Sądownictwo powszechne

Wymiar sprawiedliwości w Polsce jest trójinstancyjny. Składają się na niego sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne. Sądem rejonowym jest sąd stworzony dla tylko jednej, albo kilku gmin. Sąd okręgowy swoim zasięgiem obejmuje teren, na którym działają, co najmniej dwa sądy rejonowe. Sądy apelacyjne to obszar działania, co najmniej dwóch sądów, ale okręgowych. Systemie ramach sądów powszechnym, możemy wyróżnić poszczególne jednostki np. sądów rodzinnych, gospodarczych, pracy.

Instancyjna organizacja sadów ma zapewnić, aby wyroki były jak najbardziej sprawiedliwe i słuszne. Pierwszą instancją są sady powszechne, które orzekają we wszystkich sprawach, Wyjątkiem są tutaj sprawy, które zostały zastrzeżone dla sądów okręgowych. Do takich spraw możemy zaliczyć sprawy rozwodowe, dotyczące naruszenia dóbr osobistych, czy te dotyczące popełnienia zbrodni. Jeszcze niedawno przy sadach drugiej instancji, sądach okręgowych działały kolegia do spraw wykroczeń. Obecnie sprawy te zostały przejęte przez sady grodzkie, a kolegia zostały zlikwidowane. Apelacje od wyroków wydawanych przez sądy powszechne kierowane są do sądów okręgowych. Natomiast, gdy mamy do czynienia ze sprawą, np. rozwodem, gdzie sąd okręgowy wydaje wyrok jako sąd pierwszej instancji, wówczas apelacje są kierowane do sądów apelacyjnych. Odwołania od orzeczeń sadów okręgowych jako pierwszej instancji, rozpatrują sądy apelacyjne.

Sędziowie mianowani są przez ministra sprawiedliwości. Na czele sądów stoją prezesi, a ich zwierzchnikiem jest również minister sprawiedliwości.

Innym rodzajem sadownictwa, z jakim mamy do czynienia w Polsce, jest sądownictwo wojskowe. Występuje ono w polskich siłach zbrojnych, jest dwuinstancyjne. Pierwsza instancja to sądy garnizonowe, ponad nimi są okręgowe sady wojskowe.

Sąd Najwyższy - ma zwierzchnictwo nad sądami powszechnymi i wojskowymi. Sprawuje nad nimi nadzór. Do zadań należących do Sądu Najwyższego zaliczamy:

- dokonywanie kasacji wyroków sadowych sądów niższej instancji. Sąd Najwyższy sprawdza wyroki pod kątem zgodności z prawem, co może prowadzić do utrzymania wyroku, co do którego powstały wątpliwości, do jego uchylenia, lub SN może także skierować sprawę do ponownego rozpatrzenia przez właściwy do tego sąd.

- sądy mogą także kierować do SN pytania, mające na celu wyjaśnienie wątpliwości, jakie pojawiły się przy jakimś przepisie prawnym

- do Sądu Najwyższego należy stwierdzenie o ważności lub nie wyborów prezydenckich, parlamentarnych, przeprowadzeniu referendum

- do Sądu Najwyższego można się również odwołać od wyroków wydanych przez sąd wojskowy drugiej instancji

W skład Sądu najwyższego wchodzą cztery izby. Izba Karna, Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz Wojskowa. Naczelne Sądu Najwyższego stoi pierwszy prezes, który powoływany jest na sześć lat przez prezydenta. Kandydaci są przedstawiani przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego. Ponadto jego skład stanowią prezesi i sędziowie powoływani również przez prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa.

Zadaniem Krajowej Rady Sądownictwa jest stać na straży niezawisłości sędziów, niezależności sądów. Kadencja członków tej rady trwa cztery lata. W jej skład wchodzą:

- z racji zajmowanego stanowiska jest to: minister sprawiedliwości, pierwszy prezes Sądu Najwyższego, Prezes naczelnego Sądu Administracyjnego oraz jedna osoba wybrana przez prezydenta

- piętnastu sędziów wybierani z ogółu polskich sędziów jako ich reprezentacja

- cztery osoby wybrane z pośród posłów i dwóch reprezentantów Senatu

Każda ze stron biorąca w udział w postępowaniu ma zapewnione prawo do obrony, do apelacji do sądu innej instancji. Niezawisłość sędziów polega na podleganiu tylko Konstytucji RP i innym ustawom. Gwarantem sędziowskiej niezawisłości są:

- zasada nieusuwalności sędziów. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy sędzia został skazany prawomocnym wyrokiem sądu.

- przyznanie sędziom immunitetu, co oznacza, że tylko sąd dyscyplinarny może wyrazić zgodę do pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej , lub zgodzić się na jego zatrzymanie

- stanowiska sędziego nie można również łączyć z zasiadaniem w Sejmie lub Senacie

- sędzia nie może być również członkiem związków zawodowych czy partii politycznej

Naczelny Sąd Administracyjny (NSA)

Zadaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego jest kontrola działań prowadzonych przez administrację publiczną. Kontrolowane są również uchwały samorządu terytorialnego i akty wydawane przez organy terenowe administracji państwowej pod względem zgodności z ustawami. Do NSA można również złożyć skargę na działania administracji państwa. Spory wynikające z tego tytułu rozstrzygane są właśnie przez NSA. W gestii NSA należy również rozwiązywanie sporów kompetencyjnych między poszczególnymi organami czy to samorządowymi czy rządowymi. Prawo występowania do NSA posiada każdy z obywateli, organizacje społeczne, prokurator, rzecznik praw obywatelskich. Naczelny Sąd Administracyjny orzeka tylko w kwestiach zgodności z prawem podejmowanych decyzji a nie o słuszności, czy o celowości.

Sądownictwo administracyjne w Polsce jest dwuinstancyjne. W jego skład wchodzą sądy wojewódzkie i NSA. NSA nie jest podległy Sądowi Najwyższemu.

Sąd Lustracyjny

Ustawa z 11.IV.1997 r. powołała do życia sąd lustracyjny. Sąd ten jest organem w ramach warszawskiego Sądu Apelacyjnego. Ustawa ta mówi także o ujawnianiu, podawaniu do publicznej wiadomości informacji dotyczących współpracy ze służbami bezpieczeństwa w latach 1944-1990 przez osoby publiczne. Ustawa ta zwana jest ustawą lustracyjną. Kandydaci na posłów, senatorów, ubiegający się o urząd prezydenta, premierzy, kierownicy najważniejszych urzędów w państwie urodzeni przez 1972 r. mają obowiązek złożenia deklaracji o takiej współpracy. Proces lustracyjny ma za zadanie zbadać, czy dane podawane w takich oświadczeniach są prawdziwe.

Rzecznik Interesu Publicznego analizuje oświadczenia składane przez zobowiązane do tego osoby, sprawdza je pod względem prawdziwości, zbiera niezbędne do tego informacje. W sytuacji, gdy pojawiają się wątpliwości Rzecznik Interesu Publicznego ma możliwość zwrócenia się do Sądu Lustracyjnego o wszczęcie postępowania. Również jego zastępca, osoba oskarżona o współpracę może się zwrócić do sądu o rozpoczęcie postępowania. Postępowanie lustracyjne prowadzone jest przez trójkę sędziów. Proces kończy się wydaniem orzeczenia, w którym stwierdza się prawdziwość lub sfałszowanie danych podanych w oświadczeniu. Może się zdarzyć, ze sąd nie zgromadzi wystarczających dokumentów, aby wydać wyrok. W takiej sytuacji postępowanie może być umorzone. Natomiast w sytuacji, gdy sąd na podstawie prawomocnego wyroku stwierdzi, że dana osoba skłamała w oświadczeniu, skutkiem jest utrata stanowiska, które jest przez osobę skazaną zajmowane. Istnieje również możliwość odwołania się od wyroku Sądu Lustracyjnego.

Prokuratura

Podległa jest ministrowi sprawiedliwości. Minister sprawiedliwości pełni jednocześnie rolę prokuratora generalnego. Prokuratora ma stać na straży praworządności, strzec bezpieczeństwa, ścigać przestępstwa i pełnić rolę oskarżyciela publicznego. W ramach prokuratury krajowej wyróżnić możemy piony organizacyjne. Prokuratura powszechna to prokuratura rejonowa, okręgowa, apelacyjna i krajowa. Drugi pion stanowi prokuratura wojskowa, na którą składają się: garnizony, wojskowe prokuratury okręgowe i Naczelna Prokuratura Wojskowa. Ostatni z wyróżnionych pionów to prokuratorzy wchodzący w skład Instytutu Pamięci Narodowej, Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Minister sprawiedliwości, czyli prokurator generalny ma zastępców, którymi są: Naczelny Prokurator Wojskowy, dyrektor Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Instytucie Pamięci Narodowej.

Policja

Jej zwierzchnikiem jest Minister Spraw Wewnętrznych. Najwyższą jednostką jest Komenda Główna Policji. Niższe stopnia tworzą komendy z województw, powiatów, komendy rejonowe, komendy miejskie oraz inne komisariaty czy poszczególne posterunki policji. W ramach policji działają również jednostki specjalne, powołane do realizacji konkretnych działań. Wyróżnić możemy np. CBŚ - Centralne Biuro Śledcze. W celu gwarancji bezpieczeństwa w państwie z policją współpracują takie formacje jak: Biuro Ochrony Rządu (BOR); Straż Graniczna czy Straż Miejska.

Policja jest gwarancją porządku w państwie, chroni obywateli, ich życie i własność prywatną, zapobiega przestępstwom. Ma prawo legitymowania obywateli, w celu ustalania ich danych osobowych; ma prawo dokonywać zatrzymań osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa. Może dokonywać kontroli samochodów, posesji w momencie, gdy zachodzi podejrzenie o popełnienie przestępstwa. Narzędziem do realizacji tych zadań jest możliwość użycia środków przymusu bezpośredniego jak gaz, armatki wodne itp. Oczywiście funkcjonariusze wyposażeni są również w broń, z której mogą korzystać w chwilach zagrożenia życia.

Służby specjalne

Do tego rodzaju służb zaliczyć możemy np. organy powoływane przez władzę ustawodawcza jak sejmowa Komisja ds. Służb specjalnych; pochodzące od władzy sądowniczej - Najwyższa Izba Kontroli.

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW)

Zadania Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego to:

- wykrywanie, zapobieganie zagrożeń mogących naruszyć bezpieczeństwo państwa, jego terytorium, suwerenność, pozycję na świecie czy stworzony tam porządek konstytucyjny.

- wykrywanie, zwalczanie i przeciwdziałanie przestępstwom a następnie ich ściganie, jeśli takie się pojawią. Przestępstwa te mogą być związane z:

  • Ujawnianiem tajemnicy państwowych, terroryzmem, szpiegostwem czyli wszystkim tym, co może powodować luki w bezpieczeństwie narodowym.
  • Działania naruszające ekonomię państwa
  • Korupcją, mającą miejsce w organach państwowych
  • Ze sprzedażą towarów, towarów ich produkcją, technologiami do ich produkcji mającymi znaczenie strategiczne dla ekonomii kraju.
  • Niezgodnego z prawem posiadania, wytwarzaniu, handlu bronią czy to materiałami wybuchowymi, amunicją. Zaliczmy tutaj również przestępstwa z tytułu obrotu substancjami, środkami farmakologicznymi w sposób sprzeczny nielegalnego prawem.

- do zadań ABW należy również ochrona ważnych, z punktu widzenia międzynarodowego, informacji. Zadania te są wykonywane we współdziałaniu z innymi zagranicznymi służbami, ale ABW na swoim terenie jest zobligowana sama takie bezpieczeństwo zapewnić.

- agencja ta ma również za zadanie zbierać, analizować i przekazywać odpowiednim organom zebrane informacje, które mają ważne znaczenie dla bezpieczeństwa, porządku wewnętrznego i konstytucyjnego państwa.

Agencja Wywiadu

Cele w związku, z którymi Agencja Wywiadu została powołana są następujące:

- zbieranie i analiza materiałów o dużym znaczeniu dla zapewnienia bezpieczeństwa, międzynarodowej pozycji Polski, zagwarantowania bezpieczeństwa ekonomicznego i obronnego. Materiały przekazywane są potem odpowiednim organom.

- przewidywanie i zapobieganie zagrożeniom pochodzącym z zewnątrz, a mających na celu atak na polską obronność, terytorium państwa itp.

- ochrona polskich palcówek poza granicami kraju, pracowników tych jednostek przed działaniami, które mogłyby się okazać szkodliwe dla polskiej państwowości.

- zapewnienie bezpieczeństwa przesyłu informacji drogą pocztową, elektroniczną.

- przeciwdziałanie terroryzmowi, ekstremizmowi, przestępczości zorganizowanej.

- zapobieganie nielegalnemu obrotowi bronią, amunicją. Przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się broni masowego rażenia, handlowi substancjami psychotropowymi, technologiami, materiałami wybuchowymi, usługami, które są strategicznymi produktami dla danego Rzeczpospolitej Polskiej

- śledzenie, analizowanie konfliktów, światowych kryzysów czy ogólnie całej sytuacji międzynarodowej, która ma wpływ i związek z bezpieczeństwem Polski i przeciwdziałanie ewentualnym zagrożeniom, które mogłyby z tego wynikać.

- agencja ta została również powołana by prowadzić ogólnie rozumiany wywiad.

Agencja Wywiadu na terytorium Polski może działać tylko w związku z działaniami, jakie prowadzi poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Jakiekolwiek działania operacyjne, rozpoznawcze muszą posiadać akceptację Szefa AW.

Wojskowe Służby Informacyjne (WSI)

Służby te są podległe pod Ministerstwo Obrony Narodowej RP. Zadania, jakie mają wykonywać związane są z przewidywaniem, przeciwdziałaniem wszelkim zagrożeniom, niebezpieczeństwom związanym z obronnością kraju, strzeżeniem tajemnicy narodowej. Wojskowe służby informacyjne zobowiązane są również do przedstawiania analiz, raportów, informacji, które mogą istotne znaczenie w zakresie obronności państwa.

TRYBUNAŁY

Polska tradycja mówi także o sądach mających szczególne, odmienne od całego systemu sądownictwa, zadania. Sądy te są zwane trybunałami. Mają one przyznane szczególne kompetencje i znaczenie w polskim systemie prawa. Sędziowie wchodzący w skład trybunałów również są niezawiśli, niezależni od innych organów władzy, administracji państwowej. Niezależność ta dotyczy również i orzecznictwa Sadu Najwyższego.

Trybunał Konstytucyjny

Jego skład to 15 sędziów. Ich kadencja trwa 9 lat, nie można ponownie zasiadać w Trybunale Konstytucyjnym. Sędziowie muszą wykazać się znakomitą wiedzą z zakresu prawa. Prezes i jego zastępca mianowani są przez prezydenta.

Podstawowym zadaniem, jakie stoi przed TK powydawanie orzeczeń o zgodności ustaw, międzynarodowych umów, innych aktów wydawanych przez organy państwa z ustawą zasadniczą - Konstytucja. Do niego także kierowane są spory, które wynikają między centralnymi organami.

Prawo wystąpienia do TK mają również obywatele. Jeśli ktoś uważa, że zostały naruszone jego konstytucyjnie gwarantowane prawa, może skierować do trybunału skargę konstytucyjną. Trybunał jest zobowiązany do wydania orzeczenia, w którym stwierdzi zgodność lub nie danej ustawy, (ustawa, która była podstawą do wydania wyroku przez właściwy do tego sąd), z konstytucją. Procedura ta może być rozpoczęta dopiero po wyczerpaniu się tradycyjnej drogi w sądach powszechnych. Pokrzywdzony ma dwa miesiące od daty wydania prawomocnego wyroku, by skierować skargę do TK.

O zbadanie zgodności jakiegoś aktu, co do którego zachodzi wątpliwość, wnioskiem konstytucją mogą wystąpić następujące podmioty: Marszałek Sejmu, Prezydent, co najmniej 50 posłów, Marszałek Senatu, minimum 30 posłów, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, prokurator generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich, Prezes Najwyższej Izby Kontroli. Orzeczenie wydane przez TK jest ostateczne. W sytuacji, gdy zostanie stwierdzona niezgodność aktu z aktem wyższego rzędu, to następstwem jest koniec obowiązywania danego aktu.

Trybunał Stanu

Trybunał ten został powołany w celu orzekania w kwestii odpowiedzialności osób, będących na najważniejszych stanowiskach a kraju. Jest to organ sądowniczy, może wydawać orzeczenia w sprawach, gdzie oskarżonymi są:

- członkowie Rady Ministrów, Prezydent, Prezes NIK, Prezes NBP, Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych, osoby zasiadające w Sejmie i Senacie, członkowie Krajowej rady Radiofonii i Telewizji.

Jego skład stanowi 16 członków, przewodniczący i jego dwóch zastępców. Wybierani są oni przez Sejm na czas równy jego kadencji. Przynajmniej połowę składu powinny stanowić osoby, związane i posiadające kwalifikacje wymagane od sędziów. Pierwszy Prezes Sadu Najwyższego stoi na czele tego Trybunału.

Delikt konstytucyjny to czyn, który jest naruszeniem konstytucji, a został popełniony z racji zajmowanego stanowiska. Trybunał wydając wyrok może orzec o utracie czynnego, biernego prawa wyborczego na czas do 10 lat; o zakazie sprawowania funkcji publicznych, kierowniczych stanowisk w organach państwa; utracie odznaczeń czy orderów.