Renesans to epoka, w której odrodziły się ideały starożytne, nie inaczej było na gruncie architektury. Sztuka starożytna dostrzegała piękno przede wszystkim w harmonii, w doskonałych proporcjach i umiarze. Architekci renesansowi, chcąc zachować ową doskonała równowagę, sięgali do podobnych środków co starożytni, wróciły wiec do łask kolumny z ozdobnymi kapitelami, arkady i kopuły.

W odrodzeniu wznoszono budowle o różnym przeznaczeniu, nadal budowano wiele budowli sakralnych (trend ten dominował w średniowieczu), jednocześnie ożywiło się budownictwo świeckie, wznoszono liczne pałace, prywatne domy i wille, wiele inwestycji podjęły też rozwijające się miasta, gdzie budowano kamienice i ratusze. Zmiana ta wiązała się z przemianami gospodarczymi i światopoglądowymi, bogaci magnaci i książęta pragnęli posiadać wspaniale, okazale siedziby, możne rody chełpiły się reprezentacyjnymi rezydencjami. Renesansie bogacili się także mieszczanie i choć ich znaczenie nigdy nie było takie jak na zachodzie europy, mogli sobie pozwolić na wznoszenie ozdobnych domów. Rozwój budownictwa był doskonalą okazją dla architektów, oczywiście byli oni zależni od właściciela projektowanej budowli, nie mieli wolnej ręki, ale mieli szerokie pole do popisu.

W renesansie jeszcze jedna rzecz uległa zasadniczej zmianie - ranga artysty. Artystów zaczęto cenić i sławić. W średniowieczu większość dziel pozostawała anonimowa, artyści tworzyli na chwalę Bożą, a nie dla własnej sławy, w renesansie artysta jest indywidualnością, ma prawo być dumny ze swego talentu i dorobku, a sława jest naturalnym hołdem dla jego zdolności. Toteż w przeciwieństwie do zabytków średniowiecza, autorzy budowli renesansowych są na ogół znani z imienia, nazwy rodu i miasta, z którego pochodzili.

Za wzór doskonalej budowli uznawano powszechnie rzymski panteon, budowlę o imponujących rozmiarach, wzniesioną na planie koła, ze wspartym na kolumnach portykiem i zwieńczoną kopułą. Układ ten w mniejszych proporcjach powielano w różnych częściach kontynentu, wzorowano się też na panteonie przy projektowaniu budowli centralnych, nie konieczne okrągłych, niejednokrotnie wznoszonych na planie kwadratu lub równoramiennego krzyża. Bazylika Świętego Piotra w Rzymie została zaprojektowana właśnie w oparciu o ów rzymski wzór, miała ona być najpotężniejszą budowla centralna renesansu. Pierwsze prace były prowadzone przez Donato Bramante (1444-1514), który umiejscowił ja na ruinach dawnej starochrześcijańskiej bazyliki. Potem dzieło przejął Rafael, a po nim z kolei Michał Anioł Buonrroti. Michał Anioł był autorem olbrzymiej kopuły wieńczącej świątynię. Sama kopuła miała średnice równą 42 metry, zaś wysokość świątyni wysokość ową kopuła sięgała 132,5m. jednak potem przekształcono bazylikę tak, by mila ona podstawę opartą na planie krzyża łacińskiego.

Obok architektury sakralnej rozwijała się świecka, tu też popularne były budowle centralne, doskonałym przykładem takiego przedsięwzięcia jest Villa Rotunda. Budowla ta została zaprojektowana przez Andreę Palladio (1508-1580) i wzniesiona w niewielkiej włoskiej miejscowości Vicenza (czyt. Wiczenca). Willa Rotunda zbudowana jest na planie koła i przykryta okazała kopuła, zaś z czterech stron otaczają ją portyki oparte na sześciu kolumnach każdy.

W epoce renesansu zrodziła się moda na wznoszenie pałaców, moda istniejąca, oczywiście, wśród możnych rodów. Wznoszono wówczas ogromne pałace, zdolne pomieścić setki pokoi, jednak ich zewnętrzna prezencja jest raczej skromna. Antyk preferował harmonię i umiar i tym ideałom podporządkowali się też architekci odrodzeniowi, unikali oni przesadnego zdobnictwa, na rzecz doskonałych proporcji i klasycznego umiaru. Za przykład renesansowej architektury pałacowej niech posłuży Pałac Strozzich we Florencji. Okna pałacu maja jednakowy wykrój i umieszczone są symetrycznie w jednakowych odstępach w dwóch górnych kondygnacjach. Wszystkie otwory okienne są z góry zwieńczone półkolistymi łukami. Dolna kondygnacja jest zorganizowana nieco inaczej ze względu na konieczność umieszczenia w całej kompozycji drzwi, tu okna są nieco mniejsze, ale podobnie zamknięte łukami, tak samo jak drzwi z prostym portalem. Kondygnacje zostały oddzielone pasami gzymsów. Gzymsy stanowią tu główna ozdobę budowli, jeden z nich, ten największy biegnący przy samym dachu, został silnie wysunięty przed fasadę, odznacza się ozdobnością i stanowi istotę dekoracji całej budowli od strony ulicy. Widzimy tu wyraźną opozycję do stylu gotyckiego, który podkreślał linie pionowe, nadając budowlom strzelistość i smukłość. W renesansie zaczęto eksponować linie poziome, co z kolei ma dodawać majestatu potężnym budowlom i robić wrażenie stateczności. Gzymsy ciągnące się równolegle do podłoża maja podkreślać związek danej budowli z ziemią. Pałac Strozzich ma też własny wewnętrzny czworokątny dziedziniec utworzony z trzech skrzydeł bocznych. Dookoła umieszczone zostały arkadowe krużganki, dzięki którym dostęp do wszystkich pomieszczeń pałacowych z zewnątrz był stosunkowo łatwy. Krużganek to rodzaj zewnętrznego korytarza, konstrukcje takie można zaobserwować między innymi na Wawelu w Krakowie.

W Polsce renesans zaczął się nieco później niż na zachodzie europy, szczególnie w dziedzinie architektury. Prądy odrodzeniowe najpierw zaistniały w literaturze i malarstwie, a dopiero potem znalazły rację bytu w przedsięwzięciach architektonicznych. Stało się to głównie za sprawą króla polskiego Zygmunta Starego, który podjął się odnowy i przebudowy wawelskiego pałacu. Dzieło to kontynuował jego następca, Zygmunt August, sprawiając, ze zamek królewski w Krakowie sta l się jednym z najdoskonalszych i najpotężniejszych zabytków architektury renesansowej, pomijając oczywiście budowle włoskie. W pracach nad zamkiem wawelskim brało udziale kilku architektów i wielu artystów rzeźbiarzy i malarzy. Znaczna część królewskiej siedziby, wzniesionej w stylu gotyckim spłonęła, dzieło odbudowy w latach 1502-1535, po podjął włoski architekt zwany Franciszkiem Florentczykiem, a później również Włoch, Bartłomiej Berrecci (ok. 1480-1537). Pałac z trzech stron został otoczony arkadowymi krużgankami, które tworzą wewnętrzny dziedziniec. Krużganki obejmują dwie kondygnacje.

Wewnątrz urządzono sale tak, by było w nich wiele przestrzeni i światła. Sufity wykonano z drewna, zdobiąc je tak zwanymi kasetonami, czyli krzyżującymi się belkami, które tworzą charakterystyczne, wklęsłe kwadratowe pola. Sale reprezentacyjne zostały ozdobione fryzami, czyli malowidłami ściennymi, ciągnącymi się wzdłuż ścian tuż pod sufitami. Całości dopełniają ozdobne meble i arrasy, czyli ozdobne tkaniny, przedstawiające różne sceny, najczęściej biblijne oraz krajobrazy.

Na szczególną uwagę zasługuje kaplica Zygmuntowska, będąca przykładem popularnej w odrodzeniu budowli centralnej pokrytej kopułą. Kaplica ta została przybudowana do katedry wawelskiej, a w jej wnętrzu umieszczono królewskie nagrobki.

Mieszczan tym czasie powstawały też liczne zabudowania miejskie, wznoszono ratusze , sukiennice oraz kamienice. Charakterystyczne stały się attyki, zdobienia mające na celu zapłonienie niezbyt eleganckich dachów.