Przejdź na stronę główną Interia.pl
Henryk Sienkiewicz

Streszczenie szczegółowe

TOM PIERWSZY

Rozdział 1

W tynieckiej gospodzie Pod Lutym Turem panuje gwar, wśród gości siedzą dwaj rycerze ze Śląska: Maćko i Zbyszko z Bogdańca. Jedzą i opowiadają swoje wojenne przygody, między innymi jak walczyli z Krzyżakami pod dowództwem księcia Witolda na Litwie. Sławią spryt tego wodza, który nie dał Ulrykowi von Jungingen zająć Wilna. Młody Zbyszko marzy o zdobyciu pasa rycerskiego i ostróg w Krakowie, do którego zmierzają.

Słudzy nakazują wszystkim opuścić gospodę, ponieważ nadjechał orszak księżnej Anny Danuty, siostry królewskiej, żony księcia mazowieckiego, Janusza. Maćko ani myśli ruszyć się z miejsca, gdyż jako szlachcic czuje się wystarczająco dobrym towarzystwem dla księżnej.

Rozdział 2

Uprzejma księżna mazowiecka nawiązuje rozmowę z rycerzami. Nakazuje jednej z dwórek, Danusi, aby zaśpiewała piosenkę „Gdybym ci ja miała skrzydłeczka jak gąska”. Zbyszko, oczarowany urodą i głosem dziewczyny, wypytuje o nią i dowiaduje się, że została sierotą z winy Krzyżaków, zabójców jej matki oraz że ojcem dziewczyny jest potężny rycerz mazowiecki Jurand ze Spychowa.

Chłopak ratuje dziewczynę przed upadkiem z ławy i w chwili uniesienia deklaruje się ślubować pannie swoje rycerskie służby. Zachwycona dziewczyna zgadza się, tylko stryj Maćko nie jest zadowolony. Zbyszko ślubuje zdobyć dla wybranki kilka pawich czubów, które noszą najwybitniejsi rycerze zakonu krzyżackiego.

Plany Maćka, który chciał wzbogacić się na wyprawie z Witoldem na Tatarów, legły w gruzach, robi więc bratankowi wyrzuty.

Rozdział 3

Po nocnym wypoczynku mieszkańcy gospody zaczynają dzień od mszy w klasztorze. Zbyszko prosi Boga, aby mu pomógł spełnić przyrzeczenie.

Podczas śniadania w klasztornym refektarzu zebrani wysłuchują legendy o pięknym i postawnym rycerzu, Walgierzu Wdałym niegdyś władcy Tyńca, rozmawiają też o grożącej krajowi wojnie z Krzyżakami. Księżna nie życzy zakonnikom zwycięstwa, gdyż nie uważa ich za pobożnych chrześcijan, chociaż jako posiadacze wielu relikwii świętych mogą liczyć na wsparcie Najwyższego. Opat dyplomatycznie odpowiada, że Bóg da przewagę prawdziwym chrześcijanom. Księżna zostaje obdarowana niezwykłym darem: puszką ze szczątkami palca św. Ptolemeusza.

Rozdział 4

Orszak księżnej, a wraz z nimi Maćko i Zbyszko wyruszają do Krakowa, gdzie mają się odbyć chrzciny królewskiego dziecka, mającego niedługo przyjść na świat. Nagle zza wzgórza wychyla się ogromna postać z czubem pawich piór na hełmie, towarzyszy mu orszak rycerzy. Zbyszko, przekonany, że jego modły zostały prędko wysłuchane, z pochyloną kopią rzuca się do ataku. Sytuację ratuje Powała z Taczewa, który łamie kopię rycerza z Bogdańca, zanim ten zdążył uderzyć przeciwnika. Okazuje się, że zaatakowanym jest znamienity poseł krzyżacki Kuno von Lichtenstein. Oburzony naruszeniem nietykalności każe aresztować młodzieńca. Maciek tłumaczy bratanka i upokarza się, by Zbyszko uniknął kary. Ten pojmuje, że zhańbiłby się spełniając żądanie posła: przeprosiny pieszo, z gołą głową. Rozstrzygnięcie konfliktu pozostawia królowi. Księżna Anna Danuta obiecuje wstawić się za młodzieńcem u króla Władysława Jagiełły. Powała ofiarowuje rycerzom gościnę w swoim domu w Krakowie.

Rozdział 5

Po mszy w katedrze wawelskiej, odbywa się śniadanie u króla. Obecny na nim Lichtenstein skarży się na pogwałcenie immunitetu posła. Rycerze i król wyrażają zdumienie i oburzenie. Zbyszko, obecny na uczcie jako paź, przyznaje się do winy. Zostaje wtrącony do lochu. Jagiełło jest nieugięty. Lichtenstein arogancko odrzuca prośby o wycofanie skargi, gdyż uważa, że w jego osobie został znieważony Zakon.

Maćko ofiarowuje siebie zamiast bratanka, jednak król nie może przystać na taką niesprawiedliwość. Niestety zdrada stanu, jakiej dopuścił się młody rycerz z Bogdańca musi być ukarana śmiercią. Sąd wydaje wyrok. Maćko odwiedza chłopaka w lochu, dodaje mu otuchy, obiecuje jechać do Malborka z prośbą do wielkiego mistrza o ułaskawienie. Księżna i Danusia również przychodzą pocieszyć skazańca.

Rozdział 6

Egzekucja Zbyszka zostaje odłożona, ponieważ rodzina królewska przeżywa tragedię: królowa Jadwiga wydaje na świat córeczkę, która wkrótce umiera (13-go lipca). Potem śmierć zabiera także młodą matkę. Kraj przeżywa żałobę. Jagiełło zostaje koronowany na króla Polski. Wojna z Zakonem zbliża się milowymi krokami. Lichtenstein powraca ze złymi wiadomościami do Malborka.

Tymczasem Maćko, w drodze do stolicy krzyżackiej zostaje zdradziecko napadnięty przez zakonnych zbójów. Od śmierci wybawia go Jurand ze Spychowa. Jednak w ciele Maćka utkwiła strzała z kuszy, więc ciężko choruje. Mimo słabości powraca do Krakowa i odwiedza bratanka w więzieniu. Proponuje mu zamianę ról, ucieczkę z lochu w szatach stryja. Stary rycerz bardziej niż o swoje życie, troszczy się o ciągłość rodu, a Zbyszko jest jego jedyną nadzieją. Jednak młodzieniec oburzony odmawia.

W dwa dni później na rynku krakowskim ma się odbyć egzekucja młodego skazańca. Stryj pilnuje, żeby sukno na szafocie było dobrej jakości, jak przystało na ścięcie prawdziwego szlachcica. Gdy Zbyszko zmierza na podwyższenie, gdzie czeka już kat z mieczem, tłum mieszczan burzy się i złorzeczy Krzyżakom. Nagle wychodzi naprzeciw Zbyszkowi Powała z Taczewa z Danusią na ręku. Dziewczyna zarzuca skazańcowi na głowę nałęczkę i tak, według odwiecznego prawa zwyczajowego, wyrywa go spod władzy kata. Za to wiąże go zobowiązaniem, że się z nią ożeni. Mieszczanie wiwatują. Księżna Anna Danuta obiecuje wyprawić huczne zaręczyny. Kasztelan, Jaśko z Tęczyna, musi uznać prawo ludowe, jeżeli nie chce wywołać buntu w mieście.

Rozdział 7

Maćko cierpiący coraz bardziej z powodu krzyżackiego grotu tkwiącego pod żebrem, prosi bratanka, aby zawiózł go do rodzinnego Bogdańca. Przed śmiercią chce zobaczyć swoje włości i zaplanować odbudowę kasztelu. Zbyszko zobowiązuje się wykonać wolę stryja, ale zaraz potem zamierza wrócić na dwór księżnej Anny, ma nadzieję, że otrzyma pas i ostrogi rycerskie.

Na królewskim dworze panuje niepokój. Rycerze, wśród nich Zawisza Czarny z Garbowa, spodziewają się, że Zakon nie zechce rozpoczynać konfliktu z potężnym królestwem polskim, ale są i inne zdania. Wojna wisi na włosku.

Rozdział 8

Dwór Księżnej Mazowieckiej odwiedza Jurand ze Spychowa, stęskniony za jedynaczką. Dla Zbyszka jest to okazja do poznania przyszłego teścia oraz poproszenia go o wyrażenie zgody na zaślubiny z Danusią. Ku jego zdumieniu, Jurand stanowczo się sprzeciwia, chociaż wyraźnie darzy młodzieńca sympatią. Przyczyny swojej decyzji nie chce jednak ujawnić.

Rozdział 9

Narzeczony Danusi próbuje przełamać opór Juranda, nie udaje się to jednak nawet księżnej Annie Danucie. W tej sytuacji Zbyszko decyduje się odwieźć stryja do Bogdańca i za pozwoleniem księżnej powrócić na dwór w Ciechanowie, być może srogi komes Spychowa zmieni zdanie. Tym bardziej, że przed odjazdem traktuje młodego rycerza po przyjacielsku.

Orszak z ciężko chorym Maćkiem zmierza na Śląsk. Stary rycerz majaczy w gorączce, a przerażony Zbyszko nie zatrzymuje się nawet na postój w nocy, żeby zdążyć do kościoła i zapewnić umierającemu ostatnie namaszczenie. Tak dojeżdżają do Olkusza. Stan Maćka ulega lekkiej poprawie.

Rozdział 10

Podróżni spotykają w drodze wesołego towarzysza - jest to sąsiad Maćka, Zych ze Zgorzelic, również powracający z wojennej wyprawy. Opowiada o klęsce, jaką poniosły wojska polsko-litewskie w starciu z Tatarami. Drogę przecina wielki żubr, którego Zbyszko kładzie strzałem z kuszy. Za zwierzęciem wynurza się z lasu piękna dziewczyna, która jak się okazało właśnie na niego polowała. Jest to córka Zycha - Jagienka, która wybrała się na łowy z niewielką grupą myśliwych. Radość ze spotkania udziela się wszystkim. Przystojny Zbyszko wyraźnie robi na dziewczynie piorunujące wrażenie.

Rozdział 11

Po przyjeździe na miejsce rozpoczyna się żmudne odbudowywanie gospodarki w Bogdańcu. Zbyszko ma mnóstwo pracy, Zych i Jagienka udzielają mu wszechstronnej pomocy, pożyczają sprzęty i pościel. Panowie z Bogdańca okazują wielką wdzięczność. Stary rycerz ciągle walczy z chorobą. Do wyleczenia potrzebne jest niedźwiedzie sadło, więc Zbyszko postanawia wybrać się samotnie na łowy następnej nocy. Nie chce przyjąć pomocy Jagienki zatroskanej o bezpieczeństwo chłopaka.

Rozdział 12

Nocne łowy na grubego zwierza przynoszą spodziewane wyniki: niedźwiadek zwabiony zapachem miodu z pasieki, tak jak przewidywał myśliwy, zbliża się do stanowiska Zbyszka. Młodzieniec atakuje zwierza oszczepem, jednak niedźwiedź jest tak silny i wielki, że polowanie niemal kończy się śmiercią łowcy. Z pomocą zjawia się Jagienka, która ratuje Zbyszkowi życie. Ma on kolejny dług wdzięczności u dzielnej dziewczyny.

Rozdział 13

Picie niedźwiedziego sadła powoduje otłuszczenie zranionego grotem miejsca w ciele Maćka i po dwóch tygodniach żelazna drzazga wychodzi z boku, rana zasklepia się za sprawą lekarstwa z bobra. Zdrowie rycerza szybko się poprawia, myśl o pożegnaniu z tym światem opuszcza go. Zych często odwiedza Maćka, obaj planują najlepsze rozwiązanie dla swoich dzieci: ślub.

Rozdział 14

Jagienka i Zbyszko coraz lepiej się poznają, razem polują, dziewczyna zakochuje się w młodym dziedzicu Bogdańca. Ten jednak, wierny ślubowaniu, opowiada jej o uczuciu do Danusi. Jagna słucha i cierpi w milczeniu. Zbyszko nawet nie zdaje sobie sprawy, jak bardzo ją rani.

Rozdział 15

Maćko dowiaduje się, że do Zgorzelic przyjedzie z wizytą spokrewniony z nim opat klasztoru w Tulczy. Wybiera się i on do sąsiada, aby porozmawiać o wykupie ziemi, niegdyś oddanej pod zastaw. Wesoły zakonnik chwali urodę i męstwo Zbyszka i daje jasno do zrozumienia, że widziałby w krewniaku męża dla Jagny. Wypytuje młodzieńca o jego śluby dla Danusi i zamiary wobec dziewczyny. Próbuje wzbudzić w nim zazdrość o Jagienkę, do której zalecają się Cztan z Rogowej i Wilk z Borów. Zdradza treść rozmowy podsłuchanej w karczmie, w której obaj spiskowali przeciwko Zbyszkowi mając go za rywala.

Rozdział 16

W najbliższą niedzielę Zbyszko wybiera się na mszę do Krześni i ostentacyjnie służy pomocą Jagnie, okazując jej względy. Wzbudza specjalnie zazdrość Cztana i Wilka. Po nabożeństwie, pod pretekstem dania na mszę za zdrowie stryja zawraca do Krześni i prowokuje obu zalotników popijających piwo. Ku zdumieniu zebranych każe obu rywalom potwierdzić, że najpiękniejszą i najcnotliwszą panną na świecie jest... Danusia Jurandówna. To też niezły pretekst do bitki, więc obecni w karczmie zbierają się wokół w nadziei na widowisko.

Rozdział 17

Zaniepokojona Jagienka wysyła posłańców, aby dowiedzieć się, czy Zbyszkowi nic nie zagraża. Bogdaniec odwiedza ponownie opat, żeby dokończyć z Maćkiem interesy w sprawie ziemi. Zbyszko opowiada o swojej bitce z Cztanem i Wilkiem, w której sprawił obu tęgie lanie, chociaż zaatakowali go ławą, jak zbóje, a nie rycerze. Przyznaje się, że walczył o honor Danusi. Rozgniewany tym opat wyzywa go od głupców, bo uważa, że najlepszą żoną byłaby dla niego Jagna. Zbyszko decyduje, że czas mu ruszać na dwór księżnej Anny Danuty do Ciechanowa.

Rozdział 18

Maćko odwiedza Jagienkę w Zgorzelicach, pociesza dziewczynę, która przeżywa rozstanie ze Zbyszkiem, mówi że Jurand nie da zgody na ślub jedynaczki z chłopakiem. Przyznaje, że widziałby w niej swoją przyszłą synową. Wdzięczna dziewczyna nie kryje uczuć, opowiada jak posłała Zbyszkowi poczet, czyli grupkę zbrojnych pod wodzą Czecha Hlawy do towarzystwa. Maćko wylewnie jej dziękuje. Jagienka daje mu do zrozumienia, że nie interesują jej zaloty nikogo innego, nie zostanie żoną ani Wilka, ani Cztana.

Rozdział 19

Zbyszka prześladują wspomnienia urody i dobroci Jagienki. Dołącza do niego Hlawa, który nie da się odpędzić, ponieważ jego pani kazała chronić Zbyszka. W zimowy dzień przydaje się ciepła skóra do okrycia, przysłana przez dziewczynę razem z obstawą. Podróżni przygarniają do towarzystwa Sanderusa, wędrownego handlarza relikwiami. Zbyszko na noc zatrzymuje się w klasztorze pod Sieradzem, gdzie Sanderus obawia się nocować, gdyż miejscowy przeor oskarżył go o oszustwo. W rozmowie z zakonnikiem dowiaduje się jak okrutnie potraktowali jego rodzinne miasto rycerze z krzyżami na płaszczach. Sam przeor uratował się od rzezi tylko dzięki schronieniu się na kościelnej wieży.

Zbyszko próbuje naśladować sławnych rycerzy i każe wymalować Sanderusowi na desce napis sławiący urodę i cnotę Danusi Jurandówny. Próbuje sprowokować do walki o jej cześć rycerzy spotkanych po drodze. Naraża się jedynie na kpiny. Hlawa i Sanderus toczą ze sobą żartobliwy spór. Zbyszko odczuwa coraz większą tęsknotę za Danuśką, martwi się, czy nie została wydana za mąż w czasie jego nieobecności. W czasie jazdy na Mazowsze spotyka się z coraz częstszymi pogłoskami o wojnie z Krzyżakami.

W Nasielsku spotyka grupę rycerzy z czubami na hełmach, ale zdobyte doświadczenie każe mu powstrzymać się od ataku. Grupę prowadzi Jędrek z Kropiwnicy. Są to goście księcia Janusza Mazowieckiego. Zbyszko upewnia się w rozmowie z nim, że Danusia kocha tylko jego i że nie wyszła za mąż. W grupie gości znajduje się Fulko de Lorche, rycerz z Lotaryngii, który praktykuje takie same obyczaje rycerskie jak Zbyszko i sławi swoją panią imieniem Ulryka de Elner. O mało nie dochodzi do starcia między rycerzami. Powstrzymuje ich Jędrek z Kropiwnicy.

Po przyjeździe do Ciechanowa dowiadują się, że książę Janusz bawi w pobliskiej puszczy na łowach razem z księżną, całym dworem i gośćmi, komturami Jansborka i Szczytna. Klucznica Ofka zapewnia Zbyszka o niezmiennym uczuciu Danusi do niego. Młodzieniec postanawia dołączyć do polujących, Fulko chce mu towarzyszyć.

Rozdział 20

Mikołaj z Długolasu powstrzymuje skłonnych do pojedynku młodzieńców, którzy zaprzyjaźniają się ze sobą w drodze do leśnej siedziby księcia. We dworze młodzieniec spotyka wreszcie ukochaną. Poznaje tam również braci zakonnych Hugo Danvelda i Zygfryda de Löwe. Uroda Danusi i jej pochodzenie zwracają uwagę zakonników. Rankiem całe towarzystwo udaje się na łowy. Zbyszko na polecenie księżnej towarzyszy jej i dwórkom. Przy tej okazji wyznaje kolejny raz Danusi, jak bardzo ją kocha. Fulko, który chętnie przyłącza się do słynnych zakonników-rycerzy staje się świadkiem ich rozmowy o Danusi i Jurandzie. Dowiaduje się jak bardzo nienawidzą pana ze Spychowa.

Rozdział 21

W zimowej scenerii trwają łowy na grubego zwierza: niedźwiedzie, tury, żubry, jelenie i sarny. Zbyszko staje się świadkiem ataku ogromnego tura na księżnę Annę Danutę. Zdołała go postrzelić z kuszy, ale zwierz rzucił się na panią z rykiem. De Lorche zabiega potworowi drogę i wbija mu kopię w kark. Jednak silny tur wysadza go z siodła, zwraca się w stronę księżnej i dwórek. Zbyszko rzuca się na ratunek kobietom, wbija turowi dzidę pod łopatkę. Zwierzę w agonii przygniata łbem do ziemi dzielnego rycerza. Chłopak jest poważnie ranny, ma połamane żebra, krwawi. Książę zaniepokojony losem młodzieńca każe go zanieść do komnat i opatrzyć. Wychwala dzielność pana de Lorche i Zbyszka. Zakonnicy przypatrujący się zajściu obiecują księżnej przysłać balsam na rany młodzieńca.

Rozdział 22

Zbyszkiem troskliwie opiekuje się ksiądz Wyszoniek. Hlawa nie odstępuje pana. W myśliwskim dworcu zostaje księżna z dwórkami, książę Janusz z gośćmi odjeżdża do Ciechanowa. Przybywa pan de Fourcy z wiadomością, że Jurand uwięził gości Zakonu, w tym pana de Bergowa i zabił pana Majnegera. Krzyżacy domagają się od księcia, by wymierzył Jurandowi surową karę, ten odmawia, bo dowiaduje się, że napastnikami byli Krzyżacy. Między panem Mazowsza i Krzyżakami psują się przyjazne stosunki. Zakonnicy postanawiają sami zemścić się na okrutnym prześladowcy ze Spychowa. Planują porwanie Danusi i zwabienie Juranda do Szczytna. Opuszczają Ciechanów.

Rozdział 23

W drodze do Szczytna omawiają szczegóły planu uprowadzenia córki Juranda. Pan de Fourcy orientuje się, że zamierzają dokonać czynu niegodnego rycerza, użyć podstępu i zdrady, sfałszować list. Wyraża swoje wątpliwości, protestuje, grozi ujawnieniem podłości. Danveld zdradziecko wbija mu w plecy nóż. Trupa znajduje Hlawa, wysłany przez Zbyszka z wyzwaniem na pojedynek dla Krzyżaków za znieważenie Juranda. Danveld próbuje go zgładzić, ale silny pachołek łamie mu rękę, ucieka. Bracia postanawiają oskarżyć go o zamordowanie de Fourcy'ego.

Rozdział 24

Czech powraca z wieścią na dwór i opowiada księciu o całym zajściu. Pan na Mazowszu zamierza powiadomić wielkiego mistrza o podłości jego zakonników. Za namową księżnej postanawia nagrodzić Zbyszka i ucieszyć Danuśkę, obiecuje młodzieńcowi pas i ostrogi rycerskie. Przyrzeka wstawić się za młodzieńcem u ojca Danusi.

Rozdział 25

We dworze leśnym zjawia się służka zakonna z obiecanym przez zakonników balsamem. W rozmowie z Danusią przekonuje ją o nieskazitelnej szlachetności Krzyżaków. Przekazuje także list od rycerzy z oskarżeniem Hlawy o zamordowanie gościa zakonu. Książę wyrusza do Ciechanowa, służka posyła z nim sługę, rzekomo po brakujący lek dla Zbyszka.

Wkrótce do dworu w lesie przybywają posłańcy od Juranda. Przekazują straszne wieści: Jurand, ranny podczas napaści krzyżackiej na Spychów i zagrożony całkowitą ślepotą, wzywa jedynaczkę do siebie. Księżnej zdziwionej nieobecnością Tolimy, znanego sobie kasztelana spychowskiego tłumaczą, że został on również ciężko ranny w starciu.

Zbyszko zrozpaczony perspektywą rozstania pragnie zawrzeć z Danuśką ślub, zanim jego ukochana wyjedzie do ojca. Na przeszkodzie, obok zakazu Juranda, staje przepis zabraniający udzielania ślubu w adwencie. Księżna obiecuje wyjednać zezwolenie u biskupa. W końcu ksiądz Wyszoniek łączy młodych węzłem małżeńskim. Wczesnym rankiem Danusia odjeżdża z posłańcami.

Rozdział 26

Zbyszko zwalcza chorobę, na święta Bożego Narodzenia postanawia dołączyć do dworu księżnej w Ciechanowie. Wyrusza w drogę z Sanderusem i Hlawą. Zaskoczony straszną zamiecią śnieżną spotyka oddział wysłany przez księcia do pomocy podróżnym. Uradowany dociera do zamku. Dowiaduje się, że księstwo oczekują także odwiedzin Juranda, spodziewa się spotkać żonę.

Wieczorem dowiaduje się, że na drodze jakaś grupa podróżnych została zasypana przez zamieć. Książę wysyła ludzi na pomoc, spodziewa się, że to poczet Juranda.

Rozdział 27

Młody rycerz i Hlawa wyruszają z ludźmi księcia na pomoc, w lesie obok traktu zauważają zasypanych ludzi. Odkopują sanie i konie oraz zamarzniętych na śmierć podróżnych. Znajdują nieprzytomnego Juranda, gorączkowo poszukują Danusi, ale nie ma jej wśród zamarzniętych. Dziedzic Spychowa zostaje odratowany, ale nie może mówić. W końcu odzyskuje przytomność i jego pierwsze słowa świadczą, że spodziewa się spotkać u księżnej ukochaną córkę.

Rozdział 28

Jurand powraca do przytomności. Wychodzi na jaw straszna prawda: nie posyłał po córkę, nie było w Spychowie napadu ani pożaru. Wszyscy podejrzewają, że Krzyżacy podstępem uprowadzili córkę Juranda. Odbywa się narada u księcia, w której uczestniczy także pan de Lorche. Domyśla się on, że dziewczyna została porwana na wymianę za de Bergowa. O haniebny czyn podejrzewają Danvelda, de Löwe, Gotfryda i Rotgiera, załogę zamku w Szczytnie. Zbyszko wspiera teścia, który popada w rozpacz. Wyruszają razem do Spychowa.

Rozdział 29

Milczący Jurand przeżywa stratę córki i swoich towarzyszy zamarzniętych pod Ciechanowem. Zbyszko usiłuje go pocieszyć i przyrzeka pomoc. Wyznaje, że został mężem Danusi. Jurand nic na to nie mówi.

Rozdział 30

Młody rycerz opowiada jak doszło do ślubu z Jurandówną, wyznaje jak bardzo ją kocha. Pan Spychowa poruszony jego oddaniem wyjawia mu powód, dla którego nie chciał wydać dziecka za mąż: po śmierci żony, opanowany żądzą zemsty, dopuścił się tylu zbrodni na Krzyżakach, że postanowił odkupić winy u Boga. W tym celu przyrzekł oddać Danusię do klasztoru. Przygarnął Zbyszka w ojcowskim uścisku, pogodził się z małżeństwem córki i zaakceptował zięcia. Przyznał, że jest gotów spełnić każde żądanie porywaczy, byle tylko odzyskać dziecko.

Przed samym Spychowem spotykają wysłanników krzyżackich zmierzających do Juranda. Przerażeni sławą okrutnego komesa przedstawiają mu swoje żądania w cztery oczy. Nie przyznają się do porwania lecz odbicia Danusi z rąk zbójów. W zamian za jej uwolnienie chcą wypuszczenia na wolność de Bergowa i osobistego stawienia się w Szczytnie samego Juranda. Tam ma wręczyć okup za córkę. Szantażują go „opieką”, jaką nad dziewczyną sprawują bracia Markwart i Szomberg, mordercy dzieci księcia Witolda. Zobowiązują do zachowania tajemnicy.

Po rozmowie z wysłannikami Jurand mdleje.

Rozdział 31

Następnego dnia posłańcy odjeżdżają. Jurand przekonuje Zbyszka i załogę swojego zamku, że to nie bracia zakonni porwali Danusię. Przekazuje oficjalnie rządy w Spychowie Zbyszkowi i następnego dnia o świcie samotnie wyrusza w drogę.

Rozdział 32

Rycerz ze Spychowa jedzie przez teren państwa zakonnego, od chłopa spotkanego po drodze dowiaduje się jak okrutnie rządzą poddanymi Krzyżacy, jak są chciwi w zbieraniu podatków i karaniu nieposłusznych. Rozmyśla o tym, co go czeka w Szczytnie. W końcu dociera do bram zamku, strażnikowi melduje swoje przybycie. Mimo to brama pozostaje zamknięta przez cały dzień. Służba zamkowa drwi z niego, obrzuca śniegiem, ale rycerz nie reaguje. Późnym wieczorem zostaje wpuszczony na dziedziniec. Tam słudzy zakonni każą mu zsiąść z konia, oddać miecz, włożyć na siebie pokutny wór, a na szyi powiesić na powrozie pochwę od miecza. Jurand spełnia rozkazy bez szemrania. Całą noc spędza na klęczkach na dziedzińcu, modli się. Nad ranem słyszy z wieży piosenkę Danusi. Teraz ma pewność, że jego córka jest w zamku. Zmęczony i zmarznięty upada na ziemię. Rano budzi go kopnięcie grubego knechta. Zostaje wezwany przed oblicze komtura.

TOM DRUGI

Rozdział 1

Sługa sprawdza, czy Jurand nie ma broni i wprowadza go do sali pełnej rycerzy. Brat Danveld w towarzystwie Gotfryda, Rotgiera, Zygfryda upokarzająco kpi z niego i poniża wroga. Pan ze Spychowa znosi to cierpliwie i czeka na pokazanie mu córki. Kiedy zakonnicy każą przyprowadzić niedorozwiniętą żebraczkę, do Juranda dociera straszny fakt, że nie odzyska córki. Wpada w szał, zerwanym ze ściany mieczem atakuje zakonników. Zaczyna się istna rzeź. Danveld uchwycony w potężny uścisk zostaje roztrzaskany o ziemię. Ginie wielu, między innymi Gotfryd. Krzyżacy w końcu pokonują rycerza, zrzucając na niego siatkę. Wtrącają go do lochu.

Rozdział 2

Zakonnicy naradzają się jak zatuszować skandal z porwaniem Danusi i zwabieniem Juranda do Szczytna. Za wszelką cenę chcą oddalić podejrzenia o swój udział w zbrodni. Postanawiają oskarżyć rycerza o napaść. Brat Rotgier ma wyjechać do Ciechanowa z misją opowiedzenia ich wersji księciu. Danusia ma zostać wywieziona do zamku w Insburku, gdyż jej uwolnienie staje się teraz niemożliwe.

Rozdział 3

Na dworze księcia Janusza panuje zdziwienie, gdyż otrzymuje on list Juranda z oświadczeniem, że to nie Krzyżacy porwali Danusię. W tej sytuacji wysłanie skargi do wielkiego mistrza traci sens. Zjawia się także Rotgier ze swoją opowieścią o ataku ojca Danusi na załogę Szczytna. Książę i księżna nie mogą uwierzyć, że bracia mogli pomylić obłąkaną łachmaniarkę ze śliczną dwórką. Zakonnik obłudnie zaprzecza jakoby bracia w ogóle spoglądali na kobiety. List od ojca do Jurandówny i fałszerstwo uważa za sprawkę diabelską. Od księcia domaga się wyrównania poczynionych przez Juranda szkód, twierdzi, że napastnik sam zadał sobie śmierć, kiedy spętali go siecią. Książę krytykuje taką chciwość. Butny Niemiec, na potwierdzenie swoich słów, wyzywa każdego z polskich rycerzy, którzy nie wierzą w jego słowa, żeby stanęli na Sąd Boży. Jest pewien, że nikt się nie odważy. Jednak obecny na dworze Zbyszko podejmuje rękawicę i przyjmuje wyzwanie.

Rozdział 4

Mało kto na dworze wierzy w zwycięstwo Zbyszka. Wszyscy sądzą, że młody człowiek nie potrafi stawić czoła doświadczonemu w wielu bojach i sławnemu rycerzowi. Młodzieniec opowiada księciu Januszowi, co się zdarzyło przed Spychowem i o tajemnej naradzie Juranda z wysłannikami zakonników.

Rozdział 5

Następnego dnia do walki stają rycerze i ich giermkowie. Hlawa ma się zmierzyć z van Kristem. Zmagania są bardzo ciężkie obaj przeciwnicy są silni i znają rycerskie rzemiosło. Walczą na topory. Dzielny Hlawa zadaje van Kristowi ciężki cios, dobija go sztyletem. Wkrótce Zbyszko potężnym ciosem topora odcina Rotgierowi ramię. Zebrani cieszą się ze zwycięstwa polskiego rycerza i nabierają całkowitej pewności, że zakonnicy kłamią. Fulko de Lorche ofiaruje Zbyszkowi swoją pomoc u wielkiego mistrza, który może mu wydać zezwolenie na szukanie Danusi w zamkach krzyżackich.

Rozdział 6

Zbyszko wraca do Spychowa, i dowiaduje się, że na mocy testamentu Juranda, dwór może stać się jego posiadłością w razie śmierci żony. Postanawia dać znać stryjowi o wszystkich wypadkach, jakie zaszły od jego wyjazdu z Bogdańca. Powierza tę misję Hlawie. Zjawia się Sanderus, który za pieniądze podejmuje się szukać panny w różnych miejscach, gdzie jako sprzedawca dewocjonaliów może dotrzeć.

Rozdział 7

Do Zygfryda dociera list od Rotgiera pisany jeszcze przed starciem ze Zbyszkiem. Wynika z niego, że dumny zakonnik jest pewny łatwego zwycięstwa nad młokosem. Prawie równocześnie przybywa posłaniec z wieścią, że do zamku wkracza oddział z ciałem zabitego w pojedynku rycerza. De Löwe wpada w rozpacz. Stracił swoich najdzielniejszych rycerzy, a zwłaszcza Rotgiera, którego kochał jak syna. Ogarnia go chęć zemsty. Schodzi do podziemi, gdzie trzyma Juranda i przy pomocy kata znęca się nad nim w potworny sposób: wypala mu jedyne oko, każe obciąć rękę i język. Nie zabija go tylko dlatego, że dał słowo rycerskie, iż Jurand żywy opuści zamek.

Obciętą rękę wkłada do trumny Rotgiera. Jednak nadal nie czuje nasycenia zemstą. Postanawia skrzywdzić także Danusię. Jednak przed samym wejściem do jej celi jakaś nieznana siła zrzuca go ze schodów (w rzeczywistości to kat-niemowa, Diederich, obronił dziewczynę).

Rozdział 8

Mija zima. Hlawa z trudem brnie przez roztopy do Bogdańca. W końcu jednak oddaje Maćkowi pismo z wieściami od bratanka. Dowiaduje się, że zmarł ojciec Jagienki napadnięty przez zbójów czeskich, kiedy gościł u księcia oświęcimskiego. W walce został także zabity sam książę, a opat z Krześni odniósł poważne rany. Maćko opowiedział też jak udzielił pomocy Jagience i jej ludziom napadniętym w swoich włościach przez Wilka i Cztana.

Dziewczyna ze smutkiem dowiaduje się o ślubie Zbyszka i Danusi, ale współczuje nieszczęściu młodych małżonków. Hlawa wspomina, jak wiele wdzięczności czuje dla niej Zbyszko za okazaną pomoc.

Rozdział 9

Maćko i Jagienka spotykają się w drodze do kościoła. Dziewczyna informuje go, że zamierza wraz z nim jechać do Malborka, dokąd pojechał Zbyszko i wybiera się Maćko. Przekonuje, że nie może pozostać bez opieki po śmierci ojca, narażona na agresję Cztana i Wilka. Sprytny Maćko używa fortelu: zaprzysięga Cztana, że będzie strzegł Zgorzelic przed Wilkiem, a Wilka, że nie pozwoli ich tknąć Cztanowi. Jagienka szykuje się do drogi. Wyjeżdża przebrana w męski strój, żeby uchronić się przed napastliwością mężczyzn.

Rozdział 10

Maćko i Jagienka przyjeżdżają do klasztoru w Sieradzu, gdzie niedawno kurował się opat z Krześni. Wyruszają za nim do Płocka. Hlawa zakochuje się z wzajemnością w towarzyszącej Jagience Anulce Sieciechównie.

Rozdział 11

W Płocku dowiadują się o śmierci opata, który wyznaczył na spadkobierców swoich włości Maćka, Zbyszka i Jagienkę. Maćko spotyka tam również Lichtensteina, ale nie zostaje rozpoznany przez Krzyżaka. Mówi mu, że jest pielgrzymem zamierzającym udać się do Malborka. Pod tym pretekstem uzyskuje od zakonnika listy zapewniające bezpieczne poruszanie się po państwie krzyżackim.

W poszukiwaniu Zbyszka docierają do Brodnicy, leżącej w granicach tego państwa. Tam okazuje się, że młody rycerz pojechał już dalej, Maćko spodziewa się go dogonić w Szczytnie lub w samym Malborku. Na drodze ze Szczytna spotykają dziwnego żebraka, który jest okrutnie okaleczony. Jego wzrost i postawa budzi ich zainteresowanie. Litościwa panna wypytuje go o cel wędrówki, a Maćko i Hlawa wyciągają od niego informacje, kto go skrzywdził. Tknięci przeczuciem pytają, czy szukał u zakonników córki. W końcu dociera do nich, że mają przed sobą Juranda ze Spychowa. Wzruszony i wymęczony nieszczęśnik mdleje. Odwożą go do rodowej siedziby. Tam Maćko w zastępstwie bratanka obejmuje rządy. Poddani Juranda lamentują nad okaleczonym panem.

W Spychowie Maćko i Jagienka dowiadują się również o wyjeździe Zbyszka na Żmudź, dokąd udał się po powrocie z Malborka. Podobno w stolicy krzyżackiej popisał się znajomością rycerskich obyczajów podczas pojedynku z samym bratem wielkiego mistrza: kiedy pękł mu popręg trzymający siodło, nie wykorzystał swojej przewagi lecz udzielił przeciwnikowi pomocy. Ten gest zaskarbił mu uznanie Ulryka von Jungingen. Uzyskał od niego „list żelazny”, dzięki któremu miał wstęp do wszystkich zamków i zgodę na szukanie w nich dziewczyny. Jednak nie znalazł jej w żadnym i postanowił szukać żony w pobliżu obozu krzyżackiego na Żmudzi, gdzie trwała wojna. Maćko, Hlawa i dwóch pachołków wyruszają w ślad za Zbyszkiem.

Rozdział 12

Jurand powraca do zdrowia pod troskliwą opieką księdza Kaleba i Tolimy. Porozumiewa się ze swoimi ludźmi za pomocą gestów i wyrazu twarzy. Na pytanie, czy życzy sobie, aby załoga Spychowa dokonała zemsty na Krzyżakach, stanowczo zaprzecza. Daje znak, że zemsta jest w ręku Boga. Ta przemiana srogiego rycerza bardzo dziwi jego ludzi, ale szanują wolę pana. Jagienka pielęgnuje ślepca jak rodzonego ojca. Widać, że Jurand bardzo polubił dziewczynę. Przyjeżdża Hlawa z informacją, że Maćko bezpiecznie zmierza na Żmudź.

Rozdział 13

Hlawa opowiada o pobycie z Maćkiem w Szczytnie. Dzięki protekcji Lichtensteina, który wcześniej dał Maćkowi listy polecające nie podejrzewając, że jest on stryjem Zbyszka, przyjęto ich tam życzliwie. Słudzy plotkowali na temat tajemniczego upadku komtura de Löwe ze schodów. Podobno kat Diederich, który okaleczył Juranda na rozkaz Zygfryda, nie pozwolił mu skrzywdzić Danusi. Od czasu wypadku komtur nie odważył się więcej nastawać na jej życie. Ale w zamku nie zastali dziewczyny, ponieważ Zygfryd zabrał ją ze sobą na wyprawę, towarzyszył im Diederich.

Rozdział 14

Jagienka nakazuje Hlawie odszukać na Żmudzi Maćka i Zbyszka i wesprzeć ich w niebezpieczeństwie. Liczy na wierność i spryt pachołka. Ksiądz Kaleb doradza mu podróż przez Mazowsze, by uniknąć przejazdu przez niebezpieczne tereny państwa krzyżackiego.

Rozdział 15

W czasie podróży, w Warszawie, Hlawa dowiaduje się, że wielki mistrz planuje wojnę z księciem Witoldem o Litwę i Żmudź, jak tylko zimowe mrozy umożliwią przeprawy ciężkozbrojnych rycerzy przez bagniste tereny. Rozszerzają się wieści o bestialstwie Krzyżaków wobec Żmudzinów za pośrednictwem listów, które rozesłali do króla Jagiełły i innych władców Europy. Mieszkańcy Żmudzi ogłaszają chęć przyjęcia chrześcijaństwa, byle nie na siłę i nie z ręki krzyżackiej.

Rozdział 16

Hlawa dociera wreszcie do rycerzy z Bogdańca, którzy w okolicach Kowna znajdują się w obozie litewskiego wodza Skirwoiłły. Uczestniczą w naradzie wojennej dotyczącej najlepszego miejsca zaatakowania oddziałów krzyżackich. Wybór pada na Nowe Kowno, które zakonnicy ostatnio zajęli, pokonując tam oddziały litewskie, a więc zapewne nie spodziewają się ponownego ataku w tym kierunku.

Rozdział 17

Niepokój Hlawy wzbudza nędzne uzbrojenie i wyposażenie oddziałów żmudzkich. Nie chce wierzyć, że ci odziani w skóry i uzbrojeni w maczugi, dzicy ludzie będą w stanie stawić czoła zakutym w stal rycerzom Zakonu. Jednak Maćko, który widział lud żmudzki w walce, przekonuje Czecha, że to dzielni i skuteczni wojownicy.

Okazuje się, że poszukiwania Danusi nie przyniosły rezultatu, a wojna zmusiła Zbyszka do ich przerwania. Dlatego postanowił dołączyć do wojsk żmudzkich walczących ze znienawidzonymi wrogami. Młody rycerz został dowódcą jednego z oddziałów szykujących się do następnego ataku.

Rozdział 18

Po przejściu rzek Niewiarz i Niemen oddział Zbyszka zasadza się na Niemców i oczekuje na ich przejście licząc na efekt zaskoczenia.

Rozdział 19

Maćko i Hlawa pierwsi ruszają do ataku na przechodzący oddział zakonny. Wspomagani przez dzielnych Żmudzinów rozbijają krzyżacką piechotę. Następnie ruszają w pościg za konnicą. Wśród zwyciężonych i wziętych do niewoli rycerzy niemieckich znajduje się, ku ich zdumieniu, pan de Lorche. Zbyszko nie może zrozumieć, dlaczego szlachetny rycerz z Lotaryngii walczy po stronie zbrodniczych zakonników.

Rozdział 20

Okazuje się, że naiwny rycerz Fulko dał sobie wmówić, iż Zbyszko jest nieprzyjacielem chrześcijan, zdrajcą i prześladowcą bogobojnych zakonników. Ta propaganda sprawia, że nawet nie chce rozmawiać z rycerzem z Bogdańca. Dopiero spokojna rozmowa i opowieść Zbyszka o okrucieństwie, jakiego doznali od Krzyżaków on sam, jego żona, teść i ludność rzekomo nawracana na chrześcijaństwo, otwierają oczy rycerzowi z Lotaryngii. Uczuciowy i szlachetny, w głębi serca, pan Fulko proponuje nawet Zbyszkowi, aby wymienił go za Danusię. Jako gość zakonników otoczony jest przez nich szczególną troską. Przy okazji informuje, że Zygfryd de Löwe również walczył w zaatakowanym oddziale. Jednak nie ma go wśród jeńców. Za to Zbyszko spotyka Sanderusa, który zaplątał się między zakonników i również dostał się do niewoli.

Rozdział 21

Sanderus opowiada, czego się dowiedział o losie Danusi. Okazuje się, że obłąkany Zygfryd wozi dziewczynę wszędzie ze sobą, zamkniętą w skrzyni - „kolebce” umocowanej między dwoma końmi. Handlarz zapewnia, że to na pewno ona, gdyż słyszał jej piosenkę dobywającą się z zamknięcia. Wie, że komtur Szczytna uciekł z pola walki i wraz z potężnym Arnoldem von Baden pospieszył w stronę miejscowości Gottenwerder.

Zbyszko uwalnia Fulka de Lorche na rycerskie słowo, co oznacza, że na każde wezwanie jeniec stawi się przed swoim zwycięzcą, pod groźbą utraty honoru. Razem z nim i Sanderusem dziedzice Bogdańca ruszają na poszukiwanie Zygfryda i Danusi.

Rozdział 22

Wysłany przodem Sanderus ma wskazać miejsce postoju Zygfryda. Odnajduje jego niewielki oddział w lesie, w chacie smolarza. Daje znać Zbyszkowi. Polski rycerz ze swoim oddziałem atakuje znienacka grupę Zygfryda de Löwe. Maćko chwyta i wiąże komtura. Zwycięstwo jest błyskawiczne i całkowite, chociaż zmaganie Zbyszka z niezwykle silnym Arnoldem nieomal kończy się zduszeniem młodego rycerza. Tylko dzięki pomocy Maćka udaje mu się skrępować Niemca. Natychmiast rzuca się na poszukiwanie Danusi. Hlawa łapie służkę zakonną, która pilnowała zamkniętej dziewczyny. W ubogiej chacie Zbyszko znajduje skuloną w ciemnym kącie Danuśkę. Niestety dziewczyna jest nieprzytomna ze strachu, nie reaguje na głos męża.

Rozdział 23

Zrozpaczony Zbyszko nie może wyrwać żony z obłędu. Jest ona wycieńczona i brudna, zagłodzona, a co najgorsze nie można nawiązać z nią kontaktu. Nie pomaga ani czułość, ani opieka. Wściekłość skłania młodego rycerza do próby zgładzenia oprawcy dziewczyny. Stryj powstrzymuje go od haniebnego czynu, jakim byłoby zabicie związanego jeńca. Hlawa nakazuje zakonnej służce ubrać Danusię w czyste szaty.

Czech staje się tłumaczem w pertraktacjach Arnolda von Baden z Maćkiem i Zbyszkiem. Potężny rycerz nie może uwierzyć, że obłąkana dziewczyna jest jedyną córką potężnego Juranda ze Spychowa. Okazuje się, że on także padł ofiarą manipulacji krzyżackich. Zostaje zaprzysiężony przez Zbyszka podobnie jak wcześniej Fulko de Lorche i uwolniony z więzów. Maćko naradza się z Hlawą co począć dalej, ponieważ podróż po kraju ogarniętym wojną, z chorą Danusią jest niemożliwa. Problemem jest także transportowanie jeńca; Zygfryda de Löwe. W końcu postanawiają, że najlepiej będzie wysłać Hlawę z Zygfrydem do Spychowa i oddać go w ręce Juranda. Przy tym obaj niepokoją się o Jagienkę. Maćko decyduje, że po dostarczeniu Krzyżaka do Szczytna Hlawa odprowadzi Jagnę do Płocka, na dwór księcia Janusza. Przed świtem Czech wyrusza w drogę.

Rozdział 24

Następnego dnia przez krótką chwilę Danusia powraca do przytomności, poznaje Zbyszka. Jednak widać, że stan dziewczyny jest bardzo ciężki, gorączkuje i majaczy.

W dodatku chatę otaczają zbrojni Niemcy pod dowództwem Wolfganga von Baden, spieszącego z odsieczą starszemu bratu. Osaczeni Polacy nie mają szans, poddają się, dają słowo, że nie uciekną. Bracia von Baden ujęci rycerskimi obyczajami Maćka zgadzają się wypuścić Zbyszka z Danusią do Spychowa, natomiast Maćka zatrzymują, póki się nie wykupi z niewoli. Młody rycerz z Bogdańca wyrusza z chorą żoną w drogę.

Rozdział 25

Hlawa spieszy z Niemcem do Spychowa, aby zdążyć przed przybyciem tam Zbyszka z Danusią. Rozumie, że Jagienka, opiekująca się w Spychowie Jurandem, będzie cierpieć w obecności Danusi - żony Zbyszka. Obecność Zygfryda jest mu nie tylko wstrętna, ale i niebezpieczna z powodu powszechnej nienawiści do Krzyżaków. W końcu Hlawa dociera do gródka Juranda, gdzie witają go Jagienka oraz ukochana Anulka Sieciechówna.

Wierny towarzysz Zbyszka opowiada Jurandowi o akcji uwolnienia jego córki. Pan Spychowa modli się gorąco z wdzięczności do Boga. Dopiero następnego dnia daje znak, że mają mu przyprowadzić jeńca. Hlawa nie ukrywa, że jest to człowiek winien wielkich cierpień Danusi, sam czuje chęć wywarcia zemsty na okrutniku. Tymczasem Jurand żąda podania mu noża. Obecnych przejmuje dreszcz na myśl o krwawej zemście ślepca. Jednak pan na Spychowie rozcina Zygfrydowi więzy i każe wypuścić go wolno. Wszyscy rozumieją, że dokonała się w nim przemiana, jakby już stał się świętym.

Rozdział 26

Stary Tolima odprowadza Niemca do granicy, aby nie zginął wcześniej z rąk mazurskich chłopów, i tam go zostawia. Wielkość czynu Juranda wywiera na Zygfrydzie niezwykłe wrażenie. W stanie obłędu popełnia samobójstwo. Wiesza się na drzewie. Rankiem jego zwłoki zostają znalezione. Jagienka nakazuje je pochować.

Rozdział 27

Panna Zychówna ze smutkiem opuszcza Spychów. Do grodu w dziewięć dni później zbliża się oddział pod wodzą Zbyszka. Wieśniacy pomagają mu nieść chorą Danusię, która czuje się coraz gorzej. Młody rycerz traci nadzieję na dowiezienie jej żywej do ojca. Przed samym Spychowem dziewczyna budzi się z letargu, czuje zapach kwiatów, pyta, gdzie się znajduje. Uradowany małżonek nabiera otuchy. Niestety, w następnej chwili Danusia kona. Wieśniaczki głośno płacząc przystrajają jej ciało kwiatami i niosą dalej.

Rozdział 28

Jurand, zawiadomiony przez sługi, w towarzystwie księdza Kaleba wychodzi naprzeciw orszakowi. Zrozpaczony Zbyszko przekazuje ciało ukochanej ojcu. Procesja z jej zwłokami wkracza w bramy Spychowa. Ojciec jest tak zrozpaczony, że traci władzę w nogach, nie uczestniczy nawet w pogrzebie córki.

Po tej ceremonii Zbyszko wysyła Tolimę do Malborka z okupem za Maćka.

Rozdział 29

Do pogrążonego w smutku Spychowa przybywa pan de Lorche, razem ze Zbyszkiem opłakuje Danusię, układa na jej cześć piękną pieśń. Donosi Zbyszkowi, że Maćko przebywa w Malborku i tam wciąż oczekuje wpłacenia okupu. Został oskarżony przez Krzyżaków o wspieranie pogan żmudzkich przeciwko chrześcijanom. Od zemsty ratuje go obrona pana de Lorche oraz braci von Baden.

Zbyszko wyrusza do Płocka, gdzie ma się odbyć spotkanie króla Jagiełły z wielkim mistrzem. Liczy, że przy tej okazji wybłaga łaskę dla stryja i będzie mógł uczestniczyć w zmaganiach turniejowych, jakie zostały zapowiedziane z okazji zjazdu władców.

Rozdział 30

Razem z Fulkiem spotykają Tolimę, który opowiada o swoich przygodach: został złapany w Brodnicy przez Krzyżaków, ale ukrył część sumy na okup. Komtur z Lubawy kazał go zmusić do wydania całej sumy, w drodze do kryjówki Tolima zdołał zbiec. Sam odzyskał pozostałość okupu i przekazał Hlawie, który, jak się okazało wciąż przebywał z Jagienką w Płocku. Następuje serdeczne spotkanie Zbyszka z giermkiem. Okazuje się, że do domu starosty płockiego, w którym zatrzymał się rycerz z Bogdańca, przyjechał także dawny przyjaciel Powała z Taczewa, któremu Zbyszko opowiada o swoich niezwykłych przeżyciach.

Fulko zachwyca się urodą panien spotkanych na dworze, jednak najpiękniejsza okazuje się dwórka Anny Danuty - Jagienka Zychówna.

Rozdział 31

Księżna Anna z ciekawością wypytuje o bliskich Zbyszka: Danusię i Maćka. Ze smutkiem dowiaduje się o ich losie, płacze nad śmiercią swojej wychowanicy.

Młodzieniec i de Lorche uczestniczą w uczcie, zostają zaproszeni na łowy z królem Jagiełłą, a także dowiadują się od Powały, że król wyraził zgodę na ich obecność podczas spotkania z wielkim mistrzem w Raciążu. W rozmowie z Jagienką zauważa, że dziewczyna spoważniała i posmutniała, ale nie domyśla się przyczyn tego stanu.

Rozdział 32

Dochodzi do negocjacji Jagiełły z Konradem von Jungingen. Widmo wojny zostaje chwilowo oddalone, gdyż wielki mistrz nie dąży do starcia. Ubolewa nad upadkiem ideałów w swoim zakonie. Dowiaduje się o nieprawościach braci, uzgadnia sprawę wymiany jeńców. Wodzowie wyznaczają skład delegacji, która pojedzie do Malborka.

Z misją wyzwolenia uwięzionych wraz Powałą z Taczewa i Zyndramem z Maszkowic pojedzie także Zbyszko. Będą towarzyszyć orszakowi samego mistrza Konrada.

Rozdział 33

Zamek w Malborku wzbudza ogromny podziw polskich rycerzy, okazuje się twierdzą nie do zdobycia. Jego zarządzanie i zaopatrzenie jest doskonale zorganizowane. Krzyżacy chełpią się swoją potęgą, ale Zyndram z Maszkowic zwraca uwagę, że ważniejsze od murów i broni jest przestrzeganie zasad chrześcijaństwa i rycerskiego honoru (a tym bracia nie mogą się pochwalić).

Rozdział 34

Dochodzi do spotkania obu rycerzy z Bogdańca. Maćko wyniszczony więzieniem odzyskuje energię na widok ukochanego bratanka. Opowiadają sobie wzajemnie, co ich spotkało. Planują, co dalej zrobić. Maćko czuje się w obowiązku zatroszczyć o Bogdaniec, Zbyszko chce wracać do Spychowa. Rozmawiają o nieuchronnej wojnie przygnębieni oglądaną potęgą Zakonu. Zyndram pociesza ich, że w razie wojny poddani krzyżaccy obrócą się przeciw swoim władcom, bo ich nienawidzą.

Rozdział 35

Na wielkiej uczcie wydanej przez wielkiego mistrza Powała popisuje się niezwykłą siłą: zgina gołymi palcami ostrze bojowego topora. Ta demonstracja wzbudza podziw Krzyżaków i zasiewa w ich sercach niepokój, czy bezpieczne będzie wypowiadanie wojny takim siłaczom.

Rozdział 36

Maćko i Zbyszko powracają do Płocka. Nie ma tam ani dworu, ani Jagienki. Książę znajduje się w Czersku, w gościnie u biskupa, a Jagienka dostała zezwolenie na wyjazd do Spychowa, aby zająć się chorym Jurandem. Podążają tam również obaj rycerze. Zbyszko jest wzruszony dobrocią panny ze Zgorzelic, która codziennie ozdabia kwiatami trumnę Danusi w podziemiach.

Rozdział 37

Wkrótce umiera pan Spychowa. Zbyszko, przygnębiony jego śmiercią, przypomina sobie o obowiązku dopełnienia ślubów złożonych Danusi. Pawie czuby może złożyć teraz na jej grobie. Jedynym sposobem ich zdobycia jest wojna z Krzyżakami. Postanawia wybrać się w miejsce, gdzie się ona toczy: na Żmudź i Litwę.

Maćko z Jagienką zamierzają wracać do Bogdańca.

Rozdział 38

Zbyszko, teraz właściciel Spychowa, po naradzie ze stryjem, postanawia wyznaczyć Hlawę na dzierżawcę dworu. Giermek zyskał sobie jego szczerą przyjaźń. Czech pragnie założyć rodzinę, aby nie pozostać samotnie z daleka od bliskich. Oświadcza się Anulce, którą kocha od dawna i prosi Jagnę o błogosławieństwo. Młodzi klękają przed panną ze Zgorzelic i otrzymują jej zgodę na ślub.

Rozdział 39

Zbyszko żegnany przez bliskich wyrusza na wojnę. Po kilku tygodniach załadowane wozy z dobytkiem wyruszają pod opieką Maćka i Jagienki do Bogdańca. Dziewczyna oświadcza rycerzowi, że ma zamiar zostać zakonnicą, chyba, że Zbyszko poprosi ją o rękę.

Rozdział 40

W Płocku dopełniają formalności związanych ze spadkiem Jagienki po opacie z Tulczy. Dojeżdżają do Zgorzelic, serdecznie witani przez brata dziewczyny, Jaśka.

Janek opowiada im o losach Cztana i Wilka. Jeden ożenił się, a drugi zginął w walce z Niemcami. Tak więc pannie nie grożą już ich zaloty. Maćko planuje odbyć pielgrzymkę do grobu królowej Jadwigi, uważanej przez lud za świętą. Po powrocie zamierza rozpocząć budowę nowego kasztelu, w którym, być może, zamieszka kiedyś Zbyszko.

Rozdział 41

W Bogdańcu trwają żniwa, praca nad nowym kasztelem posuwa się, Maćko jest częstym gościem w Zgorzelicach i toczy z Jagienką długie rozmowy. Spokój przerywa na krótko kłótnia ze starym Wilkiem o grunt, ale szybko powraca sąsiedzka zgoda.

Rozdział 42

Maćko imponuje sąsiadom swoim doświadczeniem i znajomością polityki. Zyskuje ich szacunek, prognozami w sprawie wojny Polaków i Litwinów z Zakonem. Uważa, że przez dłuższy czas jeszcze do wojny nie dojdzie, ponieważ Krzyżacy są na razie nieprzygotowani, a Jagielle, niedawno ochrzczonemu, nie wypada atakować obrońców chrześcijaństwa. Wojna Witolda z Zakonem zostaje przerwana, ale Zbyszko opóźnia swój powrót do domu. Zjawia się dopiero latem. Jest wymęczony bitwami, ranami i nie może otrząsnąć się z przygnębienia, mimo, że spełnił swoje śluby wobec Danusi. Sprytny Maćko spodziewa się, że odpoczynek w domu, przy częstych odwiedzinach pięknej i pełnej życia Jagny, przywróci mu chęć do życia. Nie przestaje marzyć o połączeniu się tej pary węzłem małżeńskim.

Rozdział 43

Przewidywania starego rycerza okazują się trafne. Młodzi zbliżają się do siebie coraz bardziej. Zbyszko w końcu dostrzega niezwykłe zalety Jagienki, ale zwleka z deklaracją. Stryj prowokuje go oświadczając, że sam ma zamiar ożenić się z dziewczyną, aby podtrzymać ciągłość rodu.

Rozdział 44

Zbyszko wreszcie oświadcza się Jagience. Wyznaje, że od dłuższego czasu był w niej zakochany. Oznajmiają Maćkowi o zamiarze pobrania się, stary szaleje z radości zarówno ze względu na szczęście młodych, jak i możliwe połączenie znacznego majątku panny z dobrami Zbyszka.

Rozdział 45

Małżonkowie cieszą się swoim szczęściem, stryj buduje dla nich kasztel w Bogdańcu. Na świat przychodzi para bliźniaków: Maćko i Jaśko. Sława wojenna Zbyszka zyskuje mu podziw sąsiadów.

Rozdział 46

W następnym roku rodzi się kolejny syn Zbyszka i Jagienki, dostaje imię Zych. Po dwóch latach młodzi z dziećmi przeprowadzają się do ukończonego kasztelu. Maćko wiedzie szczęśliwe życie z rodziną bratanka.

Rozdział 47

Na świat przychodzi czwarty syn, Jurand. Maćko przypomina sobie o przyrzeczeniu danym niegdyś Lichtensteinowi: obiecał, że wyzwie go na pojedynek za narażenie bratanka na śmierć. W tym celu jedzie na Mazowsze, a nawet do Malborka. Wielki mistrz udziela zgody na starcie z krewnym komtura, ale zwycięstwo nad nim nie satysfakcjonuje zawziętego Maćka, pragnie krwi dumnego Krzyżaka.

Rozdział 48

Do Bogdańca dociera wiadomość o śmierci mistrza Konrada, przeciwnika wojny, oraz o wybraniu na jego następcę młodszego brata Ulryka. Ponieważ jest to rycerz znany z porywczości i zapału do wojny z Polakami, rycerze spodziewają się wkrótce wezwania do walki. Powodem do starcia jest zajęcie przez Krzyżaków Drezdenka. Książę Litwy uważa, że miasto to powinno należeć do Polaków. Zakon nie chce się pogodzić z decyzją rozjemcy, w dodatku ponownie wybucha opór przeciwko zakonnikom na Żmudzi. Król rozsyła wici, wszyscy szlachetni rycerze, wśród nich obaj panowie z Bogdańca podążają na miejsce zgrupowania wojsk polskich.

Rozdział 49

Działania wojenne w pierwszym roku wojny przebiegają niezbyt gwałtownie, a Polacy nie odnoszą sukcesów. Ożywienie następuje po przyłączeniu się do wojny księcia Witolda. Wraz z nim siły Jagiełły zostają wzmocnione o oddziały litewskie, żmudzkie i tatarskie. Dochodzi do połączenia armii pod Czerwieńskiem. Kierunek marszu: Malbork. Przeprawa pod Kurzętnikami umożliwia zdobycie Dąbrówna. Droga do stolicy zakonu stoi otworem.

W nocy z 14 na 15 lipca 1410 roku, w obozie spotykają się Powała z Taczewa, Paszko Złodziej z Biskupic, Fulko de Lorche, Maćko i Zbyszko. Opowiadają o Kunonie Lichtensteinie, który został wielkim komturem i nie zechce być może stanąć do walki z prostym rycerzem z Bogdańca, Fulko mówi o swoim małżeństwie z Jagienką z Długolasu, dzięki czemu stał się współwłaścicielem dóbr żony i poddanym księcia Janusza Mazowieckiego. W jego orszaku znajduje się także Sanderus, zajmujący się teraz goleniem wojaków rycerza z Geldrii. Zaprzyjaźnieni rycerze spacerują po obozie, w którym można spotkać oddziały z różnych stron kraju, złożone z przedstawicieli wielu narodów: Litwinów, Żmudzinów, Serbów, Tatarów, Besarabów, Wołochów i innych.

Nagle na nocnym niebie, w świetle księżyca, ukazuje się oczom patrzących gra obłoków. Przypominają one kształtem postacie mnicha w kapturze i rycerza w królewskiej koronie. Figury te toczą jakby walkę ze sobą, zwycięża król, co zostaje odebrane jako wróżba zwycięstwa Jagiełły nad Krzyżakami.

Rozdział 50

Oddziały królewskie rankiem dochodzą pod wieś Grunwald i zajmują pozycje. Król, gotowy do wydania bitwy w tym właśnie miejscu, rozpoczyna dzień od mszy świętej.

Rozdział 51

Do południa król wysłuchuje trzech nabożeństw. W tym czasie przeciwnicy zakuci w zbroje czekają na zalanym lipcowym słońcem polu. Już po pierwszej mszy przybywają posłańcy z wieścią o zajęciu pozycji przez wojska zakonu. Król nakazuje dowódcom oddziałów polskich ukrytych w cienistym lesie przygotować się do boju i oczekiwać rozkazu wyjścia w pole.

Rozdział 52

Zaniepokojeni Krzyżacy wysyłają do króla poselstwo z wezwaniem do rozpoczęcia walki. Przysyłają mu dwa miecze: „aby męstwo....podnieść”. Deklarują, że armia wielkiego mistrza cofnie się nieco, aby ustąpić nieskorym do walki Polakom, pola. Jagiełło ze spokojem i godnością przyjmuje prowokację. Daje sygnał do rozpoczęcia natarcia. Najpierw wysyła lekkie oddziały jazdy litewskiej i tatarskiej. Słabo uzbrojeni Litwini nie mogą stawić oporu zakutym w stal przeciwnikom, rozpraszają się w ucieczce i wciągają rycerzy w akcję pościgową. Przy okazji ujawniają się wykopane przez Krzyżaków wilcze doły, w które chcieli zwabić polskie rycerstwo.

Do boju rusza polska jazda ciężka, rozlega się śpiew, to Bogurodzica - uroczysta pieśń czczona jako hymn Polaków. Okrutna walka trwa bez ustanku. Szala zwycięstwa przechyla się początkowo na stronę Krzyżaków, potem Polaków. Polska chorągiew trzymana przez Marcina z Wrocimowic dostaje się w ręce wroga. To pobudza rycerzy Jagiełły do wściekłego wysiłku, aby ją odbić. Dokonują tego wycinając w pień grupę rycerzy zakonnych. Cały czas Maćko szuka w tłoku walczących swego śmiertelnego wroga, Kunona von Lichtensteina. Po tym potężnym ataku polskiej jazdy w serca Krzyżaków wkrada się niepokój o los bitwy.

Wtedy wielki mistrz rzuca do walki doborowe chorągwie zakonu. Potężny jeździec odrywa się od szyku i pędzi ku polskiemu królowi, śledzącemu bitwę z pagórka. Zbigniew z Oleśnicy kruszy kopię o pancerz Niemca, zatrzymuje go, zadaje cios w głowę i ratuje królowi życie. Na czele ostatnich odwodów krzyżackich pędzi sam wielki mistrz, wdaje się w wir walki. Tymczasem na pole bitwy powracają rozproszone oddziały litewskie. Okryci skórami wojownicy z toporami i dzidami rzucają się na Niemców. Ulryk von Jungingen ginie od ciosu litewskiej piki bojowej.

Klęska Niemców staje się nieunikniona. Dochodzi do starcia Maćka z Kunonem von Lichtensteinem. Po ciężkich i zawziętych zmaganiach stary rycerz z Bogdańca wymierza dawnemu wrogowi sprawiedliwość. Dumny Krzyżak ginie z ręki polskiego przeciwnika.

Bitwa kończy się, trwa pościg za niedobitkami armii krzyżackiej. O zachodzie słońca wielka ulewa zmywa krwawe pole bitwy. Jagiełło dokonuje oceny rozmiarów swojego zwycięstwa. Przynoszą ciało wielkiego mistrza, którego król każe z szacunkiem pochować. Przed oczami zwycięzców leży w gruzach potęga Zakonu.

Rozdział 52

Rycerze z Bogdańca powracają do domu w pełnej chwale. Maćko spędza jeszcze wiele lat życia na gospodarowaniu i opiekowaniu się wnukami. Zbyszkowi jest dane doczekać zajęcia Malborka przez polskiego wojewodę.

Streszczenie krótkie

Doświadczony rycerz, Maćko z Bogdańca, wraz z młodziutkim Zbyszkiem - ostatnim z rodu - zatrzymują się w Tyńcu w gospodzie „Pod Lutym Turem”. Niespodziewanie przybywa tu na odpoczynek orszak księżnej mazowieckiej, Anny Danuty, która w drodze na Wawel postanowiła odwiedzić opactwo tynieckie. Zbyszko zakochuje się od pierwszego wejrzenia w dwórce księżnej, Danusi Jurandównie. Po długich staraniach młodzi zawierają ślub. Niestety Danusia zostaje uprowadzona przez Krzyżaków, którzy chcą się zemścić na jej ojcu Jurandzie ze Spychowa, który jest prawdziwym postrachem rycerzy zakonnych. Wzywają Juranda do Szczytna, gdzie go upokarzają i więżą. W tym czasie Zbyszko odbywa pojedynek na śmierć i życie z bratem Rotgierem, jednym z ukochanych rycerzy Zygfryda de Löwe, i zwycięża. W odwecie Zygfryd każe oślepić Juranda, wyrwać mu język i odciąć prawą dłoń. Kaleki i bezradny zostaje on wypuszczony z zamku w Szczytnie. Na drodze spotykają go Jagienka Zychówna wraz z Hlawą i odwożą go do Spychowa.

Tymczasem Zbyszko nadal poszukuje Danuśki. W końcu dziewczyna zostaje odnaleziona przez Zbyszka, ale umiera w drodze do Spychowa. Załamany Zbyszko długo nie potrafi się pogodzić ze stratą ukochanej. Wreszcie zauważa troskę i miłość pięknej Jagienki Zychówny i żeni się z nią. Wzruszony i nieprzytomny z radości Maćko buduje dla młodych wspaniały kasztel. Rodzą się synowie Zbyszka i Jagienki.

Wkrótce wybucha też wojna polsko-krzyżacka, na którą Zbyszko wyrusza wraz z Maćkiem. Przed bitwą pod Grunwaldem rycerze obserwują niebo i wróżą zwycięstwo. Wygrywają Polacy i jest to jedno z naszych najwspanialszych zwycięstw.

Plan wydarzeń

  1. Spotkanie w tynieckiej gospodzie.
  2. Napad Zbyszka na posła krzyżackiego.
  3. Surowy wyrok królewski i ocalenie Zbyszka przez Danuśkę.
  4. Choroba Maćka, powrót do Bogdańca.
  5. Poznanie Jagienki, polowanie na niedźwiedzia.
  6. Wyjazd Zbyszka na Mazowsze.
  7. Spotkanie z księżną Anną Danutą i Danusią.
  8. Uratowanie życia panu de Lorche.
  9. Skargi Krzyżaków na Juranda ze Spychowa.
  10. Ślub Zbyszka i Danuśki.
  11. Porwanie dziewczyny.
  12. Jurand u wrót zamku w Szczytnie.
  13. Poszukiwania Danuśki przez Zbyszka.
  14. Uwięzienie i okaleczenie Juranda.
  15. Spotkanie z Jurandem.
  16. Wyjazd Maćka i Jagienki do Malborka.
  17. Odnalezienie więzionej przez Zygfryda Danusi.
  18. Choroba dziewczyny.
  19. Zygfryd przed Jurandem - przebaczenie.
  20. Samobójstwo Zygfryda, śmierć Danusi.
  21. Spotkanie Zbyszka i Jagienki na dworze księżnej Anny Danuty.
  22. Zbyszko z poselstwem w Malborku. Spotkanie z Maćkiem.
  23. Z powrotem w Spychowie. Śmierć Juranda.
  24. Ślub Zbyszka i Jagienki.
  25. Wojna z Zakonem. Bitwa pod Grunwaldem.
  26. Powrót do Bogdańca.

Charakterystyka bohaterów

Postacie fikcyjne

Zbyszko z Bogdańca herbu Tępa Podkowa, zawołania Grady - bohater główny, bratanek Maćka z Bogdańca. Jego ojciec zmarł. Rodowa posiadłość, Bogdaniec, właściwie nie istnieje, została zniszczona podczas wojny między sąsiadami: Grzymalitami i Nałęczami. Zbyszko i Maćko zdecydowali się więc razem zaciągnąć do wojska, które organizuje Jaśko z Oleśnicy na polecenia samego króla, Władysława Jagiełły. Zbyszko jest pięknym, młodym mężczyzną. Ma długie gęste, jasne włosy i wesołe spojrzenie. Zwraca uwagę jego zgrabna sylwetka i dumna postawa.

Zbyszko był bardzo porywczy. Nie zastanawiał się nad swoim postępowaniem, działał spontanicznie, pod wpływem nagłego impulsu, nie potrafił się opanować. Takiego zachowania o mało nie przypłacił życiem. Napadając na krzyżackiego posła poważnie naraził się polskiemu królowi, wykroczył przeciw rycerskiemu prawu. Wszystko to dlatego, że Zbyszko bez przerwy myślał o wojnie, walce. Miał duszę prawdziwego staropolskiego rycerza. Był odważny, honorowy, ambitny. Nie darował zniewagi. W jego sercu ważne miejsce zajmowała dama jego serca - ukochana Danuśka, która później została jego żoną. Nie mógł się pogodzić z jej stratą. Uparcie jej szukał narażając często własne życie. Godnie pomścił jej śmierć.

Bohater miał bardzo silny charakter. Niełatwo go było skłonić do posłuszeństwa. Z czasem podporządkował się twardym regułom kodeksu rycerskiego. Zawsze dotrzymywał rycerskiego słowa, był niezawodny. Zbyszko był prawym, uczciwym, szczerym człowiekiem. Nigdy nie uciekał się do kłamstw i pochlebstw. Bohater miał jeszcze jedną bardzo ważną cechę charakteru - nie tracił nadziei nawet w najbardziej trudnych momentach. Był optymistą, nie załamywał się.

Maćko z Bogdańca - bohater drugoplanowy, herbu Tępa Podkowa, zawołania Grady; „brodaty, w sile wieku, pleczysty, prawie ogromny, ale wychudły; włosy nosił ujęte w pątlik, czyli w siatkę naszywaną paciorkami”; mądry i przebiegły, przywiązany do rodzinnego Bogdańca; chrześcijanin, ale zarazem człowiek zabobonny.

Danusia Jurandówna - bohaterka drugoplanowa, córka Juranda ze Spychowa, pierwsza żona Zbyszka z Bogdańca. Wygląda na dwanaście lat, jest śliczna, delikatna, drobna. Ma długie jasne włosy i smukłą pełną wdzięku postać. Często smutna, zamyślona, pogrążona we wspomnieniach, marzeniach, ma bardzo poetycką naturę. Jest nieśmiała, spokojna, nie umie się przeciwstawić, w niewoli krzyżackiej biernie poddaje się prześladowcom. Kocha Zbyszka, ale dopiero interwencja księżnej sprawia, że Danusia ratuje ukochanego.

Zostaje porwana przez Krzyżaków i na skutek cierpień popada w obłęd. Umiera tuż przed Spychowem, dokąd wiezie ją zrozpaczony Zbyszko.

Jagienka Zychówna - bohaterka drugoplanowa, córka Zycha ze Zgorzelic, druga żona Zbyszka. Silna, krzepka, tryska zdrowiem, ma niebieskie oczy, ciemne włosy, jest wysoka i smukła. Wesoła, roześmiana, śmiała, zawsze wprost dąży do celu, wie co chce osiągnąć, umie walczyć o swoje prawa. Jest mądra i roztropna, ojciec, Maćko i Zbyszko mają w niej opiekunkę i doradczynię. Jest wspaniałą gospodynią. Zna się także na lekach, umie polować. Jej siła, pomysłowość i odwaga imponują Zbyszkowi.

Głęboko wzruszona miłością Zbyszka do Danuśki i jego rozpaczą po jej śmierci, opiekuje się grobem Jurandówny. Cierpliwością i dobrocią zdobywa miłość Zbyszka.

Jurand ze Spychowa - bohater trzecioplanowy, jednooki, mężny rycerz mazowiecki, który po śmierci swej ukochanej żony (zmarła nagle podczas napaści Niemców na Spychów) poświęcił się zemście i stał się postrachem mieszkających w bliższym i dalszym sąsiedztwie jego siedziby Niemców i Krzyżaków.

ksiądz Kaleb - bohater epizodyczny, świątobliwy i mądry kapłan, kapelan Juranda, a zarazem jego osobisty sekretarz.

Hlawa - bohater epizodyczny, zwany z polska Głowaczem, Czech, szlachcic, jeniec wojenny Zycha ze Zgorzelic, giermek, którego Jagienka przeznaczyła dla Zbyszka z Bogdańca, uczciwy, bystry, przywiązany do swego pana, odważny, silny.

Zych ze Zgorzelic - bohater epizodyczny, sąsiad i przyjaciel Maćka, człowiek niezwykle wesoły, towarzyski, uczciwy, życzliwy i uczynny.

Fulko de Lorche - bohater epizodyczny, rycerz z Lotaryngii, przez pewien czas gość i sprzymierzeniec Zakonu, młody, ciekawy świata, szlachetny i uczciwy.

Hugo de Danveld - bohater epizodyczny, starosta krzyżacki na zamku w Szczytnie; nieprzejednany wróg Juranda ze Spychowa, przed którym uciekł podczas pierwszego z nim bitewnego spotkania, co zamknęło mu drogę „do wyższych dostojeństw w Zakonie”; zawistny, rozpustny, chciwy, podstępny.

Diederich - bohater epizodyczny, kat w Szczytnie, pozbawiony za jakieś przewinienie języka, skrupulatny wykonawca rozkazów krzyżackich.

Postacie historyczne

księżna Anna Danuta - siostra księcia Witolda, poślubiona księciu Januszowi Mazowieckiemu, niewiasta w średnim wieku, rozważna, nienawidząca Krzyżaków.

Powała z Taczewa - jeden z najznamienitszych i najsilniejszych polskich rycerzy; człowiek o nieskazitelnym honorze, odważny, mądry, o dobrym sercu.

Skirwoiłło - wódz żmudzki, „mąż małego wzrostu, ale krzepki w sobie i barczysty. Pierś posiadał tak wypukłą, że prawie wyglądała na garb, i niezmiernie długie, sięgające prawie do kolan ręce”, doświadczony i niezwykle przebiegły wojownik, małomówny i uparty.

Kuno Lichtenstein - jeden z bardziej znaczących komturów krzyżackich, doradca wielkiego mistrza, możny, a zarazem pyszny i zawzięty.

Konrad von Jungingen - wielki mistrz zakonu krzyżackiego, nastawiony pokojowo wobec Polski; był świadom tego, że Krzyżacy dawno już porzucili szlachetne idee, które przyświecały Zakonowi u początków jego istnienia, jednak nie był w stanie temu przeciwdziałać.

Ulryk von Jungingen - brat i następca Konrada, prawy, jednak bardzo porywczy i przeświadczony o potędze Zakonu rycerz.

Ponadto na kartach powieści pojawiają się:

król Władysław Jagiełło - władca Polski, który doprowadził do bitwy pod Grunwaldem, królowa Jadwiga, Zawisza Czarny herbu Sulima, Zyndram z Maszkowic, książę Witold - stryjeczny brat Władysława.

Czas i miejsce akcji

Akcja powieści toczy się na przestrzeni 11-12 lat. Rozpoczyna się w roku 1399 (śmierć Jadwigi), a kończy w roku 1410 (bitwa pod Grunwaldem). Krótki epilog wydłuża ten okres do 1466 roku (pokój w Toruniu, odzyskanie Pomorza, Malborka i Elbląga).

Wydarzenia rozgrywają się w następujących miejscach historycznych: Tyniec, Kraków, Ciechanów, Malbork, Szczytno, Sieradz, Płock, Wilno, Nowe Kowno, Grunwald.

Geneza utworu i gatunek

GENEZA: Po roku 1864, po upadku powstania styczniowego, Otto von Bismarck kierował kampanią przeciwko polskiej kulturze, tradycji i polskiemu Kościołowi. Prowadzono szeroko zakrojoną akcję germanizacyjną, walkę o kulturę niemiecką, określaną jako Kulturkampf. Władze pruskie wspierały akcję kolonizacyjną ziem polskich. Powołano Komisję Kolonizacyjną, która wykupywała ziemię od Polaków, na niej osiedlali się niemieccy chłopi. Założono również organizację nacjonalistyczną - Hakatę, która występowała w imieniu rzekomo zagrożonej ludności niemieckiej, jej prawdziwym celem było wywłaszczenie ludności polskiej, zamieszkałej na terenie zaboru pruskiego.

W tej sytuacji H. Sienkiewicz postanowił napisać Krzyżaków. Chciał pokazać w swojej powieści współczesną mu politykę państwa pruskiego, która nie różniła się od wzorów polityki zakonu krzyżackiego.

GATUNEK: Krzyżacy to powieść historyczna - utwór, którego fabuła opiera się na faktach historycznych, a autor korzystał z różnorakich opracowań historycznych: dokumentów, pamiętników, opracowań naukowych i innych zabytków piśmienniczych.

Sienkiewicz pisał Krzyżaków w latach 1897-1900, natomiast opisane w nich wydarzenia rozgrywają się na przełomie XIV i XV w. Autor zadbał o to, aby wydarzenia opisane w Krzyżakach były zgodne z prawdą historyczną. Musiał najpierw dowiedzieć się jak najwięcej o epoce, w której miały się rozgrywać losy bohaterów: o mających wtedy miejsce wydarzeniach historycznych, żyjących wówczas ludziach, ich zwyczajach, mentalności (sposobie myślenia), a także języku, którym się posługiwali. Toteż napisanie Krzyżaków poprzedziły długotrwałe studia Sienkiewicza nad historią przełomu XIV i XV w. Korzystał on z różnorodnych opracowań i źródeł historycznych. Do najważniejszych należały: Dzieje Polski Jana Długosza oraz monografia historyczna Karola Szajnochy Jadwiga i Jagiełło. Dzięki temu wydarzenia fikcyjne przedstawione w powieści wydają się prawdopodobne, a ludzie autentyczni. Sienkiewicz postarał się z jednej strony o odtworzenie faktów historycznych, które wtedy miały miejsce, z drugiej zaś o pokazanie całego kolorytu epoki: średniowiecznych obyczajów, mentalności ówczesnych ludzi oraz języka przełomu XIV i XV w. W związku z tym powieść ma cechy powieści przygodowej.

Problematyka

Związek powieści z realiami dziewiętnastowiecznej polityki pruskiej

Krzyżaków pisał Sienkiewicz w latach 1897-1900, początkowo powieść ta ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym”, dopiero później ukazało się wydanie książkowe. Polska od 1795 roku znajdowała się pod zaborami. Czas powstania powieści wiąże się bezpośrednio z wynaradawiającą polityką Prus pod rządami kanclerza Ottona Bismarcka, kiedy to Prusy wzmagają swoją politykę germanizacyjną. Polacy poddawani byli systematycznemu wynaradawianiu, cała działalność rządu pruskiego zmierzała do tego, aby Polacy zapomnieli o swoim pochodzeniu, aby czuli się Niemcami, aby myśleli jak Niemcy, mówili po niemiecku. Szczególnie drastycznej germanizacji poddana została oświata i szkolnictwo, język niemiecki stał się językiem urzędowym, obowiązywał w urzędach i sądach. Dla Sienkiewicza obrona przed wynarodowieniem, przed antypolską polityką Prus, była sprawą bardzo ważną. Już wcześniej w licznych swoich opowiadaniach poruszył problem germanizacji, można tu wymienić: Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, Bartek Zwycięzca.

Powieść „ku pokrzepieniu serc“

Podobnie jak Trylogia, powieść Krzyżacy została napisana „ku pokrzepieniu serc”. Polska znajdowała się pod zaborami i Sienkiewicz uważał, że należy przypominać Polakom o ich narodowej tradycji, historii, o tym, co w tej historii było chwalebne. Krzyżacy mieli pokrzepić wątpią-ce w zwycięstwo i niepodległość serca polskie. Powieść obejmuje okres, w którym Polska, po bitwie pod Grunwaldem, stała się najpotężniejszym mocarstwem Europy. Schyłek polskiego średniowiecza (przełom XIV i XV w.) staje się punktem wyjścia do analizy współczesności. Sienkiewicz zauważa, że świadomość tradycji narodowej, narodowej kultury, jest doskonałą barierą przed zakusami germanizacyjnymi. Człowiek, który jest dumny z ojczystej historii, nie ulegnie wynarodowieniu. Sienkiewicz przedstawia Polskę w momencie jej zagrożenia przez zakon krzyżacki. Dzięki postawie polskiego rycerstwa, dla którego ojczyzna, obok honoru i Boga, była największą wartością, udaje się z owej opresji wyjść cało. Powieść ma niewątpliwą wartość propagandową i edukacyjną, poprzez pokazanie pozytywnych wzorów, uczy miłości ojczyzny. Autor pokazuje społeczeństwo, które w momencie zagrożenia potrafi zmobilizować wszystkie swoje siły przeciwko wrogowi. Jest to możliwe dzięki temu, że ówczesne rycerstwo dobro kraju stawia wyżej niż interesy prywatne. Jest to postawa godna naśladowania, zdaje się mówić Sienkiewicz, jeśli Polacy teraz, w momencie zagrożenia germanizacyjnego, zjednoczą się w walce, postawią wolność Polski na pierwszym miejscu, mogą osiągnąć wiele.

Ocena zakonu krzyżackiego

Prusy, z których polityką germanizacyjną Sienkiewicz walczy piórem, są spadkobiercami i kontynuatorami działalności krzyżackiej. W powieści obydwa obozy: polski i krzyżacki, zostały sportretowane kontrastowo. Z jednej strony przedstawia autor polskich rycerzy: mężnych, odważnych, honorowych, prawdomównych i uczciwych, z drugiej strony rycerzy zakonnych, którzy są okrutni, mściwi, podstępni, fałszywi, chciwi i wyniośli. Polacy chętni do walki w obronie ojczyzny, honoru, słusznej sprawy, walczą otwarcie i uczciwie, obca jest im zdrada i podstęp, tak chętnie stosowane przez Krzyżaków. Polacy znają kodeks rycerski i są mu wierni, nieprzestrzeganie zasad tego kodeksu jest dla nich równoznaczne z okryciem się hańbą. Na przykładzie Zawiszy Czarnego, postaci autentycznej, najsłynniejszego w owym czasie rycerza w Europie, pokazuje Sienkiewicz ówczesny ideał rycerski. Zawisza, a także Powała z Taczewa są wzorem do naśladowania dla innych rycerzy, także Zbyszka. Dla Polaków bardzo ważne są też wartości chrześcijańskie. W swojej wierze prości i czasami naiwni, wierzą jednak w Boga prawdziwie i głęboko, Bóg jest dla nich najwyższą wartością. Są bardziej pobożni i religijni od Krzyżaków, którzy są przecież zakonnikami i powinni żyć i postępować zgodnie z przykazaniami religii chrześcijańskiej. Tymczasem religijność Zakonu jest obłudna, wiarą chrześcijańską Krzyżacy posługują się w określonych celach: pod pozorem szerzenia chrześcijaństwa, nawrócenia pogańskich Litwinów i Żmudzinów na jedynie słuszną religię, mordują i dążą do podboju ich ziem. Religia ma dla nich znaczenie jedynie propagandowe, dzięki głoszeniu haseł o nawracaniu pogańskich ludów udaje im się przekonać do swojej polityki europejskich rycerzy, którzy przyjeżdżają, aby wspomóc Zakon w walce z pogaństwem (np. w powieści Fulko de Lorche, rycerz z Lotaryngii, szlachetny i uczciwy, który przekonawszy się naocznie o prawdziwych zamiarach Krzyżaków, przechodzi na stronę polską, pan de Fourcy, podstępnie zamordowany przez Krzyżaków, gdy staje się niewygodnym świadkiem). W swoich dążeniach zaborczych nie cofają się przed niczym, oskarżają Polaków, którzy sprzyjają Litwinom, o zdradę ideałów chrześcijańskich. Zbrodniczym Krzyżakom przeciwstawia autor Polaków, którzy dążą do rozpowszechniania chrześcijaństwa wśród Litwinów i Żmudzinów, ale chcą tego dokonać metodami pokojowymi, zgodnie z chrześcijańskimi przykazaniami, będą oni też bronić Litwinów i Żmudzinów przed agresją Zakonu.

Krzyżacy są nie tylko zakonnikami, są oni również rycerzami, powinni więc postępować zgodnie z normami rycerskimi, podobnie jednak jak nakazy religijne, zasady rycerskie są przez nich przestrzegane tylko wtedy, gdy jest im to wygodne, gdy jednak kodeks rycerski przeszkadza im w osiągnięciu celu, naginają go wtedy dla swoich potrzeb.

Pierwszą postacią krzyżacką, którą spotykamy w powieści, jest Kuno Lichtenstein, poseł krzyżacki, którego atakuje Zbyszko. Jawi się on w powieści jako człowiek zawzięty, bezlitosny i mściwy, pomimo licznych próśb nie chce przebaczyć Zbyszkowi. Jego postawa wywołuje oburzenie wśród Polaków, przebaczanie powinno być przecież cechą każdego chrześcijanina, nie mówiąc już o zakonniku. Hugo von Danveld, Zygfryd de Löwe, bracia Gotfryd i Rotgier, to Krzyżacy, którzy, nie mogąc pokonać Juranda ze Spychowa w uczciwej walce, porywają Danuśkę, jego ukochaną córkę, i podstępnie zwabiają Juranda do Szczytna, gdzie znęcają się nad nim straszliwie. Nie wahają się zabić podstępnie pana de Fourcy, gościa Zakonu, kiedy przeciwstawia się on haniebnemu planowi porwania i zamordowania Danuśki. Odpowiedzialnością za tę śmierć obarczają Hlawę, oskarżając go o zabójstwo. Takie postępowanie nie licuje z godnością rycerzy-zakonników, ale szlachetne ideały chrześcijańskie i rycerskie są Krzyżakom obce.

Etos rycerski

W średniowieczu, w którym rozgrywają się wydarzenia Krzyżaków, wytworzył się wzorzec i ideał rycerski, który istniał w całej chrześcijańskiej Europie. Rycerzy obowiązywał pewien kodeks moralny, któremu musieli się podporządkować. Najwyższymi wartościami dla rycerzy były: „Bóg, honor, ojczyzna”, w obronie tych wartości gotowi byli oddać życie: śmierć za ojczyznę i wiarę chrześcijańską była zaszczytem. Najgorszą rzeczą, jaka mogła spotkać rycerza, była utrata honoru na skutek złamania jakiegoś przykazania z kodeksu rycerskiego. Rycerz musiał być prawy, odważny, prawdomówny, wierny w przyjaźni, lojalny wobec swojego zwierzchnika, musiał dotrzymywać danego słowa. Wzorcami rycerskimi w powieści byli, wspomniani już wyżej, Zawisza Czarny, Zyndram z Maszkowic, Powała z Taczewa, również inni polscy rycerze przestrzegają norm rycerskich. Rycerzem się zostawało po uprzednim pasowaniu na rycerza; ceremonia pasowania na rycerza polegała na opasaniu pasem rycerskim, trzykrotnym uderzeniu mieczem po ramieniu oraz wręczeniu miecza. Rycerz często wybierał sobie damę serca, ślubował jej i służył odtąd wiernie, strzegąc jej bezpieczeństwa i czci. Powszechne były też turnieje rycerskie, na których rycerz mógł się wykazać odwagą i zręcznością.

Biografia autora

Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 r. w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, w zubożałej rodzinie ziemiańskiej. Uczył się początkowo w Warszawie, w gimnazjum realnym, później studiował na wydziale prawnym w Szkole Głównej, jednak studiów tych nie ukończył, gdyż Szkoła uległa rozwiązaniu. W 1872 r. opuścił Uniwersytet Warszawski (tam kontynuował studia) i podjął pracę w warszawskiej prasie jako reporter i felietonista.

W latach 1876-1878 przebywał w Ameryce Północnej, a w okresie późniejszym wiele podróżował po Europie (głównie Francja i Włochy).

Z okazji 25-lecia swej pracy pisarskiej otrzymał w 1900 r. w darze od społeczeństwa dworek w Oblęgorku koło Kielc. W 1905 r. za powieść Quo vadis otrzymał literacką Nagrodę Nobla (jako pierwszy polski pisarz).

Zmarł w 1916 r. w Vevey (Szwajcaria). W 1924 r. jego prochy zostały przewiezione do kraju i złożone w katedrze św. Jana w Warszawie.

Do najważniejszych dzieł Henryka Sienkiewicza należy zaliczyć: powieści - Trylogia (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski), Quo vadis, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy, Rodzina Połanieckich; nowele - Szkice węglem, Janko Muzykant, Latarnik, Wspomnienie z Maripozy, Humoreski z teki Worszyłły. Jest także znany jako autor listów - reportaży - Listy z Afryki, Listy z podróży do Ameryki.

Potrzebujesz pomocy?

Pozytywizm (Język polski)

Teksty dostarczyło Wydawnictwo GREG. © Copyright by Wydawnictwo GREG

autorzy opracowań: B. Wojnar, B. Włodarczyk, A. Sabak, D. Stopka, A. Szóstak, D. Pietrzyk, A. Popławska
redaktorzy: Agnieszka Nawrot, Anna Grzesik
korektorzy: Ludmiła Piątkowska, Paweł Habat

Zgodnie z regulaminem serwisu www.bryk.pl, rozpowszechnianie niniejszego materiału w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, utrwalanie lub kopiowanie materiału w celu rozpowszechnienia w szczególności zamieszczanie na innym serwerze, przekazywanie drogą elektroniczną i wykorzystywanie materiału w inny sposób niż dla celów własnej edukacji bez zgody autora podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności.

Korzystanie z portalu oznacza akceptację Regulaminu.

Polityka Cookies. Prywatność. Copyright: INTERIA.PL 1999-2020 Wszystkie prawa zastrzeżone.