Monumentalne dzieło Adama Mickiewicza "Pan Tadeusz" powstało w okresie między rokiem 1832 a 1834. Były to lata ciężkiej próby dla polskich patriotów. Po klęsce zrywów niepodległościowych wcześniejszy entuzjazm Polaków, przysłonięty został rozpaczą i zwątpieniem. "Pan Tadeusz", podobnie jak wiele utworów z tego okresu powstał "ku pokrzepieniu serc", dlatego poeta podjął próbę przedstawienia ojczyzny i rodaków w sposób jak najbardziej wierny. Wygnanie Mickiewicza z kraju i długotrwała tułaczka po świecie zrodziły w poecie nostalgię i tęsknotę za krajem. Aby ją przezwyciężyć podjął się napisania "Pana Tadeusza". W poemacie tym opisał życie i kulturę szlachecką Litwinów w decydującym dla kraju momencie historycznym. Przelanie na papier skrzętnie pielęgnowanych wspomnień pozwoliło odzyskać iskierkę nadziei zarówno samemu poecie, jak również czytelnikom, do których poemat ten został skierowany. Poeta wlał otuchę w serca rodaków opisując piękno ojczyzny i szlachetność rodaków, stąd wysnuć można wniosek, że głównymi tezami narodowej epopei są: przedstawienie nieopisanej piękności litewskich krajobrazów i godnych naśladowania bohaterów.

W twórczości A. Mickiewicz bardzo znaczącą rolę odgrywają opisy przyrody. Nie inaczej jest w tej "historii szlacheckiej". W poemacie barwne opisy krajobrazu Soplicowa i okolic, które są "sceną" dla perypetii, przeplatają się z rozgrywającymi się wydarzeniami. Spostrzegawczości opisu poety nie umyka nawet tak bagatelna rzecz jak choćby kapusta, która

"... sędziwe schylając łysiny,

Siedzi i zda się dumać o losach jarzyny",

czy grzyby rosnące gęsto w okolicznych lasach

"koźlak, jak przewrócone kubka dno wypukłe".

Poeta nie szczędzi również słów zachwytu nad tamtejszymi potężnymi i pierwotnymi lasami. Barwnie opisuje pola, dające swym gospodarzom obfite plony i uprawiane z miłością i poświęceniem dla tej ziemi; sady, jawiące się jako ostoja spokoju, piękna i harmonii, przywodzące na myśl bogactwa ogrodów Edenu. Każde słowo poety wyraża zachwyt nad pięknem przyrody, każdym wyrażeniem podnosi jej wartość. Uwidacznia czytelnikowi estetykę natury nadając jej ludzkie cechy. Staje się ona bliska strapionym sercom rodaków, jej piękno przynosi ukojenie, a poetę przenosi we wspomnieniach do opuszczonej na zawsze ojczyzny. Już pierwsze słowa poematu wyrażają nieprzenikniona tęsknotę:

"Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną

Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,

Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;

Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;

Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,

A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą

Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą."

Jednak wspomnienia poety dotyczą nie tylko przyrody. Powraca on również myślami do drogich mu ludzi, rodaków. Życie tych zacnych ludzi upływało w zgodzie z naturą. To ona kierowała i wyznaczała rytm ich pracy, odpoczynku, zabawy i świętowania. Ludzie opisani w poemacie to bohaterowie wywodzący się z warstwy szlacheckiej. Przedstawieni są jako wzorzec godny naśladowania. To właśnie kultura szlachecka nadała Polsce silny charakter, którego mogli jej pozazdrościć mieszańcy innych krajów. Stąd Mickiewicz położył silny akcent na najjaśniejsze cechy tej warstwy społecznej. Przede wszystkim było to silne umiłowanie dawnych obyczajów i skwapliwe jej pielęgnowanie. Przejawy tego można obserwować w czynnościach, które podejmowali bohaterowie "Pana Tadeusza". Były to między innymi tradycyjne polowania na niedźwiedzie, grzybobrania, uczty czy inne zabawy, które swoimi korzeniami sięgały dawnych wieków. Ale nie tylko przyjemności szlachty przesiąknięte były tradycją, również poważne kwestie do niej nawiązywały. Chociażby rozwiązywanie sporów w drodze pojedynku, długie rozmowy czy dyskusje nad sprawami istotnymi dla kraju.

Obok tradycji, kolejną cechą szlachty zasługującą na podkreślenie, była nienagannie przestrzegana etykieta. Zdaniem ważnej postaci z utworu - Sędziego, przejawem etykiety jest grzeczność, którą młodzi ludzie wynosić powinni z obserwacji zachowania osób starszych i wysłuchiwania ich rad. Orędownikami tej cnoty w poemacie są również Podkomorzy i Wojski, a także kłótliwi: Asesor i Rejent. Tak o grzeczności mówi Sędzia:

"Grzeczność nie jest rzeczą małą:

Kiedy człowiek się uczy ważyć, jak przystało,

Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje,

Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje."

Przestrzeganie obyczajów równało się dla szlachty ze sprawą honorową. Przyswojenie zasad etykiety wiązało się z określeniem sposobu zachowania i relacji międzyludzkich w różnych sytuacjach. Ze znajomości etykiety wynikał wpajany od dziecka szacunek młodszych dla starszego pokolenia, godność przynależności do określonej klasy społecznej. Etykieta wyznaczała takie czynności jak kolejność zasiadania przy stole, czy posługiwanie damom podczas posiłku:

"Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe,

Wesoło, lecz w porządku; naprzód dzieci małe

Z dozorcą, potem Sędzia szedł z Podkomorzyną,

Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną;

Panny tuż za starszymi, a młodzież na boku;

Panny szły przed młodzieżą o jakie pół kroku

(Tak każe przyzwoitość); nikt tam nie rozprawiał

porządku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał."

Tradycja i etykieta, to cechy, które określają postawy bohaterów "Pana Tadeusza". Jednak nadrzędną wśród nich jest głęboki patriotyzm, który poeta opiewał skwapliwie dla pokrzepienia serc rodaków i czytelników poematu. Mickiewicz oddał jego naturę w opisach czynności życia codziennego, w przywiązaniu do narodowych obyczajów, jak również w opisach krytycznych zachowań szlachty względem wnikających w polską kulturę i mentalność wzorców cudzoziemskich.

Jednak bohaterowie "Pana Tadeusza" to nie tylko wyidealizowane postacie, o nienagannym charakterze i zachowaniu. Mickiewicz nie omieszkał również wytknąć wad polskiej szlachty, by tym bardziej podkreślić autentyczność swoich bohaterów. I tak opisywał zaciekłe spory między rodzinami Sopliców i Horeszków, zatargi kłótliwych myśliwych albo służących Sopliców i Horeszków. Mimo obecności tych postaci nie znajdziemy wśród bohaterów poematu naprawdę czarnych charakterów. Na miano takiego mógł zasługiwać jedynie Jacek Soplica, poeta jednak akcję poematu pokierował w kierunku oczyszczenia tego bohatera z jego win.

Opisane powyżej argumenty wydają się wystarczające dla potwierdzenia tezy, w myśl, której ideą przewodnią dla Mickiewicza piszącego "Pana Tadeusza" było przekonanie poety o pięknie i walorach Rzeczypospolitej i wartości jej mieszkańców. Świadczyć o tym mogą bogate opisy przyrody, którym autor poświęca wiele miejsca oraz pochwały i nagany zachowań szlachty. Fakt, że Mickiewicz poświęcił o wiele więcej miejsca charakterystyce mieszkańców Soplicowa i okolic oraz zobrazowaniu piękna przyrody, niż wydarzeniom z życia bohaterów świadczyć może o tym, że poecie przyświecał wyższy cel nad opis prostej fabuły. Celem tym było napisanie utworu, który wlałby radość i nadzieję w zatroskane serca rodaków, którzy utracili wiarę w lepszą przyszłość po klęsce powstań. Dlatego tyle miejsca w naszej narodowej epopei poeta poświęcił opisom rzeczy i zjawisk bliskich sercu każdego Polaka, dlatego świat przedstawiony przepełniony jest pięknem, ładem i harmonią, dlatego też w poemacie uwieczniona została kultura szlachecka, która po klęsce zrywów niepodległościowych zaczęła odchodzić w zapomnienie.