Już sama nazwa wiele mówi o sztuce epoki renesansu. Słowo renesans oznacza odrodzenie (fr. renaissance czy wł. rinascita) , chodzi oczywiście o odrodzenie antycznych ideałów piękna. Renesans zrodził się na obszarze Włoch, głownie za sprawa tamtejszego mieszczaństwa. Wiele przyczyn historycznych i umysłowych złożyło się na ostateczny kształt tej epoki. po latach średniowiecza, epoki bardzo jednolitej pod względem tematycznym, a także pod względem geograficznym, bowiem, rozwój sztuki w wiekach średnich przebiegał bardzo podobnie na obszarze całej chrześcijańskiej Europy i był ściśle związany z religią. Renesans zrywa z tym Absolutnym podporządkowaniem chrześcijańskiej wierze i zwraca się w stronę antyku, znaczenia nabierają więc motywy biblijne i różne systemy filozoficzne, które, obok Biblii wyznaczają ścieżki ludzkiego postępowania. Odrodzenie zaczęło się w miastach włoskich już pod koniec XIII wieku, to wówczas zainteresowano się spadkiem po rzymianach, dorobkiem kulturalnym poprzedniej, przedchrześcijańskiej epoki. jednak oficjalnie datuje się rozpoczęcie renesansu na wiek XIV we Włoszech, i XV w innych częściach europy. Koniec epoki przypada na koniec wieku XVI, choć i tu są znacznie rozbieżności miedzy poszczególnymi państwami. Najbardziej charakterystyczna cechą tej epoki, uwiecznioną w nazwie jest fascynacja kulturą starożytnych, ich filozofią, wierzeniami, nauką, sztuką… renesans charakteryzuje się ponadto odrodzeniem nauki, która cieszy się znacznie większym poważaniem niż dotąd, ma prawo sprzeciwiać się naukom głoszonym od wieków przez kościół i wygrywa w tych sporach. W ogóle największe przemiany zachodzą chyba na płaszczyźnie życia religijnego, średniowieczny teocentryzm ustępuje antropocentryzmowi, na pierwszy plan wysuwa się człowiek i jego sprawy, niekoniecznie wiązane z wiarą. Życie społeczne uległo wyraźnemu zeświecczeniu, podobnie jak sztuka, skoncentrowana dotąd głównie na sprawach duchowych. Zmienia się tematyka dzieł sztuki8, a także sposób ujmowania wielu problemów, zmienia się też ranga artysty, który teraz tworzy głównie dla własnej satysfakcji, z własnej potrzeby, ale też dla sławy i uznania, a nie tylko na Bożą chwałę. Zasadniczą zmianą jaką przyniósł renesans Europie, było rozbicie jej kulturowej jedności. Dopóki religia wyznaczała kształt sztuki i decydowała o życiu społecznym i politycznym, Europa stanowiła jedność, połączoną dodatkowo łaciną, jako wspólnym dla całej europejskiej elity językiem. Renesans odsunął religię na drugi plan, nie była ona już tak potężną siła jednoczącą, co więcej w okresie reformacji ostatecznie rozpadła się jedność samego kościoła. Nowego znaczenia nabrały języki narodowe i indywidualność artysty.

Wróćmy do Włoch, tu wszystko się zaczęło, a zaczęło się od rozwoju mieszczaństwa, klasa ta nabierała coraz większego znaczenia i szybko się bogaciła, jej potrzeby estetyczne i kulturalne wyznaczały drogi rozwoju sztuki. Renesans jako styl w sztuce zrodził się we Florencji i z stamtąd rozprzestrzenił się na cały kontynent, ulegając licznym modyfikacjom. Podstawą jednak była niepodważalna, a podstawę stanowiły starożytne ideały obowiązujące we wszystkich przejawach sztuki: harmonia, umiar i zasada decorum. W architekturze liczyła się jasność konstrukcyjna. Estetyka wiązała się z jakościami intelektu, dla starożytnych greków piękne było to, co dobre i prawdziwe.

Przemiany społeczne silnie wpłynęły na rozwój sztuki, przede wszystkim gusta i potrzeby mieszczan dyktowały kierunki rozwoju, szczególnie we Włoszech, gdzie klasa ta nabrała największego znaczenia. Bogaci mieszczanie otaczali mecenatem artystów, dzięki czemu mieli bezpośredni wpływ na ich twórczość. Mecenat miał szczególne znaczeni w przypadku architektury, tu bowiem artysta zawsze pracował na czyjeś zlecenie i musiał uwzględniać zasadniczej zmianie uległ też status artysty, który wyszedł wreszcie z cienia, mógł cieszyć się sławą, szukać uznania i podpisywać swe dzieła, bez obawy, iż zostanie posądzony o brak pokory wobec Boga. Artysta stał się kimś wyjątkowym, ożył motyw z horacjańskiej poezji "exegi monumentum, aere parennius", artysta stawał się nieśmiertelny dzięki swej sztuce. A renesans miał artystów doprawdy nieśmiertelnych, wszechstronnych i wyjątkowo twórczych, takich jak Leonardoi da Vinci czy Michał Anioł. W epoce tej nabrała znaczenia także teoria sztuki, wzorem Arystotelesa ujmowano ogólne zasady tworzenia w zwartych traktatach, znamy między innymi teorie sztuki spisane przez: L.B. Albertiego, A. Palladia, P.Dello Francescę czy Leonarda da Vinci.

ARCHITEKTURA

Oczywiście wyraźnie widać tu inspirację antykiem, przejawiającą się w doskonałej równowadze i harmonii wszystkich elementów konstrukcji. By ów ideał realizować, sięgano najczęściej po elementy konstrukcyjne stosowane w starożytności, takie jak kolumna z ozdobnym kapitelem, arkada a także kopuła. Nadal wznoszono wiele budowli sakralnych, jednak coraz więcej powstawało zabudowań świeckich, wznoszonych z wielkim kunsztem. Bogaci magnaci oraz mieszczanie wznosili swe rodowe rezydencje, pałace, dworki, podmiejskie domy willowe, kamienice, domy prywatne. Wiele budowli powstawało teraz w miastach, zamożne mieszczaństwo mogło sobie pozwolić na wystawne domy, czy kamienice, jednocześnie wznoszono budynki użyteczności miejskiej takie jak ratusze, sukiennice czy giełdy. Z kolei szlachta, a przede wszystkim rody magnackie budowały sobie wspaniałe rezydencje, mające świadczyć o potędze dynastii. Zamki, które miały sławić wielkość rodu, były jednocześnie pomnikami swych twórców, którzy czerpali z nich nie mniejszą chwalę, zapisując swe imię na wieki.

Niedoścignionym wzorem dla renesansowych architektów pozostawał rzymski Panteon - budowla wzniesiona na planie koła, zwieńczona majestatyczna kopułą, z opartym na kolumnach portykiem. Był to wzór dla wszelkich budowli centralnych, także tych o podstawie kwadratowej lub równoramiennego krzyża. Zgodnie z tym ideałem miała powstać także zakrojona na największą skalę renesansowa świątynia, mianowicie bazylika Świętego Piotra w Rzymie. W miejscu, gdzie kiedyś istniała starochrześcijańska świątynia, rozpoczęto pracę nad nową, pod kierunkiem włoskiego architekta, Donato Bramante (1444-1514). Potem dalsze prace nad bazyliką prowadzili Rafael Santi i Michał Anioł Buonarroti. Ten ostatni jest autorem owej imponującej kopuły, której średnica wynosi 42 m, zaś wysokość całej świątyni wraz wysokość kopułą sięga 132,5 metrów. Renesans ukształtował bazylikę, wzorując się na panteonie i projektując ją zgodnie z zasadami wznoszenia budowli centralnych, jednak później dopasowano ją do planu łacińskiego krzyża. Model centralnej budowli nie był dla sakralnych budynków, w tej konwencji powstawały też prywatne siedziby, a najbardziej znaną jest tzw. Villa Rotonda w Vicenzie, zaprojektowana przez Andreę Palladio (1508-1580).

Polska architektura renesansowa zaczyna się nieco później niż w innych państwach europejskich, wynika to miedzy innymi z sytuacji społecznej i nieustającej dominacji szlachty, podczas gdy mieszczanie pozostają nadal klasą upośledzoną. Propagatorem nowych wzorów był sam król Zygmunt Stary, a jego dzieło przebudowy zamku na Wawelu kontynuował jego syn, Zygmunta August. Pierwotna siedziba królewska byłą gotycka, jednak większość zabudowań spłonęła w czasie pożaru, odbudowa była konieczna, jednak nie wzorowano się na poprzedniej architekturze, lecz na nowych, włoskich wzorach. Pracom przewodzili Włosi, dwaj artyści, którzy nadali zamkowi nowy kształt: Franciszek Florentczyk i Bartłomiej Berrecci. Na szczególną uwagę architekturze całości wawelskich zabudowań zasługuje kaplica Zygmuntowska, wzniesiona na bazie czworokąta, który wspiera ośmiokątny bęben, na którym nagrobkami kolei opiera się kopuła. Kaplica nagrobkami zewnątrz pokryta jest "rybią łuską", czyli stylizowanymi płytkami nagrobkami miedzi i złota, wewnątrz zasp ozdabiają ją kasetony i liczne motywy kwiatowe.

MALARSTWO

Znaczny wpływ na rozwój malarstwa miały studia nad perspektywą linearna, prowadzone przez Masaccia i. Uccella oraz prace P. Delli, który zajmował się perspektywą barwną. Odtąd malarstwo zaczęło się koncentrować na przestrzeni i bryle, kompozycja stawała się zasadniczym problemem podczas planowania dzieła. Nie sposób nie przytoczyć tu przykładu Leonarda da Vinci, artysty, który zadecydował o kształcie sztuki piętnastowiecznej, a który również poświęcał się badaniom nad perspektywa barwną. Dla malarstwa Leonarda charakterystyczne są przemyślane kompozycje postaci, oparte na osi symetrii, skonstruowane w układzie czworobocznym lub trójkątnym.

Zasadniczą zmianę widać też pod względem doboru tematyki, oczywiście sceny religijne nadal cieszą się powodzeniem, ale nieporównywalnie mniejszym, niż poprzednio, mniejszym też od motywów mitologicznych. Szczególnym zainteresowaniem cieszyła się natura (pejzaż dawał szerokie pole do popisu w zakresie ujmowania trójwymiaru) , a także malarstwo portretowe. Początkowo przedstawiano portretowane postaci w ujęciu profilowym, potem zaś portrety najczęściej ukazywały półpostaci. a następnie ukazujące półpostaci.

Przemiany zachodziły też w technikach malarskich, powoli odchodzono od malowania na desce i przekonywano się do płótna, zwiększały się tez możliwości otrzymywania różnych barw, największe osiągnięcia mieli pod tym względem Wenecjanie. Malarstwo włoskie wiąże się z takimi nazwiskami jak: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Masaccio, P. Uccello, Bellini (był to ród słynnych malarzy, stad kilku artystów o tym nazwisku), S. Botticelli, V. Carpaccio, P. Della Francesca, A. del Castagno, Tycjan, D. Veneziano, A. Mantegna, L. Signorelli, B. Gozzoli, D. Ghirlandaio, Perugino, Giorgione, Filippo Lippi.

RZEŹBA

O początku rzeźby renesansowej należy mówić w kontekście konkursu, jaki miał miejsce w roku 1401 we Florencji. Konkurs dotyczył projektu brązowych drzwi do baptysterium przy miejscowej katedrze. Za najlepszą uznano pracę L. Ghibertiego, co stało się początkiem odrodzenia starożytnej techniki odlewu w brązie.

Jednak rzeźba rozwijał się głownie w zakresie nagrobków, tu zapotrzebowanie było największe. Królowie, magnaci, bogaci obywatele oddawali w ten sposób część swym przodkom, podkreślając jednocześnie znaczenie rodu. Tworzywem dla nagrobków niszowych był przede wszystkim kamień. Rozwój rzeźby zmierzał do oderwania ej od tła i nadaniu jej statusu samodzielniej kreacji. Podobnie jak w malarstwie powstawały portrety, tak rzeźba skłaniała się ku wizerunkom konkretnych osób, tworząc ich popiersia czy pomniki.

Do pierwszych twórców renesansowej rzeźby zalicza się florentczyka, Donatella, autora słynnego posągu Dawida. Dzieło to stanowiło pierwszy w pełnej rzeźbie akt, jaki powstał od czasów antycznych. Wybitnym dziełem tego okresu jest, Pieta Watykańska (1498-1500), rzeźba dłuta Michała Anioła.