach 416 - 417 i od 456 roku najeżdżali na Hiszpanię. Poza ogromnymi zniszczeniami, najazdy te zainicjowały osadnictwo plemion germańskich: początkowo głównie Swewów, a z końcem V wieku - Wizygotów ( Wandalowie w 429 roku przenieśli się na kontynent afrykański- jego północne wybrzeża); od początku V wieku sukcesywnie malało faktyczne panowanie Rzymian nad Hiszpanią. W VI stuleciu.

Wizygoci wycofali się z większej części Galii i przenieśli się do centralnej Hiszpanii., gdzie utworzyli królestwo ze stolicą w Toledo. W roku 585 zajęli państwo Swewów znajdujące się w północno-zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, zaś do 625roku doprowadzili do wycofania się Bizantyńczyków z terenów południowych Hiszpanii (którzy żyli tam od lat 50-tych VI wieku). W ten sposób Wandalowie dokonali unifikacji półwyspu pod względem politycznym. W roku 589 plemię to przeszło z arianizmu na katolicyzm, który wyznawała lokalna ludność hiszpańsko-rzymska, zaś w połowie VII wieku Wizygoci dokonali unifikacji prawa dla ludności gockiej oraz hiszpańsko-rzymskiej; byli zarazem elitą polityczną państwa, ale nie ominęły ich też wpływy cywilizacyjne podbitej ludności. Pod ich berłem możliwy był rozwój kształtującej się wówczas łacińskiej i chrześcijańskiej kultury wczesnośredniowiecznej (przykład św. Izydora z Sewilli).

Wieki VIII - XV.

Za sprawą obecności muzułmańskiej Hiszpania stała się państwem wielu kultur oraz religii. W roku 711 wyznawcy islamu położyli kres rządom wizygockim i w przeciągu kilku lat zajęli prawie cały obszar Hiszpanii., ale bez terenów górskich na północy kraju; Zajęte przez nich obszary określane były mianem " Al-Andalus", w początkowej fazie znalazły się pod wpływami kalifatu damasceńskiego, a następnie - bagdadzkiego; lecz po secesji - jaka dokonała się w 756 roku za sprawa Abd ar-Rahmana I - przekształciły się w niezależny emirat, a od 929 roku - w kalifat ze stolicą w Kordobie. Muzułamnie zezwolili na wolność wyznania tak w przypadku ludności chrześcijańskiej , jak i wyznawców religii mojżeszowej (ludność żydowska obecna była przede wszystkim w hiszpańskich miastach, już od czasów rzymskich). Mieli oni niemały udział w rozwoju, jaki dokonał się na opanowanym obszarze; nastąpiła intensyfikacja rolnictwa (pojawiły się nowe uprawy, wprowadzono też rozległe systemy nawadniania) oraz nastąpił rozwój rzemiosła, którego wyroby zyskały niemałą popularność za Pirenejami (przykład stanowić tu może toledańska biała broń, kordobańskie wyroby ze skóry oraz jedwab, tkaniny z bawełny w Sewilli i z lnu w Saragossie, szkło oraz papier); Al-Andalus nawiązał kontakty handlowe z północną częścią kontynentu afrykańskiego, terenami Bliskiego Wschodu, a także z chrześcijańską Europą. Tak handel jak i rzemiosło decydowały o potędze ośrodków miejskich: Kordoba została w niedługim czasie jednym z najpiękniejszych i najbardziej zachwycających miast na kontynencie europejskim. Doakonał się tam znaczny rozwój arabskiej literatury, nauki oraz architektury ( na przykład Wielki Meczet w Kordobie); za panowania muzułmańskich władców intelektualny rozwój odnotowała także ludność żydowska.

Pod wpływami arabskimi nie znalazły się północne tereny Półwyspu. Iberyjskiego. Od pierwszej połowy VIII wieku, wraz ze zwycięską dla strony chrześcijańskiej bitwą pod Covadongą (722 rok), którego doniosłość wyolbrzymiona została przez tradycję, uformowało się na tamtych obszarach ( rejon Gór Kantabryjskich) chrześcijańskie Królestwo Asturii. Wykorzystując znaczną odległość od centrum Władz y arabskiej zapoczątkowało on ekspansję na północno-zachodnie ziemie hiszpańskie. Na przełomie VIII i IX stulecia obszary położone północnym wschodzie zostały zajęte przez państwo Franków (Hiszpańska Marchia). Na skutek rozwoju Królestwa Asturii, rzeczywistej niezależności hrabstw Marchii, a także nowopowstałych organizmów o charakterze politycznym w Pirenejach, całość pasa północnego Półwyspu Iberyjskiego została opanowana przez królestwa chrześcijańskie.; od połowy XI wieku na leżały do nich królestwa: Leónu, Kastylii, Nawarry, Aragonii, a także niewielkie hrabstwa w rejonie Katalonii, pośród których dominująca była rola Barcelony. O ile do początkowych lat XI stulecia główną rolę na terenie półwyspu zdołał utrzymać kalifat kordobański, to wraz z jego rozpadem w 1031roku na mniejsze emiraty (arabskie "muluk at-tawa'if", a hiszpańskie "reinos de taifas") państwa chrześcijańskie miały ułatwione zadanie, aby zaatakować tereny znajdujące się pod panowaniem arabskim ( była to tak zwana rekonkwista).

W roku 1085 Kastylijczykom udało się zająć Toledo, a w 1118 roku - Aragończycy zdobyli Saragossę. W roku 1137 zawiązana została unia Aragonii z Hrabstwem Barcelony . Nowopowstałe w ten sposób państwo zakończyło niedługo potem rekonkwistę ziem katalońskich. Z kolei na zachodzie półwyspu doszło do usamodzielnienia się Portugalii. Proces rekonkwisty nie przebiegał bez przerw , zaś podział Hiszpanii na państewka chrześcijańskie i muzułmańskie nie w każdych warunkach miał wyraźne odzwierciedlenie w zawieranych sojuszach i militarnych konfliktach. Niejednokrotnie dochodziło do walk po obu stronach podziału religijnego: pomiędzy poszczególnymi państewkami, wewnątrz określonej dynastii, pomiędzy władcą a grupą możnych. Nie brakowało też przymierzy oraz zbrojnych potyczek przebiegających w poprzek religijnych podziałów. Hiszpania nie była bowiem jednoznacznie podzielona na dwa wrogie sobie obozy o różnych poglądach religijnych. Pomiędzy tymi dwiema częściami odbywała się wymiana handlowa, tak po jednej jak i drugiej stronie tolerowano ( choć może nie na całym obszarze) innowierców. W arabskiej części Hiszpanii wytworzyła się kultura chrześcijańskich Mozarabów. Z kolei na niektórych obszarach znajdujących się w rękach państw chrześcijańskich pozostały liczne grupy ludności muzułmańskiej (Mudejarowie).

Ważne ośrodki hiszpańskiej nauki (jak na przykład toledańska szkoła tłumaczy) brały udział w przyswajaniu przez kontynent europejski wiedzy płynącej ze Wschodu (to jest - nauki arabskiej i żydowskiej), a za jej pośrednictwem - również wiedzy starożytnej. Uczestnictwo w rekonkwiście stwarzało doskonałe możliwości do tego, aby zdobyć łupy, ziemię oraz sławę. Wiązało się to także z umocnieniem pozycji szlachty (ze względu na istotne znaczenie konnicy podczas działań zbrojnych). Mieszkańcy ośrodków miejskich, za sprawą przywilejów (fueros) nadawanym przez władców, którzy dążyli do zasiedlenia zdobytych terenów, zyskiwali niemałą wcale autonomię. Na obszary wyludnione na skutek prowadzonych działań militarnych albo też usunięcia z nich muzułmanów, nastąpił napływ osadników z północy, a także spoza Półwyspu Iberyjskiego (tzw. repoblacja). W XII stuleciu, aby walczyć z Arabami , utworzone zostały zakony rycerskie, a wśród nich: Calatrava, Alcantara oraz Santiago.

W wyniku dwukrotnie podejmowanych przez muzułmanów wypraw z północnej Afryki: a dokładnie - Almorawidów (od 1086 roku) oraz Almohadów (od roku 1146), nastąpiło polityczne scalenie ziem muzułmańskich, przejściowe wzmocnienie sił islamskich w Hiszpanii oraz zahamowanie rekonkwisty. W roku 1212 połączone siły chrześcijańskich władców pod przewodnictwem władcy Kastylii - Alfonsa VIII Szlachetnego, doprowadziły do klęski Almohadów w bitwie pod Las Navas de Tolosa. To zwycięstwo władców hiszpańskich położyło kres potędze arabskiej w Hiszpanii. W latach dwudziestych i czterdziestych XIII stulecia Aragonia stała się w posiadaniu Balearów i regionu Walencji, zaś Kastylia (w latach trzydziestych i sześćdziesiątych tego samego wieku) opanowała dolinę Gwadalkiwiru oraz andaluzyjskie wybrzeże Atlantyku. Jedyne państwo muzułmańskie, jakie przetrwało na półwyspie stanowił emirat Grenady, który uchodził za ostatni bastion religii islamskiej na terenie Hiszpanii. W zasadzie cechowała go jednolitość religijna, a za sprawą siły gospodarczej oraz zręcznej polityki jego władców emirat Grenady istniał aż do XV stulecia.

W XIII oraz XIV wieku swoją pozycję na półwyspie ugruntowały takie państwa, jak: Kastylia (od 1230 roku -połączona unią z Leónem, praktycznie inkorporowała to królestwo, które obejmowało León, Asturię oraz Galicię), a także Aragonia (a w zasadzie Korona aragońska, w skład której wchodziły: Aragonia, Katalonia i Walencja). Na północy półwyspu Nawarra straciła możliwość prowadzenia polityki ekspansywnej kosztem ziem muzułmańskich. Z kolei na zachodzie swoją suwerenność przypieczętowała Portugalia. Kastylia przeobraziła się w państwo centralistyczne ze wzmocnioną władzą królewską, a niewielkim znaczeniem przedstawicielstwa stanowego, za jaki uchodziły Kortezy. O wiele większymi uprawnieniami cieszyły się one w Królestwie Aragonii , zaś poszczególne państewka miały charakter autonomiczny (oddzielne Kortezy, prawa oraz przywileje). Fundament gospodarki kastylijskiej stanowiła hodowla owiec, której rozwój powodował zyski z eksportu wełny, lecz hamował możliwości gospodarki rolniczej (zwiększano powierzchnię pastwisk kosztem ziem uprawnych; liczne przywileje, które chroniły prawa hodowców oraz ich stada) a także rzemiosła (importowano gotowe wyroby za wełnę). Za interesy hodowców owiec odpowiadał związek o nazwie Mesta.

W Aragonii dominującą rolę miały: rolnictwo oraz hodowla; z kolei Katalonia słynęła z dynamicznego rozwoju rzemiosła, handlu oraz żeglugi. Sposób, w jaki przebiegała rekonkwista, a także odmienność na polu gospodarczym, doprowadziły do ukształtowania dwóch kierunków polityki i ekspansji zewnętrznej: model kastylijski - na południe półwyspu , a dalej- na Ocean Atlantycki i model aragońsko-kataloński - w kierunku Morza Śródziemnego- duże znaczenie miała ekspansja handlu katalońskiego oraz ekspansja polit., która sięgała Sycylii oraz południowej części Italii ( długotrwałe spory z francuską dynastią Andegawenów) oraz Sardynię, a przez pewien czas- także Grecję.

W latach 1479 - 1700 postępowały procesy zjednoczeniowe w Hiszpanii i umocniło się panowanie Habsburgów. Małżeństwo, jakie zostało zawarte w 1469 roku, pomiędzy Izabelą, dziedziczką Kastylii ( Izabela I Katolicka) a Ferdynandem, następcą tronu aragońskiego ( Ferdynand II Katolicki) było jednoznaczne z zawarciem unii personalnej ( począwszy od 1479 roku pomiędzy monarchiami: kastylijską oraz aragońską; oba te państwa posiadały niemal całkowitą niezależność w zakresie administracji i finansów ; zachowały także własne instytucje oraz prawodawstwo, lecz unia, która okazała się niezwykle trwała, umożliwiła powstanie bazy pod ukształtowanie się zjednoczonej Hiszpanii. Wraz z podbojem emiratu Grenady w latach 1482 - 92 (zakończenie rekonkwisty) oraz przyłączeniem znacznej części Nawarry (1512 rok) zakończył się proces zjednoczeniowy obszarów państwa hiszpańskiego. Natomiast zajęcie Wysp Kanaryjskich, ale przede wszystkim odkrycie, jakiego dokonał Krzysztof Kolumb w 1942 roku, zapoczątkowało hiszpańską ekspansję zamorska na szeroką skalę. W związku z tym dochodziło do rywalizacji z sąsiednią Portugalią o prawo do zamorskich zdobyczy terytorialnych. Ów spór został rozstrzygnięty w 1494 roku ( tak zwany układ w Tordesillas). Para królewska (Los Reyes Católicos, czyli królowie katoliccy) zasadniczo wzmocniła władzę monarszą., szczególnie w Kastylii, gdzie stłumiła anarchistyczny ruch możnych, uzależniła od Korony szereg zakonów rycerskich i siły miejskie ( tzw. hermandady), rozwiązała kwestię podatków, utworzyła centralne rady (tzw. junty) państw. Na skutek zbiegów mających na celu wzmocnienie państwa, zapewnienie jedności religijnej oraz dominującej pozycji katolicyzmu, przywrócona została instytucja inkwizycji, która została podporządkowana polityce państwa. Wiązało się to także z rozszerzeniem królewskiej kontroli nad Kościołem. W roku 1492 został wydany dekret, który nakazywał ludności żydowskiej przejście na chrześcijaństwo albo też opuszczenie terytorium Hiszpanii. Przed takim wyborem została też postawiona ludność pochodzenia arabskiego w Kastylii oraz Grenadzie.

W 1516 roku tron po Izabeli i Ferdynandzie objął ich wnuk, czyli Karol I Habsburg. Był on też w posiadaniu księstwa burgundzkiego (Niderlandy i Franche-Comte), a 1519 roku został ogłoszony cesarzem rzymskim ( przyjął imię Karola V ). Dzięki stłumieniu buntu comunidades ( lata 1520 21) możliwe stało się dalsze wzmocnienie władzy monarszej i ułatwiło zaangażowanie się w sprawy cesarstwa rzymsko-niemieckiego (które dotyczyły głównie reformacji oraz jej następstw). Po abdykacji Karola V w 1556 roku Hiszpania wraz z posiadłościami włoskimi, burgundzkimi i kolonialnymi znalazła się pod panowaniem jego syna - Filipa II. Za rządów Karola V oraz Filipa II Hiszpania urosła do roli pierwszego w dziejach imperium światowego. Pochodzący z Hiszpanii. konkwistadorzy dokonali zniszczenia cywilizacji państw Azteków oraz Inków.

Królestwo Hiszpanii sukcesywnie zdobywało coraz większe obszary Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej, a także Filipiny. Tak handel jak i żegluga z zamorskimi posiadłościami, znajdował się pod ścisłą kontrolą Korony. (Casa de Contratación de las Indias). W roku 1581 Filip II objął swoimi rządami także Portugalię i jej kolonie. Monarchia Habsburgów hiszpańskich w rzeczywistości stanowiła konglomerat królestw i księstw, które posiadały własne i różne prawa i instytucje, a także szereg przywilejów. Połączone były natomiast osobą władcy. Dochody, jakie płynęły z zamorskich posiadłości oraz Kastylii stworzyły warunki -Karolowi V i Filipowi II - do tego, aby nie ograniczać się do się do jednego kierunku w polityce europejskiej. Odnowiony jeszcze za Ferdynanda II Katolickego konflikt z Italią południową (wojny włoskie z lat 1494 - 1559) przekształcił się w spór z Francją o dominującą pozycję w Europie i przyniósł Hiszpanom rolę hegemona na Półwyspie Apenińskim. Z kolei Filip II nie był w stanie narzucić Francji dominacji państwa hiszpańskiego. Walki, jakie toczono z Turkami w strefie śródziemnomorskiej, przyczyniły się do zahamowania ekspansji Hiszpanów w tym rejonie (w roku 1571 zwycięstwo Hiszpanów pod Lepanto w Zatoce Korynckiej). W 1566 roku doszło do wybuchu powstania w Niderlandach, którego próby stłumienia nie powiodły się (walki trwały z przerwami do 1658 roku). Klęśką zakończyła się też konfrontacja z państwem angielskim (w roku 1588 miała miejsce klęska Niezwyciężonej Armady)Podejmowane przez nią działania stwarzały zagrożenie dla hiszpańskiego handlu i ich kolonii.

Na skutek prowadzenia kosztownych wojen wzrosły obciążenia podatkowe wobec Kastylii i pomimo tego pojawił się deficyt budżetu. Kruczce napływające z Ameryki zahamowały rozwój hiszpańskiej gospodarki i spowodował to zjawisko inflacji. Polityka wewnętrzna kraju, oprócz rządów absolutnych Filipa II., wyróżniała się także : działaniami zmierzającymi do zaprowadzenia religijnej jedności ; wiązały się z tym liczne prześladowania i represje, które dotykały głównie ochrzczonych Żydów (podejrzewanych o wierność wyznaniu mojżeszowemu) Byli to tak zwani Moryskowie (którzy podtrzymywali dawne obyczaje i niekiedy religię).Represje dotyczyły też osób posądzanych o poglądy protestanckie. Liczne instytucje były odtąd objęte wymogiem czystości krwi. W roku 1571 doszło do stłumienia buntu Morysków w okolicach Grenady. Ich ostateczne wysiedlenie z Hiszpanii nastąpiło w przeciągu lat 1609 - 1614 (już za Filipa III). Pogłębieniu uległy też negatywne zjawiska, jakie zachodziły do tej pory w hiszpańskiej gospodarce.

W XVII stuleciu kryzys państwa hiszpańskiego przybrał na sile, pomimo licznych prób reform podejmowanych przez kolejnych władców. Trwający przez długi czas deficyt skarbu wiele razy doprowadził do bankructwa państwa. Za panowania Filipa III, a następnie Filipa IV , a przede wszystkim ograniczonego umysłowo Karola II faktycznie władza w państwie należała do faworytów królewskich i koterii dworskich. Uczestnictwo w wojnie trzydziestoletniej (w latach 1618 - 1648) przyniosło, po włączeniu się do konfliktu Francji w 1635roku, liczne porażki. W roku 1640 swą niezależność ogłosiła Portugalia (co Hiszpania uznała oficjalnie dopiero 28 lat później).W Katalonii wybuchło powstanie w Katalonii (stłumione w 1652 roku) wszelkiego rodzaju bunty oraz ruchy separatystyczne występowały także w innych częściach Hiszpanii. W 1648 roku państwo hiszpańskie uznało niepodległość protestanckiej ( wschodniej) części Niderlandów (Holandia), a zgodnie z postawieniami pokoju pirenejskiego (z 1659 roku)zawartego z Francją utraciło ono między innymi. hrabstwo Roussillon i Arras; następne ubytki terytorialne przyniosły kolejne działania zbrojne z Francją w latach 1667 - 1668 (m.in. Lille) oraz w latach 1672 - 1678 (Franche-Comte). W tym samym stuleciu Hiszpania utraciła również (na korzyść Francji albo Anglii) część ziem w Ameryce Środkowej, między innymi Jamajkę oraz zachodnią część Santo Domingo.

Poimo problemów na polu gospodarczym i politycznym, w okresie rządów dynastii Habsburgów nastąpił także największy w historii Hiszpanii rozkwit sfery kultury był to tak zwany "złoty wiek" (około 1530 a 1680 rokiem). Powstały wówczas nieprzeciętne dzieła z zakresu literatury, malarstwa i architektury. A wśród nich warto wskazać na obrazy El Greca, B.E. Murilla, Diego Velazqueza, F. de Zurbarana, J. de Ribery, powieści Miguela de Cervantesa, dramaty Lopego de Vegi, Tirso de Moliny i Pedro Calderóna. Nie można też zapomnieć o zespole pałacowo-klasztornym w Escorialu (Juan de Toledo, J.-B. de Herrera) czy Plaza Mayor w Madrycie. Nastapił też wzrost liczby uniwersytetów, chociaż pod względem poziomu nauczania wyróżniały się zaledwie trzy placówki tego typu: w miejscowościach Salamanka, Valladolid i Alcala de Henares.

Lata 1700 1833. Absolutyzm Bourbonów oraz interludium Napoleona Bonaparte.

U schyłku XVIII stulecia., w sytuacji choroby umysłowej Karola II, kwestia sukcesji hiszpańskiej, do której roszczenia składali Bourbonowie francuscy oraz dynastia Habsburgów austriackich, przemieniała się w problem o znaczeniu ogólnoeuropejskim, zaś rywalizujące ze sobą dynastie przymierzały się nawet do rozbioru hiszpańskiego królestwa. W roku 1700, na mocy testamentu Karola II, tron hiszpański. Wraz ze wszystkimi jej zamorskimi terenami znalazł się w posiadaniu dynastii Burbonów, a dokładnie - Filipa V, który był wnukiem Ludwika XIV.W ten oto sposób powstał potężny blok francusko-hiszpański, co przyczyniło się do utworzenia się przeciwko niemu przymierza austriackich Habsburgów (to znaczy. cesarza), Anglii, Holandii, Sabaudii oraz Portugalii. Zderzenie tych dwóch bloków politycznych doprowadziło do wojny o sukcesję hiszpańską ( w latach 1701 - 1714) . W samym państwie hiszpańskim , za cesarzem opowiedziały się następujące regiony: Katalonia, Aragonia oraz Walencja. Na mocy kończących działania zbrojne traktatów (w roku 1713 - Utrecht, a w następnym - Rastatt) przeciwnicy uznali Filipa V za władcę Hiszpanii, lecz straciła ona na ich korzyść posiadłości włoskie oraz Niderlandy Południowe. (czyli ostatnie obszary pod zwierzchnictwem hiszpańskim na kontynencie europejskim- poza Hiszpanią oczywiście H.).Hiszpania stała się też uboższa o Majorkę i Gibraltar ( ważny ze względów strategicznych ).

W czasie rządów dynastii burbońskiej nastąpił zwrot w hiszpańskiej polityce, tak wewnętrznej jak i zewnętrznej . Filip V zapoczątkował reformy, dla których wzór stanowił model francuski. Ich celem miała być unifikacja państwa (już w czasie działań wojennych zniesiono odrębność ustrojową oraz przywileje krajów nieprzyjaznych dynastii Burbonów), usprawnienie administracji, zwiększenie dochodowości państwa oraz wzmocnienie jego zdolności obronnych. Politykę zagraniczną cechował sojusz z Francją (zawieranie familijnych paktów), dzięki któremu młodsza linia dynastii Burbonów uzyskała dziedzictwa w miastach włoskich ( w tym :w Neapolu i Sycylii oraz Parmie i Piacenzie).

Po zakończeniu okresu neutralnej polityki realizowanej przez Ferdynanda VI , jego następca - Karol III odnowił przymierze z Francuzami ( 1761 rok), co spowodowało wciągnięcie Hiszpanii w wojny skierowane przeciwko Wielkiej Brytanii ( lata 1762 - 1763 - udział w wojnie 7-letniej, a w latach 1779 - 1783 - udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych) które przebiegały ze zmiennym szczęściem. Reformatorska polityka wewnętrzna ,jaką prowadzili Burbonowie w XVIII stuleciu, osiągnęła swój punkt kulminacyjny za panowania Karola III (1759 - 1788), które stanowiło okres szczytowego rozwoju oświeconego absolutyzmu w państwie hiszpańskim. W roku 1767 z Hiszpanii usunięci zostali jezuici. Poczynania władcy oraz jego ministrów skupiły się na modernizacji administracji, reformie finansów, wspieraniu krajowej produkcji oraz liberalizacji handlu z koloniami (1778 rok).

W tym samym roku rządy objął Karol IV, który cztery lata później przekazał władzę M. Godoyowi- prostemu żołnierzowi, który awansował do roli premiera. Na początku wprowadzili oni państwo hiszpańskie do przymierza europejskich monarchii skierowanego przeciwko rewolucyjnej Francji, ale na skutek klęski w wojnie z Francuzami w latach 1793 - 1795 (Hiszopnia utraciła wschodnie Santo Domingo), odnowiony został hiszpańsko-francuski sojusz, co spowodowało stale rosnące uzależnienie Hiszpanii od strony francuskiej oraz wojnę z Anglikami.

Na skutek tego ostatniego konfliktu Hiszpania utraciła Trynidad (1797 rok ) oraz doświadczyła porażki w pobliżu Trafalgaru (1805 rok). Dominacja brytyjska na Oceanie Atlantyckim, a jednocześnie odcięcie przez Anglików Hiszpanii od jej amerykańskich posiadłości, spowodowała niemałe kłopoty gospodarcze w kraju oraz zapoczątkowała wzrost tendencji separatystycznych wśród kolonii. U schyłku 1807 roku, z powodu inwazji na Portugalię, oddziały francuskich żołnierzy wkroczyły do Hiszpanii i poczęły obsadzać swoimi garnizonami miasta hiszpańskie. W marcu 1808 roku, powodowany nastrojami antyfrancuskimi (na przykład rozruchami w mieście Aranjuez), Karol IV abdykował na rzecz syna - Ferdynanda VII, ale już w maju obaj musieli ustąpić pod naciskiem Napoleona I (pamiętne spotkanie w Bajonnie), który na tronie hiszpańskim osadził swojego brata - Józefa Bonapartego. W dniu 2 maja 1808 roku doszło do wybuchu powstania ludu madryckiego przeciwko rządom francuskim, co stanowiło początek walki o niepodległość kraju. Doszło do uformowania się lokalnych junt (rad) antyfrancuskich wraz z Najwyższą Juntą Centralną, która pełniła funkcję rządu narodowego. Kolejne zwycięstwa żołnierzy hiszpańskich pod Bailen oraz heroiczna obrona Gerony i Saragossy (1808 - 1809) nie zdołały powstrzymać wojsk napoleońskich przed zajęciem znacznego obszaru Hiszpanii. Zniesiona została inkwizycja, zamknięto też większość klasztorów. Zainicjowane zostały reformy oświaty oraz administracji , które wzorowane były na francuskich rozwiązaniach.

Panowanie Józefa Bonapartego, oparte na francuskiej armii, nie zyskało poparcia społecznego. Niewielka grupa jego zwolenników określana była mianem afrancesados. Przeciwko wojskom francuskim występowały licznie formujące się w obrębie całego kraju ,oddziały złożone z partyzantów (guerilla), głównie chłopów. Skierowany przeciw Francuzom zryw w obronie ojczyzny , króla oraz religii katolickiej stanowił istotny etap w kształtowaniu się hiszpańskiej tożsamości narodowej, która nie dotyczyła wyłącznie elit. W 1809 roku Najwyższa Junta Centralna zwołała Kortezy, które obradowały od 1810 roku w Kadyksie ,oblężonym przez wojska nieprzyjacielskie. Tam to właśnie doszło do uchwalenia zasady suwerenności narodu, zaś w dniu 19 marca 1812 roku uchwalono tekst konstytucji, według której Hiszpania miała być monarchią parlamentarną, przy czym miała ona gwarantować równość obywateli oraz powszechne prawo wyborcze (dla dorosłych mężczyzn). Konstytucja z 1812 roku stanowiła w kolejnych dekadach punkt odniesienia dla oponentów rządów absolutnych w Hiszpanii ( byli to tzw. wolnościowcy, czyli liberales). Ofensywa wojsk angielskich, przeprowadzona w latach 1812 - 1813 ( przez księcia A.W. Wellington), a także działania hiszpańskich partyzantów przyczyniły się do wyparcia Francuzów z Hiszpanii.

Kiedy Ferdynand VII powrócił na tron w 1814 roku, dokonał unieważnienia konstytucji oraz innych reform przeprowadzonych tak przez Kortezy, jak i stronę francuską. Zostały przywrócone rządy absolutne i rozpoczęły się represje wobec liberałów, co doprowadziło do serii spisków przeciwko monarchii. Rewolucja liberalna z lat 1820 - 1823, którą zapoczątkował bunt oddziałów armii w Kadyksie pod dowództwem R. Riego, na początku wymusiła na królu uznanie konstytucji z 1812 roku i utworzenie liberalnego rządu, lecz po zbrojnej interwencji wojsk francuskich (była to tzw. "wyprawa 100 tysięcy synów św. Ludwika"), działających z polecenia Świętego Przymierza, rządy absolutne powróciły. Sytuacja w Hiszpanii , umożliwiła jej posiadłościom kolonialnym w Ameryce Południowej i Ameryce Środkowej, wywalczenie niepodległości ( lata 1808 - 1824). Przy Hiszpanii pozostały tylko: Kuba, Puerto Rico oraz Filipiny.

Lata 1833 - 1930. Monarchia liberalna i jej kryzysy.

Na skutek postanowienia Ferdynanda VII o sukcesji tronu po jego śmierci (która nastąpiła 1833 roku) przez jego córkę - Izabelę II, spotkała się ze sprzeciwem jego brata - króla Don Carlosa,którego popierali zwolennicy rządów absolutnych. W roku 1833 bunt karlistów ( z więc popierających dążenia Don Carlosa do korony) stanowił początek pierwszej z wojen karlistowskich. Za królową Izabelą i jej matką pełniącą funkcję regentki - Marią Krystyną, opowiadało się środowisko liberałów. To ich rządy ( np. J. Mendizabala) zaowocowały decyzją o przejęciu przez państwo oraz sprzedaży dóbr należących do Kościoła (tzw. dezamortyzacja) oraz uchwaleniem konstytucji w 1837 roku, która wprowadzała równowagę pomiędzy Koroną a Kortezami. Treść ustawy zasadniczej odnosiła się także do kwestii cenzusu wyborczego.

Sytuacja polityczna po stronie zwolenników rządów liberalnych, destabilizował podział na umiarkowanych (moderados) radykałów, a więc postępowych (progresistas).Nieustanna rywalizacja pomiędzy tymi ugrupowaniami nie skończyła się nawet wraz ze zwycięstwem w 1839 roku , w wojnie z karlistami. Partie liberałów, umiarkowanych i postępowych różniły się na przykład w kwestii dezamortyzacji (stąd też wielokrotnie ją hamowano lub pobudzano)oraz zasad ustrojowych państwa ( w 1845roku moderados wprowadzili konstytucję, która wyraźnie podwyższyła wyborczy cenzus majątkowy ). W czasie rządów sprawowanych przez Izabelę II rządy zmieniały się niczym na karuzeli, co miało miejsce na skutek zamachów stanu (pronunciamientos).

Bardzo dużą rolę w życiu politycznym pełnili wojskowi, którzy nierzadko sprawowali faktycznie władzę dyktatorską. Po pewnym czasie na politycznej arenie zaistnieli także republikanie. W latach 1841 - 1843 rządy w państwie pełnił generał B. Espartero, który był radykałem. Z kolei w latach 1844 - 1854 władzę sprawowali moderados, pośród których wyróżniał się generał R.M. Narvaez. Po chwiejnych rządach z lat 1854- 1858 do niespotykanej dotąd stabilizacji państwa przyczynił się gabinet ( 1858- 1863 )generała L. O'Donnella, który utworzył Unię Liberalneą, sprawująca rządy w oparciu o zasady konstytucyjne. Wciągnął on Hiszpanię w kilka konfliktów o charakterze zamorskim, które miały spowodować wzrost autorytetu Hiszpanii na arenie międzynarodowej (niestety - bezskutecznie )W kolejnych latach (1864 - 1868) doszło do zmiany kilku gabinetów prezentujących coraz bardziej represyjny charakter. W 1868 roku na skutek przewrotu wojskowego, którym kierował generał J. Primo, Izabela II została pozbawiona tronu. Ukształtowane w wyniku wyborów powszechnych (z 1869 roku ) Kortezy uchwaliły treść konstytucji liberalnej monarchii parlamentarnej, zaś rok później obwołały królem Amadeusza I ( będącego synem króla włoskiego - Wiktora Emanuela II). Rządom monarchicznym sprzeciwiali się republikanie. W roku 1873 nowy władca, który nie umiał zapanować nad chaosem politycznym, zrezygnował z korony hiszpańskiej. Wtedy to proklamowano I Republikę, którą tak konsekwentnie zwalczali konserwatyści. Stała się ona miejscem tarć pomiędzy popierającymi centralizację państwa a federalistami. Próby podjęte przez premiera. F. Pi y Margalla, zmierzające do wprowadzenia -odgórnie- federalizacji Hiszpanii nie powiodły się na skutek wybuchu rewolucji kantonalnej. Po stłumieniu rewolty następne gabinety republikańskie przybrały bardziej konserwatywny charakter, a 1874 roku zbliżyły się nawet do rządów autorytarnych .W wyniku monarchistycznego przewrotu wojskowego 9 w tym samym roku) doprowadziły do przywrócenia rządów dynastii Bourbonów w osobie Alfonsa XII.

Nowy gabinet, któremu przewodniczył A. Canovas del Castillo, w kolejnych latach uspokoił sytuację polityczną oraz sprecyzował reguły ustroju państwa. W latach 1875 - 1776 doszło do zakończenia ostatniej już wojny karlistowskiej , a w ciągu kolejnych dwóch lat - stłumiono powstanie na Kubie. Podstawy ustrojowe państwa hiszpańskiego doby Restauracji monarchii Bourbonów sprecyzowała uchwała zasadnicza z 1876 roku, która bez większych zmian obowiązywała do 1923 roku. Dzięki niej monarcha miał zapewnioną silną pozycję względem Kortezów oraz rządu (lecz jednocześnie ministrowie odpowiadali za swoją politykę przed Kortezami). Owa konstytucja ponownie wprowadzała centralizację kraju i wyborczy cenzus majątkowy. Pojawiły się w niej zapisy odnośnie tolerancji religijnej z jednoczesnym zachowaniem katolicyzmu jako religii panującej.

Ustrój Restauracji zaakceptowało względnie szerokie spectrum polityczne: osoby o zapatrywaniach konserwatywnych, ale też należące do licznych grup o profilu liberalnym czy republikańskim. Z tego względu jego stabilizacja zapewniła mu wypracowanie systemu sprawowania władzy przez Partię Konserwatywną (Canovasa del Castillo) , a także Partię Liberalną (P.M. Sagasty), które wymieniały się miejscem przy sterze rządów. Na skutek porozumienia obu tych partii, współpracy ze strony Alfonsa XII, a w późniejszym okresie ( to jest w latach 1885 - 1902) regentki - Marii Krystyny, kolejne zmiany gabinetów następowały niezwykle sprawnie i w sposób jak najbardziej pokojowy. Wybory do Kortezów stale zapewniały większość partiom rządzącym, co było związane z kontrolowaniem ich przebiegu przez administrację na poziomie lokalnym ( nie brakowało zjawisk korupcyjnych oraz nacisków - tzw. kacykizm). W latach 1885 -1890 za sprawą liberałów wprowadzona została swoboda zrzeszania się, powszechne prawo wyborcze dla obywateli płci męskiej (1890 rok ) zniesiono też niewolnictwo w posiadłościach kolonialnych. Zalegalizowano także działalność Hiszpańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej (PSOE, założonej w 1879 roku) oraz socjalistycznego związku zawodowego, który cieszył się popularnością głównie w rejonie Asturii, Baskonii i Madrytu. Z kolei w Andaluzji i Katalonii znacznym poparciem cieszył się ruch anarchistyczny.

U schyłku XIX stulecia oraz w pierwszej dekadzie następnego wieku , system polityczny zaczął podlegać procesom erozyjnym na skutek krytyki kacykizmu, znacznego oddziaływania ugrupowań antysystemowych ( na przykład republikanów i socjalistów), a także rozdziału wewnątrz partii sprawujących władzę. Politykę zagraniczną za rządów Restauracji cechowała bierna postawa , a więc tak zwana "polityką wycofania się (recogimiento)"; na skutek porażki w wojnie ze Stranami Zjednoczonymi (wojna hiszpańsko-amerykańska z 1898 roku) Kuba, Puerto Rico, Guam i Filipiny nie należały już do strefy wpływów hiszpańskich. Rok później Hiszpania sprzedała stronie niemieckiej Mariany oraz Karoliny.

Klęska militarna z 1898 roku spowodowała poważny wstrząs społeczny, pojawiły się także żądania przeprowadzenia reform w systemie politycznym i gospodarczym. O odrodzenie kraju zabiegało środowisko hiszpańskich intelektualistów z tzw. pokolenia '98, a wśród nich: filozofowie Jose Ortega y Gasset, Miguel de Unamuno oraz pisarze P. Baroja, R. Perez de Ayala. Program odnowy Hiszpanii zapoczątkowany został przez gabinet F. Silvela (od 1899 roku), który w znacznym stopniu zahamował kacykizm oraz dokonał gruntownej reformy systemu finansowo-podatkowego. Walkę o naprawę kraju podjęły też kolejne rządy (A. Maury oraz J. Canalejasa ) Zalegalizowanie strajków, ustawodawstwo socjalne, projekt samorządu Katalonii oraz reforma rolna okazały się niedostatecznie dobre. Utrata ostatnich kolonii wywołała coraz większe zainteresowanie Afryką Północną. Taką politykę realizować chciał Alfons XIII, który przyjął koronę w 1902 roku i dążył do uzyskania kontroli nad Marokiem. W roku 1904 Hiszpania podpisała tajne porozumienie z Francuzami. Układ dotyczył podziału wpływów w Maroku , zaś na międzynarodowej konferencji w Algeciras ( 1906 rok) Hiszpanie uzyskali szereg przywilejów na tym obszarze. Kiedy w 1909 roku pojawiły się tam oddziały hiszpańskie, w Maroku wybuchło powstanie plemion berberyjskich, zaś w Hiszpanii doszło do strajków i trwających tydzień rozruchów na ulicach w Barcelony (tzw. "tragiczny tydzień"). W 1912 roku Hiszpanie objęli protektorat nad północną częścią Maroka i podjęli działania, które zmierzały do uzależnienia od siebie tamtejszych plemion.

Na początku XX stulecia Hiszpania była krajem całkowicie zacofanym pod względem struktury społecznej i gospodarczej. Hiszpańska wieś była oparta w dalszym ciągu na półfeudalnych stosunkach - ponad połowa ogółu ziem uprawnych należała do wąskiej grupy latyfundystów (co stanowiło 0,6% ogółu właścicieli ziemskich). Zainicjowana w pierwszej połowie XIX stulecia industrializacja postępowała niezwykle wolno i - analogicznie do procesów urbanizacyjnych- dotyczyła tylko część kraju, przede wszystkim Katalonię ( rozwój przemysłu włókienniczego, stoczniowego i innych), Baskonię z Asturią (górnictwo rud żelaza, hutnictwo oraz metalurgia), a także stolicę Hiszpanii. Gospdarka była ograniczana na skutek braku krajowego kapitału oraz wielu surowców naturalnych , gleb złej jakości oraz niedostatecznej ilości opadów. W XIX wieku liczba ludności tego kraju wzrosła z blisko 10,5 mln aż do 18,6 mln, a w 1930 roku zatrzymała się na poziomie 23,6 mln.

Na dużą skalę kwitł też ruch emigracyjny do państw Ameryki Łacińskiej (w latach 1882 - 1914 dotyczył on prawie 1 mln ludzi).Gwałtowny rozwój regionów położonych na peryferiach państwa, a więc: prowincji baskijskich oraz Katalonii, stanowiący niebywały kontrast z zacofanymi częściami kraju, podsycał tylko tendencje separatystyczne tych pierwszych ośrodków. W obu tych krainach od drugiej połowy XIX stulecia pojawiły się przesłanki co do odrodzenia narodowego i zaczęły kształtować się ruchy narodowe o nowoczesnym charakterze. W czasie I wojny światowej, wobec której Hiszpania była neutralna, nastąpiło zwiększenie popytu towary pochodzące z Hiszpanii, co przyczyniło się do ożywienia gospodarczego. Taka sytuacja wywołała wkrótce wysoką inflację, deficyt żywności oraz produktów przemysłowych pochodzących z importu, a także jeszcze większe dysproporcje w dochodach i poziomie życia całego społeczeństwa, cóż kolei prowadziło do napięć i konfliktów ( w 1917 roku- strajk generalny). Powiązany z koniunkturą wojenną rozrost klasy robotniczej powodował ożywienie ruchu robotniczego, którego radykalizacja następowała na skutek zajść rewolucyjnych w Europie oraz recesji w latach 1918 23. Na sile przybierał lewicowy terror oraz policyjne represje, które miały miejsce w latach 1918 - 1921. Dodatkowo społeczeństwo hiszpańskie zostało zdziesiątkowane przez epidemię grypy, zwaną hiszpanką (zmarło wówczas blisko 160 tys. ludzi). W 1920 roku Hiszpania znalazła się wśród członków Ligi Narodów.

Narastający kryzys wewnętrzny, niestabilna sytuacja gabinetów, niepowodzenia wojsk hiszpańskich w Maroku (w dniu 21 lipca 1921 roku Hiszpanie skompromitowali się w bitwie pod Annualem) wyprowadziły generała Miguela Primo de Riverę na stanowisko dyktatora w 1923 roku. Rządy o takim charakterze popierał nawet sam monarcha - Alfons XII. Primo de Rivera stał się zwierzchnikiem wojska. Dyrektoriat (zastąpiony w 1925 roku przez rząd), który zniósł moc obowiązującą konstytucji z 1876 roku, rozwiązał Kortezy oraz organy samorządowe. Zakazano też jakiejkolwiek działalności ugrupowań politycznych. Utworzona w 1924 roku Unia Patriotyczna nie spełniła oczekiwań władz i nie przekształciła się w organizację o charakterze masowym - pozostała raczej partią o dawnym wyglądzie. Zwiększono natomiast interwencjonizm państwowy i ograniczono import oraz napływ obcego kapitału. Wspierano przemysł ciężki oraz górnictwo. Z kolei napięcia społeczne próbowano rozładować za pomocą programu robót publicznych, zakrojonego na szeroką skalę. Stosunki pracy zorganizowano na zasadzie korporacyjnej, wprowadzono też ustawodawstwo socjalne w podstawowym zakresie (współpracując przy tym projekcie z socjalistami). Miguel Primo de Rivera, przekonany o potrzebie wycofania wojsk hiszpańskich z Maroka i wykorzystania Ceuty dla zajęcia utraconego Gibraltaru, dążył do pokojowych rozwiązań w kwestii marokańskiej. Niepowodzenie tych planów, a takież niespodziewana pomoc francuska (od 1925 roku) spowodowały do wzmożenia działań zbrojnych aż do stłumienia powstania w 1927 roku.

Odbudoiwe znaczenia państwa na arenie światowej miała służyć mocna pozycja Hiszpanii w ramach Ligi Narodów ( poczyniono w tym celu działania zmierzające do uzyskania stałego miejsca Radzie Ligi) a także w Ameryce Łacińskiej. Światowy kryzys gospodarczy, zapoczątkowany w 1929 roku , wpłynął na załamanie się sytuacji gospodarczej w Hiszpanii, co z kolei wywołało nastroje opozycyjne względem dyktatury. Spadek autorytetu wojska oraz monarchy zmusił generała Miguela Primo de Riverę do zdymisjonowania w 1930 roku.

Lata 1931 - 1975. Republika i dyktatura.

Po wyborach municypalnych w kwietniu 1931 roku , które zadecydowały o sukcesie ugrupowania republikańskiego, król Alfons XIII wyemigrował z Hiszpanii. W dniu 14 kwietnia została proklamowana republika (II Republika Hiszpańska). Premierem rządu tymczasowego został wybrany Niceto Alcala Zamora. W czerwcu 1931roku ,w wyborach do Konstytuanty, do głosu doszła centrolewica (PSOE oraz partie republikańsko-demokratyczne). Od listopada roku 1931 funkcję premiera objął Manuel Azana, słynący z antyklerykalnej postawy przywódca Akcji Republikańskiej. Na mocy uchwalonej w grudniu 1931 roku konstytucji , wprowadzono parlamentarno-gabinetowy system sprawowania władzy, szeroki wachlarz praw i wolności obywatelskich , a także oddzielenie Kościoła od państwa.

W konstytucji znalazł się zapis o likwidacji szkolnictwa prowadzonego prze kościoły, możliwości rozwiązywania zakonów oraz nacjonalizacji ich dóbr (czego doświadczył niedługo potem zakon jezuitów). Na mocy rządowej uchwały wprowadzono rozwody oraz zapoczątkowano organizację szkolnictwa świeckiego. W 1932 roku Katalonia uzyskała autonomię oraz przeprowadzono reformę rolną w ograniczonym zakresie. Korpus oficerski objęty został redukcją, na co generał J. Sanjurjo odpowiedział próbą przewrotu w 1932 roku. Niewystarczające reformy oraz opieszałość w ich przeprowadzaniu (szczególnie - reformy rolnej), w połączeniu z antyklerykalnym kursem rządu, doprowadziły do spadku poparcia dla centrolewicy oraz konsolidacji ugrupowań prawicowych. Na skutek wyborów w 1933 roku, do władzy doszła centroprawica: Partia Radykalna (A. Lerroux) z udziałem bloku CEDA (J.M. Gila Roblesa). Ich wspólne rządy w latach 1933 - 1935 (tzw. "el bienio negro" - "czarne dwulecie") ograniczyły, a nawet zniosły najważniejsze reformy premiera Manuela Azani, co z kolei spowodowało radykalizację partii lewicy oraz nasilanie się ruchów separatystycznych. W 1934 roku partie lewicy zapoczątkowały wybuch rewolucyjnego przewrotu, który w niedługim czasie stłumiono na większości terenów. Tylko w Asturii przekształcił się w trwające dwa tygodnie powstanie ( które krwawo spacyfikowały oddziały wojskowe). Represje doprowadziły tylko do konsolidacji sił lewicy.

Tak ideologiczna, jak i polityczna polaryzacja społeczeństwa hiszpańskiego przybrała na sile. W wyborach z lutego 1936 roku zwycięstwo odniosła lewicowa koalicja Frontu Ludowego. Nowopowstały rząd ( z premierem Manuelem Azaną, a potem S. Casares Quirogą) realizował program reform w umiarkowanej formie. To jednak nie wystarczyło, aby zapanować nad chaosem wewnętrznym oraz falą przemocy, która narastała jako wynik radykalizacji tak lewicowych, jak i prawicowych ugrupowań. Owiane tajemnicą kontakty odnośnie obalenia lewicowego rządu na skutek zamachu stanu nawiązała część wpływowej generalicji oraz przywódcy partii prawicowych. Zamordowanie jednego z liderów prawicy - J. Calvo Sotelo (w dniu 13 lipca 1936 roku ) jedynie przyspieszyło decyzję o użyciu wojsk przez spiskowców.

W dniu 17 lipca 1936 roku bunt ogłosiły oddziały hiszpańskie stacjonujące w Maroku. W dniu następnym do powstania przyłączyli się żołnierze z większości garnizonów w Hiszpanii. Powsatńcom nie powiodła się próba opanowania całego obszaru państwa, ani także kluczowych ośrodków miejskich. Fiaskiem zakończyła się też próba obalenia rządu oraz przeprowadzenia wojskowego zamachu stanu, który przeobraził się w trwająca trzy lata wojnę domową (wojna domowa w Hiszpanii obejmowała lata 1936 - 1939).Opowiadając się za Republiką, w wielu regionach i miasteczkach władzę na początku przejęły , tworzone w sposób samorzutny, lewicowe rady oraz milicje robotnicze, podejmując kroki o wymiarze rewolucyjnym. Dopiero na jesieni rządowi powiodła się próba skonsolidowania swej władzy nad tym rejonem Hiszpanii (od września 1936 roku funkcje premiera pełnił F. Largo Caballero, a od maja 1937 roku - J. Negrin).Militarnrgo wsparcia stronie republikańskiej udzielił ZSRR oraz międzynarodowy ruch komunistyczny (w postaci Brygad Międzynarodowych), a coraz większe znaczenie miała w jej strukturach Komunistyczna Partia Hiszpanii. Obok zasług dla tejże organizacji i wojskowej pomocy , jej stalinowskie metody przysłużyły się do wewnętrznego rozbicia w zróżnicowanym politycznie obozie Republiki .Powstańcy (zgodnie z własną nazwą uznawali swoje wystąpienie za rebelię nacjonalistyczną) dostali wsparcie od Niemiec, Włoch i Portugalii. Władzę w państwie w ich imieniu przejął generał Francisco Franco. Ideologia nacjonalistów hiszpańskich odwoływała się do narodowej oraz katolickiej tradycji (rebelię uznawali oni za krucjatę w obronie ojczyzny i wiary), jednorodnej i scentralizowanej Hiszpanii (tym samym odmawiano autonomii Krajowi Basków oraz Katalonii), jak też do włoskiego i niemieckiego modelu faszystowskiego. Walki, które cechowało duże okrucieństwo ze strony obu przeciwnych obozów, zakończyły się w dniu 1 kwietnia 1939 roku, a strona zwycięska okazali się nacjonaliści.

System frankizmu opierał się na osobistych, dyktatorskich rządach generała Francisco Franco ( uznawanego za wodza hiszpańskiego określanego średniowiecznym tytułem "caudillo" - wódz). Filarami jego rządów były: armia, Falanga Hiszpańska oraz Kościół katolicki. Francisco Franco umiejętnie prowadził politykę balansu pomiędzy głównymi siłami umacniającymi jego rząd, nie rezygnując przy tym z roli arbitra. Katalog swobód obywatelskich został zniesiony, zakazano też istnienia innych partii politycznych poza Falangą oraz związków zawodowych. W miejsce tych ostatnich utworzono syndykaty, skupiające pracodawców oraz pracowników zgodnie według określonego sektora gospodarki. Wszyscy ci, którzy sprzeciwiali się istnieniu dyktatury, podlegali kontroli oraz represjom ( w tym karze więzienia, egzekucjom czy ciężkim pracom przymusowym ) .

Pod wodzą generała Franco Hiszpania podpisała pakt antykominternowski ( dnia 27 marca 1939 roku) oraz przyjęła traktat o przyjaźni z III Rzeszą. W dniu 8 maja 1939 roku oficjalnie zrezygnowała z członkostwa w Lidze Narodów. W czasie II wojny światowej, pomimo przyjaznych stosunków z Niemcami i Włochami oraz presji wywieranej przez Adolfa Hitlera (co było związane z planami agresji na Gibraltar), Hiszpania nie przyłączyła się do działań zbrojnych, lecz zachowała życzliwą neutralność względem państw Osi ( co widoczne było we współpracy gospodarczej i dyplomatycznej czy udziale Błękitnej Dywizji- Division Azul w walkach na terenie ZSRR). Sympatia Hiszpanii wobec państw alianckich u schyłku wojny (na przykład: udzielenie pozwolenia na korzystanie z hiszpańskich lotnisk oraz portu w Barcelonie) a nawet ratowanie ludności żydowskiej, nie zdołały zapobiec jej powojennej izolacji tak politycznej, jak i gospodarczej. Hiszpania nie została więc członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz powiązanych z nią organizacji o charakterze międzynarodowym.

W grudniu 1946 roku ONZ polecił nawet zerwać stosunki dyplomatyczne z Hiszpanią. Komuniści i anarchiści hiszpańscy dążyli do wzniecenia wojny partyzanckiej w górskich regionach kraju ( jednak po 1949 roku te akcje utraciły na sile). Generał Francisco Francouważał, iż pozytywnie zostanie odczytana poza krajem wiadomość o ograniczeniu wpływów Falangi kosztem działaczy katolickich, reaktywowanie Kortezów oraz wprowadzenie w 1945 roku Karty Praw Hiszpanów. O tym, że system ma poparcie społeczne miały świadczyć wyniki referendum z 1947 roku, w którym znaczna część obywateli Hiszpańskich opowiedziała się reaktywacją monarchii z caudillo pełniącym dożywotnio funkcję szefa państwa.

Izolacja kraju nie była tak wyraźna w czasie trwania zimnej wojny, kiedy niezaprzeczalnym atutem Hiszpanii stało się nie tylko jej strategiczne położenie, ale też konsekwentna postawa antykomunistyczna rządu generała Franco. W roku 1953 został podpisany konkordat z Watykanem oraz układ wojskowy ze Stanami Zjednoczonymi, dzięki któremu możliwe było utworzenie baz wojskowych na terenie Hiszpanii (były to bazy w: Torrejón, Saragossie, Sewilli i Rota koło Kadyksu), a rząd hiszpański mógł liczyć na pomoc militarną i ekonomiczną. W roku 1955 Hiszpania stała się członkiem ONZ. W połowie lat 50 -tych oraz na początku kolejnej dekady miały miejsce liczne protesty studenckie oraz strajki organizowane przez robotników. Tworzono wówczas na wpół jawne Komisje Robotnicze, w których wkrótce niemałe wpływy zdobyła Komunistyczna Partia Hiszpanii. W przeciwieństwie do opozycjonistów lewicowych (których dotykały brutalne represje), oponenci rządu pochodzący z kół monarchistycznych albo też katolickich mogli liczyć na znacznie większą tolerancję. Po obradach Soboru Watykańskiego II nasiliły się głosy krytyki Kościoła pod adresem rządów frankistowskich. Z początkiem lat 60- tych wzrosła aktywizacja ruchów o charakterze narodowym w Katalonii oraz Kraju Basków (ETA).

Odmienna polityka krajów zachodnich wobec Hiszpanii doprowadziła do rezygnacji z polityki autarkii w gospodarce. W drugiej połowie lat 50-tych generał Franco pozwolił na przeprowadzenie liberalizacji oraz modernizacji gospodarki , która przebiegała pod bacznym okiem technokratów z organizacji Opus Dei. Nastapił wówczas okres gwałtownego wzrostu ekonomicznego (blisko 10% w skali roku ). Wzrósł także udział inwestycji zagranicznych, rozwój odnotowano też w przemyśle: chemicznym, metalurgicznym i maszynowym, handlu zagranicznym oraz turystyce. Hiszpania stała się członkiem międzynarodowych organizacji finansowych oraz podejmowała próby uzyskania członkostwa EWG ( w 1970 roku podpisała układ preferencyjny).

Już od początku lat 60-tych dokonywała się ograniczona liberalizacja w zakresie polityki (tzw. apertura -otwarcie): zmniejszono represje oraz cenzurę, przyzwolono na strajki ekonomiczne; Francisco Franco nie odważył się jednak na przeprowadzenie głębszych zmian systemowych. Zgodnie z tzw. ustawą organiczną z 1966 roku struktury państwa autorytarnego nie zostały zmienione, a przeprowadzono wyłącznie nieznaczne zmiany w zasadach funkcjonowania instytucji państwowych. W ro0ku 1969 generał Franco na swojego następcę wybrał wnuka Alfonsa XIII, którym był Juan Carlos de Borbón (czyli Jan Karol I). W 1973 roku Franco zrezygnował ze stanowiska premiera i powierzył je najbliższemu współpracownikowi, którym był admirał L. Carrero Blanco. Kiedy nowy premier został zamordowany w dniu 20 grudnia 1973 roku przez ETA, na tym stanowisku zastąpił go C. Arias Navarro.

Na scenie międzynarodowej Hiszpania pragnęła uzyskać poparcie ze strony państw Ameryki Łacińskiej oraz państw arabskich ( nie uznała istnienia państwa izraelskiego ). W roku 1956 uznała natomiast niepodległość swojej części Maroka ( przy Hiszpanii pozostały Ceuta i Melilla). W 1968 roku suwerenność uzyskały hiszpańskie kolonie w Afryce Równikowej (przyjmując nazwę Gwinei Równikowej). Rok później Hiszpanie przyznali Maroku sporny obszar Sidi Ifni, zaś w 1976 roku zrezygnowali z Sahary Hiszpańskiej. Zainicjowana w latach 60-tych kampania mająca na celu odzyskanie Gibraltaru nie powiodła się i 1969 roku została ostatecznie zaniechana. Na przełomie lat 60-tych i 70-tych doszło do częściowej normalizacji stosunków z krajami należącymi do bloku komunistycznego ( dotyczyło to między innymi Polski).

Demokracja.

W listopadzie 1975roku, kiedy umarł FranciscoFranco, na tronie hiszpańskim zasiadł Juan Carlos I. Przebiegająca powoli liberalizacja systemu, nad którą czuwał gabinet Ariasa Navarro przyniosła rozczarowanie zwolenników demokracji kraju. W roku 1976 król wyznaczył na premiera A. Suareza Gonzaleza, który okazał się niezwykle zdolnym negocjatorem tak z pozycją demokratyczną, jak i sukcesorami frankizmu, sprawnie wprowadzając w życie koncepcję kontrolowanego, ewolucyjnego przechodzenia do demokracji ( była to tzw. ruptura pactada -"przełom wynegocjowany").

Przyjęta w referendum (w grudniu 1976 roku ) ustawa o reformie politycznej przyczyniła się do legalizacji partii (nie wyłączając Komunistycznej Partii Hiszpanii - wiosna 1977 roku) oraz przeprowadzenia w dniu 15 kwietnia 1977roku demokratycznych wyborów. Ich wyniki przesądziły o zwycięstwie centroprawicowej koalicji pod wodzą Suareza, Unii Centrum Demokratycznego (UCD) oraz istotnym sukcesie socjalistów (PSOE). Autonomię zdobyły na pewien czas Katalonia oraz Kraj Basków. W listopadzie 1977 roku nowo sformowany gabinet Suareza ustalił z lewicową opozycją oraz przedstawicielami związków zawodowych główne zasady polityki gospodarczo - społecznej (tzw. pakty z Moncloa), co doprowadziło do zamrożenia płac, ograniczenia wydatków oraz reformę podatkową, co miało przeciwdziałać kryzysowi gospodarczemu. W 1978 roku Kortezy uchwaliły ustawę zasadniczą, która określiła reguły działania monarchii parlamentarnej, będącej gwarantem demokracji politycznej oraz praw i wolności obywatelskich. Dzięki niej możliwe było utworzenie autonomicznych wspólnot o charakterze regionalnym i w latach 1979 - 1983. W taki sposób ukonstytuowało się aż siedemnaście tego typu wspólnot. W większości przypadków, za wyjątkiem partii o charakterze ogólnohiszpańskim powstały też stowarzyszenia regionalne. W Kraju Basków i Katalonii ster rządów przejęły ich partie narodowe, zaś przeważająca część obywateli tych regionów przyjęła ich autonomiczny charakter w obrębie demokratycznej Hiszpanii. Na skutek pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego, walk odłamowych w ramach UCD oraz spadku poparcia dla tej partii, w 1981 roku Suarez zrezygnował z pełnienia funkcji premiera. Jego miejsce zajął L.Calvo Sotelo. Podczas głosowania nad jego kandydaturą, w dniu 23 lutego 1981 roku, parlament zaatakował oddział pułkownika A. Tejero. Zamachowi stanu zapobiegła zdecydowana postawa Juana Carlosa, który będąc zwierzchnikiem sił zbrojnych, uspokoił buntownicze nastroje w armii. W 1982 roku Hiszpania stała się członkiem NATO.

W 1982 roku wybory przyniosły zwycięstwo PSOE, zaś do głównej siły prawicy urósł Sojusz Ludowy (od 1989 roku - pod nazwą Partia Ludowa). Przejęcie władzy w sposób pokojowy ("cambio pacifico") przez ugrupowanie antyfrankistowskie doprowadziło do ostatecznego zakończenia procesu przejścia do demokracji. Socjalistom udało się powtórzyć sukces w wyborach w 1986, 1989 i 1993 roku. Premierem, w latach 1982 -1996 był F. Gonzalez Marquez. W tym czasie przeprowadzono reformę podatkową i szkolnictwa oraz restrukturyzację gospodarki, co wywołało z kolei nagły wzrost bezrobocia ( które wynosiło wówczas przeszło 20%). W 1986 roku państwo hiszpańskie zostało przyjęte do Wspólnoty Europejskiej. Funkconowanie w ramach tej struktury ułatwiło przeprowadzenie modernizacji rolnictwa oraz skrócenie dystansu do czołówki krajów europejskich.

W roku 1992 Hiszpania dokonała ratyfikowania traktatu z Maastricht, w rok później otrzymała członkostwo w Unii Europejskiej. Niezwykle wysoka stopa bezrobocia, a także szereg afer korupcyjnych zadecydowały o utracie poparcia przez PSOE i 1993 roku straciła ona bezwzględną większość w parlamencie. W kolejnym roku na światło dzienne wyszły bezprawne działania służb specjalnych wobec organizacji ETA (GAL). Wybory z 1996 roku (i cztery lata później) wygrała Partia Ludowa. Premierem rządu został Jose Maria Aznar. Jego program ekonomiczny o liberalnym charakterze ,o czym świadczy redukcja deficytu budżetu państwa, obniżenie podatków czy przeprowadzenie reprywatyzacji, przyczynił się do wyraźnego ożywienia w gospodarce oraz obniżenia bezrobocia. Nierozwiązany został natomiast problem terrorystycznej organizacji ETA, która nie ustępowała w walce o niepodległość Kraju Basków. Hiszpania, w obrębie Unii Europejskiej, przystąpiła do unii walutowej - w roku 2002 wprowadziła euro jako oficjalną walutę.